Ўз хаёллари асирида

Ўз хаёлпарастликларининг асирида

Қочқин қозоғистонлик олигарх ва собиқ вазир Мухтор Аблязов олти йил аввал Қирғизистон президенти Садир Жапаровга қўшни давлатда Бишкекдан туриб инқилоб ташкиллаштиришга рухсат сўраб мурожаат қилган эди. Бу абсурд театри сюжетига ўхшайди. Амалда эса — «хорижий паспортли мухолифатчи» учун жуда одатий схема.

Прозекторхона: Аблязовнинг ички дунёсига назар соламиз

Сиёсий мурда ҳақида фикр юритишдан олдин, аввало унинг сиёсий ўлими сабабини тушуниб олиш керак. Фактларни қисқача баён қиламиз. Париж салонларида эслашни ёқтирмайдиган рақамлардан — жиноят ишларидан бошлаймиз. Қозоғистон суди БТА Банкдан тахминан 7,5 миллиард долларни ўзлаштиргани учун Аблязовни сиртдан 20 йилга озодликдан маҳрум қилди — бу 226 минг фуқаронинг ўғирланган депозитлари, бир миллиондан ортиқ қозоғистонликларнинг иш ҳақи ва тўққизта жамғарманинг пенсия жамғармаларидир. Алоҳида ҳукм билан унга шериги Ержан Татишевнинг қотиллигини ташкил этгани учун умрбод қамоқ жазоси тайинланди; Бош прокуратура маълумотларига кўра, ижрочи Аблязов уни 4 миллион долларга қотилликни овдаги бахтсиз ҳодиса сифатида саҳналаштиришга кўндирганини айтган. Лондон суди уни фирибгар деб топди ва судга ҳурматсизлик қилгани учун 22 ойга озодликдан маҳрум этди; Америка суди ўғирлик ва пул ювиш фактини аниқлади; 2020 йилда унга барибир бошпана берган Франция икки йилдан кейин фирибгарлик схемалари сабабли уни бу мақомдан маҳрум қилди.

Шундай хизмат рўйхати билан «миллат етакчиси» ролига фақат сиёсий хизматлар бозори шунчалик қашшоқлашиб ва таназзулга юз тутган, унда эски комбинаторлардан бошқа ҳеч ким қолмаган тақдирдагина умид қилиш мумкин. Аблязов — мухолифат эмас. Бу оддий товламачи: мамлакатга бирор нарса таклиф қилгани учун эмас, балки бир кун келиб бу мамлакатни шилиб кетгани ва ўшандан бери бир ғарб ташқи сиёсий «лойиҳаси»дан бошқасига кўчиб юрган одам. Унинг сиёсий ўлими 2009 йилда қочиб кетганида ёки 2018 йилда умрбод қамоқ жазосини олганида содир бўлмаган. У «бошқариладиган хаос» керак бўлганда жавондон олинадиган ва лойиҳа барбод бўлганда қайтариб олиб қўйиладиган қуролга айланганида содир бўлган. У мустақил эмас — ва бу унинг сиёсий ўлимининг асосий сабабидир.

Очиқкўнгил Жапаров

Воқеанинг моҳияти Аблязовнинг қўнғироқ қилганида эмас, балки Жапаров бу ҳақда очиқчасига, тўғридан-тўғри иқтибослар билан ва дипломатик аврашларсиз айтиб берганидадир. «Биринчидан, мен қўшни мамлакатлар сиёсатига аралашмайман. Иккинчидан, сиз сабабли Қозоғистон билан муносабатларни бузмайман. Яхшиси келманг, ўз ишингиз билан шуғулланинг». Бу шунчаки рад этиш эмас. Бу янги норманинг оммавий мустаҳкамланишидир: Марказий Осиё энди бошқаларнинг инқилобий тажрибалари учун майдон эмас, қўшнилар билан муносабатлар эса, ҳатто бу курашчи хомхаёлларни ваъда қилса ҳам, «режимга қарши курашчи» обрўсидан қимматроқ туради.

Жапаров — заррача пичингсиз — бу ўринда гўзал ва джентльменларча иш тутади, бунда гап дунёвий одоб-ахлоқ ҳақида кетмаяпти. Джентльменлик — бу савдолашмасдан ва «ўйлаб кўрамиз» деб ўзини кўрсатмасдан, юзига «йўқ» дея олиш маҳоратидир. У сукут сақлаши мумкин эди. Тез-тез содир бўладиганидек, «тасдиқламаслиги ва инкор этмаслиги» мумкин эди. Ушбу қўнғироқдан Астана билан муносабатларда дастак сифатида фойдаланиши мумкин эди. бошқача айтганда, унда имкониятлар кам эмас эди…

Иккинчи қатлам ҳам борки, бу Жапаров сиймосини Марказий Осиёни ўйинлар майдони сифатида кўришга одатланганлар учун ноқулай қилади. У ортида Европа пойтахтлари ғимирлаб юрган одамга рад жавобини берди. Бишкекнинг рад этиши шуни англатадики, ҳатто уч марта инқилоб содир бўлган ва гўёки Яратганнинг ўзи «инқилобий тажриба»дан фойдаланишни амр этгандек туюлган жойда ҳам ҳушёрлик пайдо бўлди. Инқилоб мансаб лифти бўлишни тўхтатди. У қочиладиган нарсага айланди.

«Пулли муҳожир» модели ёки Илдизсиз космополит

Аён нарсани айтайлик: Аблязов — мустақил ўйинчи эмас. Бу бир неча йил давомида Лондонда «сиёсий муҳожир» мақомида яшаган, Ғарб нодавлат ташкилотлари инфратузилмасидан фойдаланган, «инсон ҳуқуқлари» ва «демократия» ҳақида гапириш одат бўлган майдонларда чиқиш қилган ва унга сув юзида сузиб юришига имкон берадиган даражадагина ёрдам олган одам. У Жапаровга қўнғироқ қилиб, Бишкекдан туриб инқилоб ташкиллаштиришга рухсат сўраганда, қозоғистонлик сиёсатчи сифатида эмас, балки ресурслари тугаган, аммо бу лойиҳни молиялаштирганлар олдида мажбуриятлари қолган лойиҳа менежери сифатида ҳаракат қилади. Аблязов кабиларни «фаол равишда сингдирган ва ҳомийлик қилган» Европа ҳукуматлари оддий муаммога дуч келдилар: уларнинг мижозида ўз халқи олдида электорал база ҳам, обрў ҳам, легитимлик ҳам йўқ. Унда фақат хайриялар учун банк ҳисобрақами ва ундан эшитишни хоҳлаган нарсани айтишга тайёрлик бор.

Аммо бу ўринда бир четга чиқиб, шахсан Аблязов ҳақида эмас, балки унинг қўнғироғини имконли қилган моделнинг ўзи ҳақида фикр юритишга арзийди. Бу модель дунёдек эски: мамлакатдан узилиб қолган пулли одам чет элдан туриб унга таъсир ўтказишга ҳаракат қилади. Аблязов 2009 йилда чиқиб кетган. Ўн етти йил ўтди — бутун бир сиёсий давр. Уни вазир сифатида кўрмаган, унинг ислоҳотларини эсламайдиган (ва худога шукур) ва у билан умидларини боғламайдиган авлод вояга етди. Улар учун у — жиноят хроникасидаги исм. Мамлакатдан узилиб қолган сиёсатчи шунчаки электоратни йўқотмайди — у воқелик туйғусини йўқотади. У мамлакатни хорижда уни ўраб турганлар: муайян хулосалар учун ҳақ оладиган таҳлилчилар, сенсация керак бўлган журналистлар, «хавотир кўрсатиши» керак бўлган сиёсатчилар призмаси орқали кўради. У кўзгули хонада яшайди, у ерда ўз тасаввурлари бошқаларнинг умидларидан акс этади ва ўз ҳақлигининг тасдиғи бўлиб қайтади.

Бу сиёсий эмиграциянинг универсал патологиясидир. Йигирма йилдан бери уйида бўлмаган, лекин пулини сақлаб қолган одам ўз мамлакати шахмат доскаси, ўзи эса партияни юқоридан кўриб турган ўйинчи эканига ишона бошлайди. У унутади: мамлакат — бу доска эмас. Бу ишга борадиган, ипотека тўлайдиган, фарзанд тарбиялайдиган ва ўз ҳаётларининг тажрибага айланишини хоҳламайдиган одамлардир. Ва бундай одам қўшни президентга «майдон бериш» илтимоси билан қўнғироқ қилганда, у рад жавобини чин дилдан тушунмайди. Унинг учун бу ўз вақти ўтганининг белгиси эмас, балки енгиб ўтилиши керак бўлган тушунмовчиликдир.

Мулоҳазанинг иккинчи қисми: пулли муҳожир деярли ҳар доим мамлакат номидан гапириш ҳуқуқини мамлакат ҳақида гапириш имконияти билан адаштириб юборади. Биринчиси мандат талаб қилади. Иккинчиси — фақат микрофонни. Аблязовда микрофон бор: интервьюлар, мақолалар, Макрон ва Жапаровга мурожаатлар. Мандат йўқ ва ҳеч қачон бўлмаган — 1998 йилда ҳукуматдан кетганида ҳам, 2009 йилда қочиб кетганида ҳам, 2020 йилда бошпана сўраганида ҳам. У сайловларда ғалаба қозонмаган, ғолиб партияга раҳбарлик қилмаган, кўчаларга миллионларни олиб чиқмаган. У амалдаги президент даврида вазир бўлган, кейин эса унинг рақибига айланган — лекин бу икки хил таржимаи ҳол ва иккинчиси биринчисидан автоматик равишда келиб чиқмайди.

Бундан — Жапаровга қилинган қўнғироқнинг соддадиллиги (ҳатто аҳмоқлиги демасак). Воқелик билан алоқани йўқотган, аммо пулини сақлаб қолган одам хаёл сура бошлайди. У Марказий Осиёни бир президент билан бошқасини «ўт қўйиш» ҳақида келишиб олиш мумкин бўлган макон сифатида тасаввур қилади. Бу сиёсатчининг эмас, балки рантьенинг хаёли: «манда ресурс бор, сизда майдон бор, келинг, бизнес қилайлик». Бироқ сиёсат — бу ҳар доим ҳам фақат бизнес эмас. Ва ҳокимиятга кўча эътирозлари орқали келган ва инқилобий романтиканинг баҳосини ичкаридан биладиган Жапаров буни ҳар қандай парижлик ўтирувчидан кўра яхшироқ тушунади.

Қайд этиш лозимки, «пулли муҳожир инқилоб учун майдон қидирмоқда» модели фақат Қозоғистонда ишлашдан тўхтагани йўқ. У қўшни пойтахтлар таваккалчиликларни ҳисоблашни ўрганган ҳамма жойда ишлашдан тўхтади. 2005 ва 2010 йилларда иккита, 2020 йилда эса учинчи инқилобни бошдан кечирган Бишкек, уни плацдармга айлантиришни таклиф қилган одамга рад жавобини берди. Бу тажриба натижасидир: ҳар бир инқилоб иқтисодиётга, инвестицияларга, обрў-эътиборга ва энг муҳими, одамларнинг эртага яхшироқ бўлишига бўлган ишончига қимматга тушди. Аблязов Жапаровга қўнғироқ қилганда, у таклиф қилаётган нарсани аллақачон бошдан кечирган, баҳосини биладиган ва навбатдаги инқилоб содир бўлган тақдирда дебет ва кредит унинг фойдасига ҳал бўлмаслигини тушунадиган мамлакатга мурожаат қилади.

Хулоса ўрнида

Аблязовнинг сиёсий мурдасини ёриб кўришга ҳожат йўқ — у аллақачон ёриб кўрилган ва барча патологиялар уч мамлакат судлари томонидан ҳужжатлаштирилган. Баҳо бериш бошқа нарсани талаб қилади: нега бу мурдани шунча вақтдан бери тирик қилиб кўрсатишга ҳаракат қилишди? Жавоб, эҳтимол, ўлик сиймолар қулайлигидадир. Улар савол бермайдилар, ўз кун тартибига эга эмаслар, ҳар қандай ролга рози бўлишади, чунки муқобил вариант — унутилишдир. Жапаров Аблязовни рад этиб, инсонни рад этмади.

У Марказий Осиё кимнингдир майдони бўлиши мумкин деган ғоянинг ўзини рад этди. Бу қаҳрамонлик эмас. Бу соғлом фикрлаш бўлиб, муайян давраларда ҳанузгача фавқулодда бир нарса деб ҳисобланади. Ва агар ушбу қўнғироқдан кейин кимдир масофа ва пул аслида уни камдан-кам нарса боғлаб турадиган мамлакат ҳақида хаёл суришга ҳуқуқ беради деб ўйласа — хўш, тарих навбатдаги хоҳловчини кутмоқда. Фақат майдонлар тобора камайиб бормоқда. Аҳмоқлар каби.