Ўткинчи дунёнинг ўткинчи ташвишлари

Овунчоқлик ва беҳудалик

Исроилдаги «дуранг» сайловлардан сўнг ва АҚШдаги сайловлар арафасида — у ерда реал манзара сўзсиз бир-икки кундан кейин аниқ бўлса-да, демократларнинг республикачилар устидан «социологик» устунлиги сезиларли даражада кучаймоқда — халқаро динамика кескин жонланди. Октябрь ойининг охирги ҳафтасида бир йўла бешта йирик халқаро саммит бўлиб ўтди.

Хронология шундай эди. Аввал Парижда евробешлик (E5) мудофаа вазирлари учрашдилар. Сўнг Москвада, тўғри, шахсий алоҳида дастур бўйича ва ўз сиёсий логикаси доирасида Россия – Африка Иқтисодий ва гуманитар форуми билан саммит бўлиб ўтди. Бундан кейин Анқарада Туркий давлатлар ташкилоти (ТДТ) етакчилари йиғилдилар, Монреалда Канада бош вазири Карни ЕИ – Канада форумини евроетакчилар — Еврокенгаш ва Еврокомиссия раҳбарлари — Кошта ва фон дер Ляйен, шунингдек, «бош евродипломат» Каллас иштирокида қабул қилди, Атлантада эса кеча «йигирмалик» ТИВ раҳбарлари форматидаги вазирлар учрашуви якунланди. У ерга америкалик ташкилотчилар яна, молия вазирликлари раҳбарлари саммитидагидек, Россия вазири — Сергей Лавровни таклиф қилишди. Трамп Шэньчжэндаги ОЕСФ саммити ҳошиясида (18-19 ноябрь) уч томонлама форматнинг давомини олиш учун Майамидаги G20 давлат раҳбарлари саммитида ҳам (14-15 декабрь) Россиянинг олий даражадаги иштирокини талаб қилаётгани аниқ.

Монреал арафасида — у ерда Bloomberg тан олишича, ЕИ – АҚШ НАТО формати ўрнига тузилган европача-канадача YES-коалицияси тўпланган эди — иккита муҳим воқеа юз бергани диққатга сазовордир. Финляндия президенти Стубб ва Норвегия бош вазири Стёре Россия етакчиси Владимир Путинга қўнғироқ қилиб, Украина ва инқирознинг асли сабаблари билан боғлиқ барча саволларга батафсил жавоб олишди. Франкфурт-на-Майнеда эса ЕМБ раҳбари Лагард февраль ойидаёқ истеъфога чиқиши ҳақида сенсацион баёнот берди, бу аниқ Франциядаги президентлик сайловларида иштирок этиш ниятида қилинди, у ерда ўнглар етакчиси — Марин Ле Пенга қарши Макрон «уясининг жўжалари» бўлмиш «ўнг ва чап центристлар» — «кўклар» ва унчалик кўк бўлмаганлар бас кела олишмаган эди. Чиқишича, Карни томонидан январда Давосда эълон қилинган ва 12 сентябрдаги Киев гурунгларида ҳамда 16-17 сентябрда Страсбургдаги Европарламент сессиясида туртки олган YES-йиғинининг баёнотлари Трамп ва Россияга қарши қаратилган эди. Амалда эса «инклюзив глобалистлар»нинг монреалча улфатчилиги биринчи зарбани Парижга берди ва — буни тан олиш керак — президентлик сайловолди жойлашувини кескин ўзгартирди; агар сайловларда Лагард иштирок этса, Ле Пеннинг имкониятлари сезиларли даражада камаяди.

Иккита савол. Биринчиси: нима учун YES-глобалистлар айнан ҳозир зарба беришди? Чунки АҚШдаги сайловлар, ушбу коалициянинг ғарбий қанотини таъминлашни ўз зиммасига олган демократларнинг режасига кўра, «демократик ренессанс»га олиб келиши ва Трампга қарши кучли ҳужумни бошлаб бериши керак; бошланишига «обойма»дан, катта эҳтимол билан, Пентагон раҳбари Хегсет чиқиб кетади, чунки Конгресс унга пул бермаяпти ва бермайди ҳам (миш-мишларга кўра, у сенаторликка кетади), сўнг Трампга ўринбосар номзоди бўйича ультиматумлар қўйилади ва фақат шу номзод учун молиялаштиришни қайта тиклашга рози бўлишади.

Парижга яна бир зарба берилиши YES-коалициясининг шарқий қанотидаги вазият билан изоҳланади, у ерда Киев очиқ-один устунлик билан «дипстрайклар» урушида мағлуб бўлмоқда. Улар у ерда нимага эришмоқчи? Москвани алдашни хоҳлашади: Киев НАТОга кирмайди, лекин АҚШсиз, Трампни четга суриш билан бу энди бошқа, тўлиқ муомалага лаёқатли бўлмаган НАТО бўлади ва уни шарқий қанотда «евроНАТО» эгаллайди, унинг асосини айнан YES ташкил қилади. Шаклан Россия талабларига риоя қилинади — Украина НАТОдан ташқарида бўлади; амалда эса — унинг ўрнини эгаллаган янги ташкилот ва янги фронт (!) ичида бўлади. Ушбу тўлқинда иккинчи муросасиз-баҳсли масалага — хавфсизлик кафолатларига алоҳида урғу берилади. Москва масалани кўндаланг қўйиши биланоқ: Ноябрь ойининг иккинчи ўн кунлигида Абу-Дабида Россия, Украина ва АҚШ вакиллари ҳам Киевга, ҳам Москвага бериладиган кафолатларни муҳокама қилади — бу эса Махсус ҳарбий операциядан олдинги 2021 йилги муҳокамага қайтишни англатади ва бошқа ҳеч нарса муҳокама қилинмайди — Зеленский ўт очишни тўхтатмасдан Москвага бериладиган кафолатлар ҳақида гаплашишдан бош тортди. Ва тушуниш керакки, бу шунчаки гапирадиган калла, унинг ичига фикрларни Лондон жойлайди. Стратегик ташаббус учун шиддатли арқон тортиш кураши кетмоқда.

Ва айнан шу ерда иккинчи саволга жавоб яширинган — Стубб ва Стёре нима учун қўнғироқ қилишди? Хельсинкининг расмий талқинидаги учта банддан фақат биттаси, охиргиси адекватликка тўғри келади: улар Зеленскийдан «месседж» етказишган. Орадан икки кун ўтиб Москвадан илгари кўп маротаба такрорланган жавоб бўлди: гаплашгиси келса — олдимизга келсин. Нима учун хоҳламайди? Чунки Россия пойтахтига, Вашингтондан фарқли ўлароқ, у Лондон, Париж ва Берлиннинг ҳамма жойда ҳозиру нозир бўлган миллий хавфсизлик бўйича маслаҳатчилари кўринишидаги «евробалласт»сиз келади, шунинг учун улар уни юборишмаяпти. Худо кўрсатмасин, ортиқча гап гапириб қўймасин ёки, ундан ҳам ёмони, ортиқча иш қилиб қўймасин.

Ушбу мавзуни муҳокама қилиш — бошқа скадинавликлар томонидан бунинг учун «тушунилмаган» икки скадинавнинг қўнғироғидан кўзланган бош мақсаддир. Бошқа мақсадлар ҳам бор эди. Бош муҳим сабаб: европаликлар Абу-Дабига фақат Трампга ишонмасликлари учун эмас, балки у ерда Шэньчжэньга ўтиш визасини кўраётганлари учун ҳам интилмоқдалар, у ерга улар жуда боришни хоҳлашади ва у ерга ҳам уларни киритишмаяпти. Улар тушунишадики, акс ҳолда Путин, Си Цзиньпин ва Трамп «учбурчаги»га фақат Майамида, унда ҳам даҳлизга тушишади, асосий ўйин уларсиз ўйналади, бу эса Европани «иккинчи лига»га туширади, унга АҚШ вассали мақомини қайтаради ва YES-коалициясини йўққа чиқаради.

Яна бир сабаб — ЕИнинг ҳарбий тайёргарликларига Россия эътиборини чалғитиб, тинчлантиришдир, бунинг учун Британия, Франция, Германия, Италия ва Польшадан иборат «бешлик» ҳарбий идоралари раҳбарлари Парижда йиғилишди. Албатта, Стуббнинг Трампга яқинлигини ва Норвегиянинг ЕИда йўқлигини ҳисобга олиб, Москва ва Вашингтон ўртасига «қора мушук» оралатиш васвасаси уларда бор.

Кейинчалик, айниқса муҳим бўлган нарса. Монреалда Канада ва ЕИ етакчилари Арктика ҳақида, Парижда эса мудофаа вазирлари — Болтиқ бўйи ҳақида гапиришди. Биринчиси — норвегияликларнинг НАТО масъулият ҳудуди, иккинчиси — шу жумладан финларники. АҚШ, кечирасиз, Россияга қарши евросанкцияларга «тупуриб қўйган» бир шароитда оғизни кўпиртиришга уринишдир: уларга 140 минг тонна солярка билан Россиянинг бир йўла учта танкери яқинлашмоқда ва улардан иккитаси — айнан шундай санкциялар остида. Қолаверса, Финляндия ҳам, Норвегия ҳам — Германия ва «евросаккизлик» бошчилигидаги «Болтиқ коалицияси» иштирокчиларидир. Хельсинки ва Ослодан ташқари, у ерда қолган скандинавлар, учта Болтиқбўйи бантустани ва поляклар бор (уларга ҳозир, уйдаги шиддатли воқеаларни ҳисобга олганда, ҳозирча Калининградга вақт йўқ — бу воқеалар лоақал чўзилсин, яхшиси — кескинлашсин). Айтганча, Арктика — бу Шимолий денгиз йўли (ШДЙ) бўлиб, у Канада қирғоқлари бўйлаб Шимоли-ғарбий ўтиш йўлидан бош логистика маршрути сифатидаги қутб рақобатида устун келмоқда, ана шунинг учун улар ўзлари тенглаша олишмагач, бизнинг етакчилигимизни барбод қилмоқчи. Ушбу барча ғарб манёврларига Вашингтон ҳам муносабат билдирди. Трамп агар антиамерика астарини кўрса, санкциялар киритишини ва чеклашини, баъзи позициялар бўйича эса Европа билан савдони бутунлай тўхтатишини ваъда қилди.

Анқарадаги ТДТ саммити ҳам кам бўлмаган фаол динамика билан ажралиб турди. Унда Туркия етакчиси Эрдоган Қозоғистон президенти Тўқаев билан бирга яккахонлик қилди, уни протоколга зид равишда шахсан ўзи кутиб олди. Остонага нима керак ва Тўқаевнинг Россияни ТДТга қабул қилиш ҳақидаги, устига-эсак Россиянинг «Олтой — туркий цивилизация бешиги» лойиҳасига ҳавола қилган ҳолдаги ташаббусининг асли мазмуни нимада? Қисқача тарихий экскурс халақит бермайди. Пантюркизм — турк дунёсининг интеграцияси — бу умуман турк лойиҳаси эмас, балки императорлик Бош штабидан чиққан рус лойиҳаси экани камчиликка маълум. Оилавий талқиндаги унинг маъноси шундаки — ҳа, айнан Россияда турк дунёсининг асосий марказлари жамланган бўлиб, уларга нисбатан Кичик Осиё ярим ороли — бу геосиёсий планда жиддийроқ нарсага даъвосиз бўлган чуқур ва олис перифериядир. Лойиҳа захиралардан чиқарилиб, СССР парчаланиши билан Россияга қарши қаратилди.

Лекин бу ҳаммаси эмас. Яқин Шарқ, Украина билан бир қаторда, бугунги кунда — инглиз-саксон, британия-америка ички қарама-қаршиликларининг марказидир. Марказий Осиё режимларини ўзига яқинлаштирган Лондон Туркиядан Арманистон Сюники (у айнан Зангезур) ва Каспий орқали Марказий Осиёга олиб борувчи «Оралиқ коридор»га умид қилмоқда. Бу мавзуда айниқса Эрдоган чапдастлик билан ваъз ўқиди, унинг иқрорларидан «туркий бирлик» «Оралиқ маршрут»сиз мумкин эмаслиги келиб чиқар эди. АҚШда Сюник TRIPP — «Трамп номидаги» маршрут деб аталади.

Тель-Авивда ички сиёсий ноаниқлик даврига кираётган ва жуда ҳам бузишни хоҳлаётган АҚШ ва Эрон қарама-қаршилигидаги сукунат америкача талқин фойдасига ишламоқда. Каспийни назорат қилувчи асосий ҳарбий давлатлар — бу Россия ва Эрондир, шунинг учун Озарбайжондан Туркманистон ёки Қозоғистонга олиб борувчи ҳар қандай маршрут Москва ва Теҳроннинг унга бўлган хайрихоҳлигига боғлиқ. Агар Трамп Шэньчжэнь арафасида омонат статус-квони сақлаб қолса — ўз лойиҳаси учун преференциялар олади, улар эса, ўз навбатида, Озарбайжон орқали Эронга ва ундан кейин Ҳиндистонга олиб борувчи бизнинг Шимол – Жануб транспорт коридоримизга янги ҳаёт бағишлайди. Агар Трамп еврей лоббисига ўзини синдиришга йўл қўйса ва Эронга зарба берса — ўзининг ашаддий «инклюзив» душманлари тегирмонига сув қуяди, улар ҳам ўзаро аҳил эмас ва ҳатто бир-бирини ҳақорат қилади, лекин Москвада уларни бирдек хушлашмайди. Олдинга ўтиб айтганда, агар Шэньчжэнь бўлиб ўтса ва ҳамма нарса «штатдаги» режимда ўтса, Россия, Хитой ва АҚШ бошланишига БМТ бош котиблигига Виктор Орбан номзодини биргаликда илгари суришади, бу эса бизга душманона бўлган жуда кўп режаларни барбод қилади.

Энди эса — Анқаранинг бошқа яккахони, фақат Тўқаевдан фарқли ўлароқ, иштироки ва экстравагант баёнотлари билан эмас, балки айнан Озарбайжон президенти Алиевнинг жуда маъноли йўқлиги билан, саммитда уни ТИВ раҳбари Байрамов алмаштирди. Шаклан — Бокуда таълим муассасаларида ҳижоб ўрашни тақиқлаш атрофидаги можаро сабабли, бу Туркияда танқид қилинган эди. Амалда эса — америкача «обойма»да бўлган Исроил билан Озарбайжон алоқаларининг кенгайиши сабабли, бу Туркияга ёқмайди. Туркия ва, демак, Эрдоган ва минтақанинг бошқа бир қатор давлатлари етакчилари ортида эса Британия туради — «Мусулмон биродарлар» йўналиши бўйича. Алиевнинг Анқарага бормаслик танлови — бу, катта ҳисобда, Лондонга қарши Вашингтон фойдасига қилинган танловдир. Эрдоганга ушбу танловни Трампнинг ўзи саммит олдидан қўнғироқ қилиб ва уни ўтказишда «муваффақиятлар тилаб» шаффоф равишда таъкидлади. Лекин бир қатор асосий ташқи сиёсий масалалар бўйича Москва ва Вашингтон ҳозир Вашингтон билан Лондондан кўра яқинроқ бўлгани учун — бу АҚШдаги сайловлар ва Шэньчжэнь омиллари билан қўшимча равишда кучаяди — юз бераётган ҳодисалар бизнинг ҳам, Хитойнинг ҳам манфаатларига мос келади. Яқин Шарқ сиёсатининг шундай чигал тугуни. Тўғридан-тўғри Тўқаев — шунчаки ўз иштироки билан эмас, балки саммитдаги «алоҳида» роли билан — бу Алиев танловига айнан қарама-қарши танловдир. 31 октябрда Анқарага ТДТ форматидаги гурунглар тугашини кутиб-кутмай Зеленскийнинг учиб келгани тасодиф эмас.

Қандай хулосалар бор? Улар бўлмайди. Жуда кучли динамика кетмоқда, биз уни тўлиқ тушунча билан қайд этмоқдамиз, агар эртага бўлмаса, эртага кечқурун Вашингтон вақти билан у бурилиш нуқтасидан ўтади ва янги туртки олади, унда асосий масалалар Эрон, Шэньчжэнь ва кейинчалик, эҳтимол, Майами бўлади. Бу манзара Пекинда 29 октябрда якунланган ХКП МҚнинг энг муҳим пленумини эслатмасдан тўлиқ бўлмайди, унинг натижалари ушбу динамикадан асло йироқ эмас. Лекин бу энди бироз бошқача, алоҳида тарих.