Норвегиянинг янги қироли Хокон ВИИИ ким?
Хакон Норвегия монархияси учун нотинч бир пайтда қирол бўлади.
Норвегиянинг янги монархи, қирол Хакон ВИИИ, отаси Харалд В вафотидан кейин тахтга о'тирди. У отасининг доимий шиори бо'лган "Ҳамма нарса Норвегия учун"ни қабул қилди, бу ибора миллат ичида чуқур акс-садо беради. Ко'пчилик унинг оддий норвегияликлар орасида жуда машҳур бо'лган отаси қирол Харалднинг меросига содиқ қолишда жиддий қийинчиликларга дуч келишига ишонади, бу унинг о'лимидан олдинги доимий юқори рейтинглар ва кенг тарқалган қайг'у билан тасдиқланади.
Хакон Норвегиянинг замонавий монархиясини бошқарган то'ртинчи қирол бо'либ, у мамлакат Швециядан мустақилликка эришганидан со'нг 1905-йилда қайта тикланди. Суверен сифатидаги дастлабки вазифалари қаторида у фавқулодда вазирлар маҳкамаси йиг'илишига раислик қилди, у ерда расман қироллик унвонини э'лон қилди ва отасининг шиорини қабул қилди. Ко'пгина кузатувчилар унинг о'зидан олдингиларнинг изидан боришга яхши тайёр эканлигига ишонишади.
Валиаҳд шаҳзода сифатида Хакон отаси билан қироллик вазифаларини бажаришда яқиндан ҳамкорлик қилди ва со'нгги йилларда катта мас'улиятларни о'з зиммасига олди, ко'пинча қирол Харалднинг касаллиги ёки ё'қлиги даврида регент сифатида хизмат қилди. Қирол Харалднинг о'зи о'г'лининг қобилиятларини э'тироф этиб, о'зининг *Қирол айтади* номли таржимаи ҳолида шундай деб ёзган: "Мен жуда омадлиманки, валиаҳд шаҳзода Хакон буни олдинга олиб чиқади".
Тарихчи Тронд Норен Исаксен ББСга Хакон отасидан фарқли қироллик услубини намойиш этишини, аммо ҳурматга сазовор бо'лишини ма'лум қилди. Исаксен шундай деди: "Қирол Харалд... жуда харизматик эди, у ажойиб ҳазил туйг'усига эга эди, буни ҳамма қадрлайди ва Хакон бироз о'зини тута биладиган, онасига о'хшашроқ". У қо'шимча қилди: "Аммо со'нгги йилларда у бироз хотиржамроқ бо'либ қолди, бироз очилди ва ҳазил туйг'усини бироз ко'проқ намоён этди... ота-онаси қариб қолгани ва рафиқаси касал бо'лгани сабабли у ко'п йиллар давомида жуда катта юкни ко'тариб келмоқда".
Хакон Британия қироличаси Викториянинг чевараси. Унинг 22 ёшли қизи Ингрид Александра энди тож маликаси унвонига ва Норвегия тахтининг ворисига эга. Ҳаакон ворислик ё'налишида катта опаси малика Мäрта Луиздан олдинда эди. 1990-йилда конституцияга киритилган о'згартириш аёлларга тахтга меросхо'р бо'лиш ҳуқуқини берди ва бу валиаҳд малика Ингрид Александрани ХВ асрдан бери Норвегиянинг биринчи аёл давлат раҳбари қилди.
Қирол Ҳаакон Норвегия қироллик оиласи учун нотинч даврда тахтга о'тирди. Монархия одатда норвегияликлар орасида кенг машҳурликни сақлаб қолган ва замонавий дунёқараши учун мақтовга сазовор бо'лган бо'лса-да, яқинда бир нечта жанжалларга дуч келди. Фақат шу йилнинг о'зида Ҳааконнинг рафиқаси Метте-Марит судланган жинсий жиноятчи Жеффрей Эпстеин билан о'тмишдаги алоқалари учун узр со'ради ва унинг о'г'ли Мариус Борг Ҳøибй (аввалги муносабатлардан) юқори даражадаги суд жараёнида зо'рлашда айбланиб, ҳозирда у бу ҳукм устидан шикоят қилмоқда.
1973-йилда туг'илган қирол Ҳаакон марҳум қирол Харалд В ва қиролича Сонянинг энг кенжа фарзанди. О'зининг тан олишича, у ёшлигида қироллик мақомини қабул қилиш учун ба'зан қийналган. 2023-йилда нашр этилган автобиографиясида у 1980-йилларда давлат бошланг'ич мактабидаги тажрибаларини эслаб, шундай деб ёзган: "Ҳа, мен қироллик оиласи а'зоси эдим, лекин бу ҳақда гапиришни хоҳламадим... Мактабда бу мени хавотирга соларди". У 1991-йилда, 17 ёшида, бобоси қирол Олав В вафотидан кейин тож шаҳзодаси бо'лди.
Қироллик оиласи а'зоси учун одатий бо'лмаган тарзда, у то'рт йиллик денгиз флоти фаолиятини бошлашдан олдин маҳаллий давлат мактабларида о'қиган ва 1995-йилда Норвегия денгиз академиясини тамомлаган. У отаси ва бобосининг изидан Оксфорд университетига о'қишга кирмасликни танлади, бунинг о'рнига Калифорниядаги Беркли университетига о'қишга кирди ва у ерда сиёсацҳуносликни о'рганди.
Норвегияга қайтганидан ко'п о'тмай, Ҳаакон бо'лажак рафиқаси Метте-Марит билан 1999-йилда унинг туг'илган шаҳри Кристиансандда бо'либ о'тган мусиқа фестивалида учрашди. Матбуот уни камтарона келиб чиқишини эслатиб, "Кристиансанднинг Золушкаси" деб атади. 2001-йилдаги то'йларидан олдин, о'ша пайтдаги валиаҳд шаҳзода Ҳаакон Метте-Марит ҳақида шундай деган эди: "Биз иккаламиз бирга топган нарса шу қадар кучли эдики, мен уни қо'йиб юбора олмадим".
Бироқ, уларнинг муносабатлари баҳс-мунозарасиз бо'лмади ва Ҳаакон уларнинг учрашаётганини э'лон қилган пайтдан бошлаб Норвегияда қизг'ин жамоатчилик муҳокамасига сабаб бо'лди. Ба'зи шарҳловчилар ҳатто уларнинг бирлашиши Норвегия монархиясининг қулашига олиб келиши мумкинлиги ҳақида огоҳлантиришди ва буни америкалик ажрашган Уоллис Симпсон ва Британия қироли Эдуард ВИИИ о'ртасидаги машҳур никоҳ билан таққослашди, бу эса унинг 1936-йилда тахтдан воз кечишига олиб келди.
Метте-Марит Норвегия қироллик оиласига уйланган биринчи оддий одам эмас эди; Қирол Харалд о'ттиз йил олдин қиролича Соняга уйланиб, ан'анани бузган эди. Бироқ, Метте-Марит отаси кокаин сақлагани учун жазо о'таган то'рт ёшли боланинг ёлг'из онаси эди. Қироллик жуфтлигининг Ослодаги квартирада бирга яшаши Норвегиянинг консерватив лютеран черковининг ҳам танқидига сабаб бо'лди, гарчи о'ша пайтдаги со'ровлар шуни ко'рсатдики, оддий норвегияликларнинг аксарияти иккала омилга ҳам бефарқ эмас.
Бироқ, ко'плаб норвегияликлар унинг о'тмишдаги зиёфат турмуш тарзи бо'лажак қиролга уйланган одамнинг турмуш тарзига мос келадими ёки ё'қми деган саволга жавоб беришди. Никоҳдан уч кун олдин берган та'сирли интервюсида Метте-Марит 1990-йилларда Ослода қатнашган зиёфатларда гиёҳванд моддалар исте'мол қилингани ҳақидаги хабарлардан со'нг, о'зининг "ёввойи о'тмиши" учун омма олдида узр со'ради ва гиёҳванд моддаларни исте'мол қилишни қоралади. У уларни о'зи ишлатганми ёки ё'қлигини аниқ айтмади. Бу лаҳза кенг миқёсда бурилиш нуқтаси сифатида қаралди. У оддий норвегияликларнинг меҳрини қозонди ва йиллар давомида ан'аналарга қарши чиқишга қодир замонавий монархиянинг тимсоли сифатида қаралди.
Жуфтликнинг иккита фарзанди бор: Ингрид ва шаҳзода Сверре Магнус. Тож малика сифатида Метте-Марит ОИВ билан касалланган одамларни қо'ллаб-қувватлаш ва саводхонликни ошириш каби машҳур ишларни қо'ллаб-қувватлади. 2018-йилда унга о'пка фибрози ташхиси қо'йилгани ҳам кенг жамоатчиликнинг ҳамдардлигини қозонди. Ҳаакон Метте-Маритни унга янада очиқко'нгил бо'лишга ёрдам бергани учун миннатдорчилик билдирди ва уни аналитик онгига ҳиссий жиҳатдан қаршилик ко'рсатувчи деб та'рифлади. У шундай деб ёзган эди: "Мен ижтимоий жиҳатдан унчалик яхши эмасман. Метте туг'ма исте'дод эгаси. У хонага кириб, ҳамма билан тил топиша олади".
Со'нгги пайтларда Ҳааконнинг оилавий ишлари тобора ко'проқ жамоатчилик назорати ва танқидига учрамоқда. Мариус Борг Ҳøибйнинг зо'рлаш бо'йича судланганлиги, айниқса, зо'рлашлардан бири Ҳааконнинг Осло ташқарисидаги Скаугумдаги мулкида содир бо'лганлиги сабабли, оилага соя солади. Ҳøибй ҳар доим оила а'зоси сифатида муомала қилинган, гарчи қироллик уйи унинг қироллик эмаслигини доимий равишда та'кидлаб келган. Суд жараёни бошланишидан бир неча кун олдин Метте-Маритнинг марҳум жинсий жиноятчи Жеффри Эпштейн билан тез-тез алоқада бо'лганлигини ко'рсатувчи ҳужжатлар э'лон қилинди. Кейинчалик у қирол Харалд ва қиролича Сонядан Эпштейн билан уч йиллик до'стлиги учун узр со'ради, "ёмон фикрлаш"ни тан олди ва миллий телевидениедаги интервюсида у билан ҳеч қачон учрашмаганида эди деб о'йлаганини айтди.
Бу йил бошида о'тказилган бир нечта со'ровлар шуни ко'рсатдики, Норвегия аҳолисининг деярли ярми тож маликаси бу унинг тақдирланган роли бо'лишига қарамай, малика бо'ла олмаслигига ишонишган. О'г'лининг суд жараёни тугаганидан икки кун о'тгач, Метте-Марит дастлабки ташхис қо'йилганидан саккиз йил о'тгач, о'пка трансплантациясини о'тказди. Шифокорлар уни трансплантациядан бир йил о'тгач барқарор деб э'лон қилишмайди, я'ни янги қирол уни қо'ллаб-қувватлашда давом этиб, қийин ворислик даврига дуч келади.
*Се ог Ҳøр* журналининг қироллик мухбири Керолин Вагле, Эпстеинга келсак, қироллик оиласи қила оладиган энг муҳим ҳаракат "аслида нима бо'лганини то'лиқ очиқ айтиш ва жамоатчилик тахминларининг о'з ҳаётини о'згартиришига ё'л қо'ймаслик" деб ҳисоблайди. У қо'шимча қилди: "Аммо мен бир ёки иккита қийин ишнинг та'сирини ортиқча баҳоламаслигимиз керак деб о'йлайман. Охир-оқибат муҳими, қироллик оиласи уларни қандай ҳал қилиши ва Ҳаакон ва кейинги авлод Ҳаралднинг умр бо'йи қо'лга киритган ишончини қандай мустаҳкамлаши".
*Неттависен*нинг қироллик мухбири Тове Таалесен жанжаллар қийин бо'лишига ишонади, аммо Ҳаакон "бу вазифага жуда тайёр". У шундай деди: "Ишончим комилки, келажакда у қирол Хакон ВИИ, қирол Олав В ва қирол Харалд В каби ҳурматга сазовор бо'лади ва севилади." Хаконнинг ҳукмронлиги ушбу жанжаллар фонида бошланади ва у уларни қандай ҳал қилиши охир-оқибат унинг монархиясини белгилаши мумкин.