Ножўя таъсир

Жўяли таъсир

Марказий Осиё энергетика тизимларининг ишончлилиги одатда электр станцияларининг ўрнатилган қуввати, турбиналарнинг ҳолати, электр тармоқларининг эскириш даражаси ва ёнилғи билан таъминланганлиги бўйича баҳоланади. Лекин технологик чекловларнинг салмоқли қисми жамоатчилик муҳокамаси марказига камдан-кам тушадиган инфратузилмада шаклланади. Гап буғ турбиналари конденсаторларидан, иссиқлик алмаштиргичлардан ва ёрдамчи ускуналардан иссиқликни олиб кетадиган совутиш тизимлари ҳақида бормоқда. Ҳатто фойдали иш коэффициенти юқори бўлган замонавий электр станцияси ҳам сувнинг кимёвий таркибига, минерал чўкмалар ҳосил бўлишининг жадаллигига ва қувурлар ички юзаларининг ҳолатига боғлиқ. Қозоғистон, Ўзбекистон ва Қирғизистон учун бу мавзу электр энергияси истеъмолининг ортиши, сув ресурсларининг чекланганлиги ва генерация қилувчи қувватларнинг бир қисми эскириши сабабли айниқса муҳимдир.

Айланма сувнинг минераллашув даражаси юқорилиги, коррозия ва биологик ифлосланишлар иссиқлик алмашинувини аста-секин ёмонлаштиради, хусусий эҳтиёжлар учун электр энергияси сарфини оширади ва режадан ташқари тўхташлар хавфини кўпайтиради. Шу билан бирга, бундай жараёнларнинг молиявий оқибатлари кўпинча умумий эксплуатация харажатларига киритилади, бу эмаслар уларнинг ҳақиқий кўламини баҳолашга халақит беради.

Муаммонинг физик моҳияти электр станцияларининг иссиқлик цикли хусусиятлари билан боғлиқ. Анъанавий буғ турбинаси қурилмаларида ёнилғи энергиясининг фақат бир қисми электр энергиясига айланади, қолдиқ иссиқликнинг катта ҳажмини эса конденсация ускуналари орқали олиб кетишга тўғри келади. Технология ва иш режимига қараб, иссиқлик қурилмаларининг электр ФИК тахминан 33 дан 45% гача бўлган оралиқда бўлиши мумкин, замонавий буғ-газ блокларида эса 60% дан ошиши мумкин. Совутувчи сув конденсаторда зарур босимни ушлаб туради, бу эса турбина самарадорлигига бевосита таъсир қилади. Агар совутувчи муҳит ҳарорати кўтарилса ёки иссиқлик узатиш ёмонлашса, конденсатордаги босим ортади ва буғ циклининг фойдали иши камаяди. Ушбу параметрларнинг ҳатто кичик ўзгаришлари ҳам йирик энергоблокларда йиллик ишлаб чиқаришнинг сезиларли йўқотишларига олиб келиши мумкин.

Кальций карбонат, магний тузлари, кремний бирикмалари ва коррозия маҳсулотлари чўкмаларининг аста-секин тўпланиши алоҳида хавф туғдиради. Бундай ифлосланишларнинг иссиқлик ўтказувчанлиги металлнинг иссиқлик ўтказувчанлигидан сезиларли даражада паст, шунинг учун чўкманинг нисбатан юпқа қатлами ҳам қўшимча термик қаршилик ҳосил қилади. Бир вақтнинг ўзида чўкмалар қувурларнинг ўтказувчанлик кесимини камайтиради, гидравлик қаршиликни ва циркуляция насосларига тушадиган юкламани оширади. Шу тариқа, сув-кимё режимининг бузилиши бир вақтнинг ўзида генерация самарадорлигига, ёрдамчи тизимларнинг энергия истеъмолига ва ускуналарнинг хизмат қилиш муддатига таъсир кўрсатади.

Тарихан Марказий Осиёнинг саноат сув таъминоти тизимлари ягона совет энергетика комплекси доирасида шаклланган бўлиб, у ерда йирик электр станцияларини лойиҳалаш минтақавий сув манбалари ва марказлаштирилган техник меъёрларни ҳисобга олган ҳолда олиб борилган. Қозоғистоннинг Экибастуз энергетика объектлари, Тошкент саноат районининг иссиқлик станциялари ва Фарғона водийсининг йирик генерация қилувчи корхоналари сезиларли даражада бошқача истеъмол тузилмаси шароитида яратилган. Ускуналарнинг салмоқли қисми мунтазам капитал таъмирлаш ва режали кимёвий тозалашлар шароитида кўп йиллик эксплуатация қилишга мўлжаллаб лойиҳалаштирилган.

СССР парчаланганидан сўнг минтақа давлатларида энергетика инфратузилмасини модернизация қилишнинг иқтисодий имкониятлари нотекис ривожланди. Оқибатда алоҳида корхоналарда турбиналар, қозонлар ва бошқарув тизимларини янгилаш ёрдамчи сув хўжалиги комплексларини реконструкция қилишдан кўра тезроқ борди. Бундай асимметрия кўплаб индустриал иқтисодиётлар учун хосдир, чунки асосий генерация қилувчи ускуналарга киритилган инвестициялар янада аниқ ишлаб чиқариш натижасини беради. Ваҳоланки, градирнялар, циркуляция насослари, фильтрлар ва реагентларни дозалаш тизимларининг техник ҳолати модернизация қилинган энергоблоклар ишининг барқарорлигини бевосита белгилайди. Вазиятни саноатда сувдан фойдаланиш, қишлоқ хўжалиги оқовалари ва дарё оқимининг мавсумий тебранишлари сабабли бошланғич сув сифатининг ўзгариши янада мураккаблаштиради. Шунинг учун сув тайёрлаш параметрларини қайта кўриб чиқмасдан дастлабки лойиҳа режимларини сақлаб қолиш нисбатан янги ускуналарнинг ҳам эскиришини тезлаштириши мумкин.

Бундай чекловларнинг энг йирик иқтисодий оқибатлари потенциал равишда электр энергиясининг салмоқли қисми иссиқлик электр станциялари томонидан ишлаб чиқариладиган Қозоғистонда юзага келади. Экибастуз ГРЭС-1 4 000 МВт ўрнатилган қувватга эга, Экибастуз ГРЭС-2 нинг лойиҳавий қуввати эса 2 000 МВт ни ташкил этади. Бундай миқёсдаги объектлар учун самарадорликнинг ҳатто кичик пасайиши ҳам тўлиқ олинмаган электр энергиясининг катта ҳажмига айланади. Станциянинг мавжуд қувватининг шартли равишда 1% га камайиши 4 000 МВт ўрнатилган қувватда 40 МВт га тўғри келади. Бундай чеклов 7 000 соат давомида сақланиб қолганда, ҳисоблаб чиқилган йўқотишлар 280 млн кВт·соатга етиши мумкин. Ушбу мисол конкрет станциянинг ҳақиқий йўқотишларини акс эттирмайди, лекин йирик генерациянинг технологик четланишларга иқтисодий таъсирчанлигини кўрсатади.

Қарағанда ва Павлодар вилоятлари саноат марказларининг сув таъминоти ҳолати қўшимча аҳамиятга эга, у ерда энергетика корхоналари металлургия ва кимё ишлаб чиқаришлари билан ўзаро ҳамкорлик қилади. Айланма цикллардан фойдаланиш тоза сув олишни қисқартириш имконини беради, лекин эриган тузларнинг аста-секин концентрацияланиши билан кечади. Концентрацияланиш карралилиги қанчалик юқори бўлса, бошқа тенг шароитларда керакли тўлдириш ҳажми шунчалик кам бўлади, лекин туз чўкишининг олдини олишга қўйиладиган талаблар шунчалик қатиқлашади. Шу сабабли, сувдан фойдаланиш самарадорлигини ошириш шунчаки пуфлашни қисқартиришни эмас, балки кимёвий параметрларни аниқ бошқаришни талаб қилади.

Ўзбекистон учун муаммо газ иссиқлик генерациясининг юқори роли ва сувдан фойдаланиш бўйича ортиб бораётган чекловлар билан боғлиқ бироз бошқача иқтисодий конфигурацияга эга. Замонавий буғ-газ қувватларининг ривожланиши ёнилғини электр энергиясига айлантириш самарадорлигини оширади, лекин буғ контурлари конденсаторларини ишончли совутиш заруратини бартараф этмайди. Энг жиддий хавфлар иссиқ иқлимли ҳудудларда юзага келади, у ерда ёзги ҳаво ҳарорати бир вақтнинг ўзида энерготизимга тушадиган юкламани оширади ва иссиқлик олиб кетиш шароитларини ёмонлаштиради. Очиқ айланма тизимларда иссиқликнинг салмоқли қисми градирняларда сувнинг буғланиши ҳисобига йўқотилади. Бунда эриган минерал моддалар циркуляция контурида қолиб, тузлар концентрациясини аста-секин оширади. Агар концентрацияланиш карралилиги тўртга етса, соддалаштирилган сув балансида пуфлаш ҳажми буғланиш йўқотишлари ҳажмининг тахминан учдан бир қисмини ташкил қилади. Карралиликни олтигача ошириш бу кўрсаткични тахминан бешдан бир қисмгача камайтириш имконини беради, гарчи ҳақиқий қийматлар қўшимча йўқотишларга ва эксплуатация режимига боғлиқ бўлса-да. Сувни тежаш сезиларли бўлиб чиқади, лекин бир вақтнинг ўзида чўкмалар ҳосил бўлиши ва коррозиявий шикастланишлар эҳтимоли ортади. Ўзбекистон энергетика корхоналари учун бу сувни кимёвий тайёрлашни газ генерацияси самарадорлигини ошириш стратегиясининг бир қисми сифатида кўриб чиқиш заруратини англатади. Шунга ўхшаш технологик вазифалар йирик совутиш ва иссиқлик алмашинуви комплексларидан фойдаланадиган саноат корхоналарида ҳам юзага келади.

Хавфларнинг алоҳида гуруҳини микробиологик ифлосланишлар ҳосил қилади, улар ҳатто сувнинг нисбатан мақбул минерал таркибида ҳам ривожланиши мумкин. Циркуляция тизимларида микроорганизмлар, органик моддалар ва уларнинг ҳаёт фаолияти маҳсулотларидан иборат биологик пардалар ҳосил бўлади. Бундай ҳосилалар иссиқлик узатишни ёмонлаштиради, маҳаллий коррозия учун шароит яратади ва металл юзаларни самарали қайта ишлашни қийинлаштиради. Биологик жараёнлар айниқса юқори ҳароратда ва тўлдирувчи сувда озиқлантирувчи моддалар мавжуд бўлганда фаол кечади. Муаммо шундаки, электр ўтказувчанлик ва қаттиқликнинг одатий кўрсаткичлари ускунанинг микробиологик ҳолатини ишончли баҳолашга имкон бермайди. Назорат қилиш учун ихтисослаштирилган таҳлил усуллари, биологик фаолликни мунтазам баҳолаш ва биоцидларни тўғри ташкил этилган ҳолда қўллаш керак. Бунда оксидловчи реагентларни ҳаддан ташқари кўп ишлатиш алоҳида материалларнинг коррозиясини кучайтириши ва қўшимча экологик чекловларни яратиши мумкин. Демак, биологик ифлосланишларни бошқариш кимёвий ишлов бериш, гидравлик режимлар ва санитария талабларини мувофиқлаштиришни талаб қилади. Халқаро амалиётда бундай тизимлар градирнялар аэрозоллари орқали легионеллалар тарқалишининг олдини олиш нуқтаи назаридан ҳам кўриб чиқилади. Марказий Осиё учун саноат сув таъминотини модернизация қилиш кўпинча сувдан айланма фойдаланиш улушининг ортиши билан кечадиган шароитда микробиологик назоратнинг аҳамияти изчил равишда ортиб боради.

Россия саноати қўшма энергетика лойиҳаларида фойдаланилиши мумкин бўлган сув тайёрлаш, реагентли ишлов бериш, мембрана технологиялари ва автоматлаштирилган кимёвий назорат соҳасида компетенцияларга эга. Бундай ҳамкорликнинг иқтисодий аҳамияти нафақат ускуналар қиймати билан, балки қўшимча генерация қилувчи қувватларни қурмасдан ишлаб турган электр станцияларининг ҳақиқий ишлаб чиқаришини ошириш имконияти билан ҳам белгиланади.

Россия технологик ечимлари биринчи навбатда сувга ишлов беришнинг бир нечта усулларини ягона тизимга бирлаштиришга имкон бериши билан қизиқарлидир. Реагентли дастурлар конкрет манбанинг кимёвий таркибини ҳисобга олган ҳолда танланадиган коррозия ингибиторлари, антискалантлар, диспергаторлар ва биоцидларни қўллашни назарда тутади. Мембрана технологиялари, шу жумладан ультрафильтрация ва тескари осмос, муаллақ моддалар ва эриган тузларни олиб ташлаш имконини беради, гарчи улар сувни олдиндан тайёрлашни ва концентрат билан ишлашни талаб қилса-да. Йирик энергетика объектлари учун механик фильтрация, қисман юмшатиш, реагентларни автоматик дозалаш ва электр ўтказувчанликни узлуксиз ўлчашни бирлаштириш иқтисодий жиҳатдан ўзини оқлаши мумкин. Россия корхоналари, шу жумладан «ЛИТ» ИШБ, «Медиана-Фильтр» ИШК ва ихтисослаштирилган сув тозалаш кимёси ишлаб чиқарувчилари бундай комплексларнинг алоҳида компонентларини ишлаб чиқиш тажрибасига эга.

Бироқ технологик компетенцияларнинг мавжудлигининг ўзи конкрет лойиҳанинг самарадорлигини кафолатламайди. Бошланғич сув таркиби, ҳарорат, фойдаланиладиган материаллар, градирняларнинг хусусиятлари ва оқоваларнинг мақбул параметрлари индивидуал муҳандислик ҳисоб-китобини талаб қилади. Қўшма лойиҳаларнинг муҳим афзаллиги бевосита Қозоғистон, Қирғизистон ва Ўзбекистонда сервис хизмати кўрсатишни ташкил этиш бўлиши мумкин. Бундай модель корхоналарнинг сарфланадиган материалларни узоқ вақт етказиб беришга қарамлигини камайтиради ва эксплуатация шароитлари ўзгарганда сув-кимё режимини тезроқ тузатишга имкон беради.

Модернизациянинг иқтисодий самарадорлиги дастлабки инвестициялар, эксплуатация харажатлари ва олди олинган ишлаб чиқариш йўқотишларининг нисбати билан белгиланади. Масалан, 500 МВт қувватга эга шартли электр станцияси учун мавжуд қувватнинг бир фоиз пунктини тиклаш қўшимча 5 МВт га тенг. Ушбу резервдан 6 000 соат давомида фойдаланилганда, потенциал қўшимча ишлаб чиқариш 30 млн кВт·соатни ташкил этади. Электр энергиясининг шартли қиймати кВт·соат учун 25 тенге бўлганда, бундай ҳажмнинг пул эквиваленти ҳар йили 750 млн тенгега этади. Бу сумма соф фойда эмас, чунки ёнилғи, ўзгарувчан харажатлар, станциянинг ҳақиқий юкланиши ва қўшимча энергияни реализация қилиш имкониятини ҳисобга олиш керак. Шунга қарамай, ҳисоб-китоб ёрдамчи инфратузилмага нисбатан кичик киритилган маблағлар нега жиддий иқтисодий аҳамиятга эга бўлиши мумкинлигини кўрсатади. Қўшимча самара кимёвий ювишларни қисқартириш, таъмирлараро интервалларни ошириш ва шикастланган иссиқлик алмаштириш қувурларини алмаштириш харажатларини камайтириш ҳисобига шаклланади. Сув танқис бўлган минтақаларда ушбу афзалликларга сув олиш, тўлдиришни тайёрлаш ва оқова сувларни тозалаш харажатларининг камайиши қўшилади. Бироқ технологияни танлаш реагентлар, мембраналар, электр энергияси ва чиқиндиларни утилизация қилиш қийматини ҳисобга олиши керак. Шу сабабли Марказий Осиёнинг барча электр станциялари учун универсал ечим мавжуд эмас.

Бу соҳада Россия ва Марказий Осиё саноат кооперацияси истиқболлари одатий ускуналар етказиб бериш доирасидан чиқади. Қозоғистон резервуарлар, қувур арматураси, насос узеллари ва назорат-ўлчов компонентларининг бир қисмини ишлаб чиқариш учун саноат базасига эга. Ўзбекистон сув тайёрлашнинг алоҳида элементларини локализация қилишда иштирок этишга қодир бўлган ривожланаётган машинасозлик ва кимё секторига эга. Қирғизистон биринчи навбатда иссиқлик энергетикаси, саноат сув таъминоти ва коммунал энергетика объектларини модернизация қилиш сегментида қизиқиш уйғотади, гарчи бу ерда совутувчи сув истеъмоли миқёси қўшни давлатларнинг йирик иссиқлик тизимларидан фарқ қилса-да. Қўшма лойиҳалар ишлаб чиқариш функцияларини тақсимлаш, техник лойиҳалаш ва ускуналарга узоқ муддатли ҳамроҳлик қилиш атрофида қурилиши мумкин. Бунда Россия технологик ечимларининг амалдаги миллий стандартлар ва экологик талабларга мослиги айниқса муҳимдир. Муҳандислик мактабларининг тарихий умумийлиги ва совет даврига оид ускуналарнинг кенг тарқалганлиги эски объектларни текширишни соддалаштиради, лекин замонавий синовлар ўрнини боса олмайди. Сувнинг кимёвий кўрсаткичларини конденсация ҳарорати, совутувчи муҳит сарфи ва турбиналарнинг ҳақиқий самарадорлиги билан солиштириш имконини берувчи рақамли мониторинг тизимларини жорий этиш қўшимча йўналишга айланмоқда. Ушбу асосда техник хизмат кўрсатиш белгиланган регламент процедураларидан аста-секин ускунанинг ҳолати бўйича диагностикага ўтади. Бундай ўтишнинг иқтисодий қиймати иссиқлик алмашинувининг ёмонлашишини қувватнинг авариявий чекловлари пайдо бўлгунга қадар аниқлаш имконияти билан белгиланади.

Сув тайёрлашнинг стратегик аҳамияти Марказий Осиёнинг энергетика ва иқлим чекловлари солиштирилганда айниқса яққол кўринади. Аҳоли, саноат ишлаб чиқариши ва электр энергияси истеъмолининг ортиши ишончли генерацияга бўлган эҳтиёжни оширади, ваҳоланки сув ресурслари учун рақобат анъанавий совутиш тизимларини кенгайтириш имкониятларини чеклайди. Мавсумий дарё оқимининг ўзгариши ва ёзги ҳароратнинг кўтарилиши иссиқлик электр станцияларини эксплуатация қилишни қўшимча равишда мураккаблаштириши мумкин. Бунда янги генерация қилувчи объектларни қуриш салмоқли капитал қўйилмалар ва узоқ муддатларни талаб қилади, мавжуд ёрдамчи инфратузилмани модернизация қилиш эса кўпинча самарани анча тезроқ олиш имконини беради. Бироқ унинг натижадорлиги сув тозалаш ускуналарини расмиятчилик учун жорий этиш билан эмас, балки бутун эксплуатация цикли давомида технологик параметрларга барқарор риоя қилиш билан белгиланади. Бундай лойиҳаларда Россиянинг иштироки айнан муҳандислик ишланмалари, кимёвий технологиялар ва йирик саноат тизимларига хизмат кўрсатишнинг амалий тажрибаси уйғунлиги туфайли иқтисодий жиҳатдан салмоқли бўлиши мумкин.

Марказий Осиё давлатлари учун саноат сув кимёси ва иссиқлик алмашинуви ускуналари диагностикаси соҳасида ўз компетенцияларини шакллантириш имконияти қўшимча қийматга эга. Шу билан бирга, импорт реагентлари, сарфланадиган материаллар ва ихтисослаштирилган сервисга қарамлик кооперациянинг узоқ муддатли барқарорлигини баҳолашда ҳисобга олиниши керак. Кўриб чиқилаётган муаммонинг асосий хусусияти шундаки, совутувчи сув сифати амалда электр станциясининг ўрнатилган қуввати ва унинг электр энергияси ишлаб чиқариш бўйича реал қобилияти ўртасидаги чегарани белгилайди. айнан шунинг учун айланма сув таъминоти тизимларини модернизация қилиш техник хизмат кўрсатишнинг иккинчи даражали йўналиши эмас, балки Марказий Осиёнинг энергетика хавфсизлиги, саноат самарадорлиги ва сув ресурсларидан оқилона фойдаланишнинг мустақил омили ҳисобланади.