Нима учун тайёр завод мамлакатни бой қилмайди? ЕОТБ Ўзбекистон учун саноат йўлини маълум қилди

Тайёр завод нега мамлакатни бой қилмайди? ЕАБР Ўзбекистон учун саноат курсини белгилаб берди

Ўзбекистонга юқори даромадли мамлакатлар қаторига кириш учун шунчаки инвестицияларни жалб қилиш, замонавий ускуналар сотиб олиш ва янги заводлар очишнинг ўзи кифоя қилмайди. Бундан кейин ҳам олдинга силжиш учун ички ишлаб чиқариш билан бирга мамлакатда технологиялар қолиши, шунингдек, маҳаллий етказиб берувчилар, муҳандислар, стандартлар, сервис, хусусий ишланмалар ва компетенциялар пайдо бўлиши зарур. Ривожланаётган иқтисодиётларнинг саноат трансформацияси бўйича янги моделни таклиф қилган Евроосиё тараққиёт банки (ЕАБР) таҳлилчилари шунга эътибор қаратмоқда.

### Компетенцияни сотиб олиб бўлмайди

Бугунги кунда ўртача даромадли мамлакатлар гуруҳига 108 та иқтисодиёт киради, уларда қарийб 6 миллиард киши истиқомат қилади. 1990 йилдан бери уларнинг фақат 34 таси юқори даромадли мамлакатлар тоифасига ўтишга муваффақ бўлди. Шу билан бирга, 2021–2023 йилларда 143 та ривожланаётган иқтисодиётдан 95 таси хомашёга қарам бўлиб қолди: хомашё уларнинг товар экспортининг 60 % дан ортиғини таъминлади. Ресурсларнинг юқори нархлари тезкор ўсишни таъминлаши мумкин, аммо янада бойроқ иқтисодиётга барқарор ўтишни кафолатламайди.

ЕАБР тўғридан-тўғри таъкидлайди: ривожланаётган иқтисодиёт учун инвестицияларни кўпайтириш ва замонавий ускуналар сотиб олишнинг ўзи етарли эмас. Ташқи технология ички ишлаб чиқариш қобилиятига — яъни муҳандислар ва технологлар, етказиб берувчилар тармоғи, стандартлар, сервис, таъмирлаш, лойиҳалаштириш ва жараёнларни яхшилаш кўникмасига айланиши керак.

Бу импортдан ёпилиш ёки хорижий инвесторлардан воз кечишга чақириқ дегани эмас. Аксинча, очиқлик аввалгидек зарур. Аммо унинг натижасини олиб кирилган дастгоҳлар сони ва ҳатто ишга туширилган корхоналар сони билан эмас, балки ускуналар импорти, тўғридан-тўғри хорижий инвестициялар ва халқаро занжирлардаги иштирок маҳаллий қўшилган қийматни қанчалик ошириши ва мамлакат ичида билимларни узатиши билан баҳолаш таклиф этилмоқда.

Бу ерда саноат нега бунчалик муҳим? Янги маърузада келтирилган баҳоларга кўра, сўнгги 50 йилдаги иқтисодий ўсиш эпизодларининг 64 % и қайта ишлаш сектори билан боғлиқ бўлган. Саноатдаги битта иш ўрни ўртача ҳисобда логистика, қурилиш, сервис, таълим ва бошқа турдош соҳаларда яна 2,2 та иш ўрнини қўллаб-қувватлайди.

### Ўзбекистон трансформация бўляптими?

ЕАБРнинг минтақавий моделида Ўзбекистон Қозоғистон билан бирга «ресурс-миқёсли трансформаторлар» гуруҳига киритилган. Таҳлилчилар бу тушунча остида бир вақтнинг ўзида ресурс ва энергетика базасига, аграр салоҳиятга ва етарлича йирик ички талабга эга бўлган мамлакатларни назарда тутади. Уларнинг вазифаси — хомашё ва бирламчи қайта ишлашда тўхтаб қолмай, балки қайта ишлаш босқичларини юқори кўтариш: ресурсларни кимёвий маҳсулотлар, янада мураккаб металлар ва буюмлар, электротехника, машиналар ва компонентларга айлантиришдир.

Ўзбекистон учун тармоқ харитасида энг юқори баҳоларни кимё ва полимерлар, шунингдек, саноат машинасозлиги олди — ҳар бири 4,71 баллдан. Кейинги ўринларда озиқ-овқат саноати ва чуқур агроқайта ишлаш — 4,62, транспорт компонентлари — 4,61, агро- ва ирригация техникаси — 4,58, ўғитлар ва агрокимё, шунингдек, енгил саноат ва техник тўқимачилик — ҳар бири 4,55 баллдан жой олди. Электротехника ва фармацевтика 4,50 баллдан олди.

Муҳими, бу баҳолар бутун мамлакат учун ягона «ривожланиш босқичи»ни англатмайди. Кимё ва саноат машинасозлиги иккинчи босқичга киритилган — бу босқичда етказиб берувчилар, муҳандислик компетенциялари, стандартлар ва лойиҳавий молиялаштириш алоҳида аҳамият касб этади. Озиқ-овқат тармоғи, агротехника, ўғитлар ва тўқимачилик биринчи ва иккинчи босқичлар оралиғида жойлашган. Фармацевтика эса иккинчи ва учинчи босқичлар оралиғида бўлиб, унда ишлаб чиқариш платформасига хусусий тадқиқотлар ва ечимларни тижоратлаштириш қўшилади. Бошқача айтганда, битта иқтисодиётда бир вақтнинг ўзида ҳам базавий ишлаб чиқаришлар, ҳам етук саноат платформалари, ҳам алоҳида инновацион нишалар мавжуд бўлиши мумкин.

ЕАБР йўналишларни нуфузига қараб эмас, балки талаб, ресурслар, мавжуд компетенциялар, технологик яқинлик, инфратузилма ва лойиҳани молиялаштириш имкониятларининг уйғунлигига қараб танлашни таклиф қилади. Шу сабабли, мамлакатда муҳандислари, етказиб берувчилари ва синов базаси бўлмаган шартли мураккаб завод инвестицияларнинг чиройли статистикасини бериши мумкин, аммо бутун иқтисодиёт учун самараси суст бўлади.

### Қўшниларда — бошқа вазифалар

Маърузада Ўзбекистон қўшнилари билан «ким яхшироқ» тамойили бўйича солиштирилмайди. Мамлакатлар ягона минтақавий саноат тизимида турли ролларга эга бўлади. Россия ва Беларусь саноат ядроси сифатида белгиланган: уларда мураккаб машинасозлик, компонентлар, инжиниринг ва қатор технологик нишаларда бошланғич компетенциялар юқорироқ. Қозоғистон, Ўзбекистон каби, ўз ресурс базасини чуқурроқ қайта ишлаши керак. Арманистон, Қирғизистон ва Тожикистон эса кўпроқ алоҳида компонентлар, сервислар ва сегментларга ихтисослашишга қодир бўлган нишали ва кооперацион тугунлар сифатида кўрилади.

Рақамлар фарқларни яққол кўрсатиб турибди. Россияда саноат машинасозлиги 4,97 балл, транспорт компонентлари — 4,94, кимё ва полимерлар — 4,91 балл олди. Беларусда машинасозлик 4,93 балл билан етакчилик қилмоқда, кейинги ўринларда агро- ва ирригация техникаси — 4,84 ва транспорт компонентлари — 4,83. Қозоғистонда биринчи ўринда кимё ва полимерлар — 4,87, кейин юқори босқичли металлургия — 4,84 ва критик материаллар — 4,83.

Кичик иқтисодиётларнинг профили бошқача. Арманистонда фармацевтика ва тиббий буюмлар — 4,49, электроника ва компонентлар — 4,47 энг юқори баҳоланди. Қирғизистонда енгил саноат ва техник тўқимачилик — 4,40, шунингдек, озиқ-овқат ва агроқайта ишлаш — 4,29 етакчилик қилмоқда. Тожикистонда энг юқори баллни металлургия ва металлга ишлов бериш олди — 4,27, ундан кейин енгил саноат — 4,21 ва критик материаллар — 4,15 келмоқда.

### Битта катта сакраш ўрнига учта босқич

ЕАБР таклиф қилаётган модел учта кетма-кет босқичга асосланади. Биринчиси — базавий ишлаб чиқариш асоси. Бу ерда мамлакатга ишончли энергия, транспорт, сув, индустриал майдончалар, омборхона инфратузилмаси, базавий стандартлар ва оммавий касбий кўникмалар керак. Асосий мақсад — барқарор ишлаб чиқаришни таъминлаш ва биринчи етказиб берувчилар тармоғини яратишдир.

Иккинчи босқич — саноат платформаси. Бу даражада шунчаки ишлаб чиқаришнинг ўзи етарли эмас: чуқурроқ қайта ишлаш, машинасозлик, кимё ва металлургия, сертификатланган етказиб берувчилар, муҳандислик марказлари, узоқ муддатли молиялаштириш ва импорт қилинадиган технологияларни маҳаллий шароитларга мослаштириш қобилияти пайдо бўлади. Ўзбекистоннинг кўплаб устувор тармоқлари учун айнан шу босқич ҳозирги вақтда ҳал қилувчи бўлиб кўринмоқда.

Учинчи босқич — билимлар иқтисодиёти. Бу ерда гап амалий тадқиқотлар, пилот линиялар, интеллектуал мулк, янги маҳсулотлар ва уларни тижоратлаштириш ҳақида бормоқда. Аммо таҳлилчилар алоҳида огоҳлантиради: ишлаб чиқариш платформасини қурмасдан туриб, бу ерга сакраб ўтиш қийин. Алоҳида технологик компаниялар олдинроқ пайдо бўлиши мумкин, аммо иқтисодиётнинг оммавий равишда мураккаблашиши кадрлар, етказиб берувчилар, стандартлар ва молиялаштиришни талаб қилади.

### Бу Ўзбекистон учун амалда нимани англатади

Янги завод ёлғиз ўзи ишга тушмаслиги керак. Унинг атрофида бир вақтнинг ўзида кадрлар тайёрлаш дастурлари, маҳаллий етказиб берувчилар, муҳандислик кўмаги, синов лабораториялари, сертификатлаш, сервис, узоқ муддатли молиялаштириш ва бозорга чиқиш каналлари пайдо бўлиши керак. ЕАБР фақат тўртта мажбурий пакетга эга бўлган лойиҳани тўлақонли саноат ўтиш лойиҳаси деб ҳисоблашни таклиф қилади: кадрлар, технологик ўзлаштириш, сифат инфратузилмаси ва кейинчалик кенгайтириш билан пилот лойиҳаларни молиялаштириш.

Бу маҳаллийлаштиришнинг маъносини ҳам ўзгартиради. Тайёр буюмни импорт қилинадиган узеллардан йиғиш — фақат биринчи қадамдир. Маҳаллий компаниялар компонентлар ишлаб чиқаришни, ускуналарни таъмирлашни ва модернизация қилишни, жараёнларни қайта лойиҳалаштиришни, халқаро стандартларга мувофиқ бўлишни ва маҳсулотни ички бозордан ташқарида сотишни бошлаганда янада қимматли босқич бошланади.

Худди шу мантиқ хорижий инвестицияларга ҳам тегишли. 2016 йилдан 2025 йилнинг биринчи ярмигача бўлган даврда Евроосиё минтақасида ўзаро тўпланган тўғридан-тўғри инвестициялар ҳажми 48,4 миллиард долларга етди. Аммо қайта ишлаш саноати ҳиссасига 9 миллиард доллар ёки 18,4 % тўғри келди. ЕАБР инвесторни шунчаки солиқ имтиёзи билан эмас, балки тайёр таклиф билан жалб қилишни таклиф этади: майдонча, инфратузилма, маҳаллий шериклар, кадрлар, бўлажак етказиб берувчилар, молиялаштириш ва экспорт бозори.

Яна бир тамойил — бозор орқали текшириш. Кенг кўламли субсидиялар ва йирик дастурлар фақат тармоқ истиқболли кўрингани учунгина ишга туширилмаслиги керак. Аввал — пилот лойиҳа, хусусий биргаликда молиялаштириш, талаб ва тасдиқланган рақобатбардошлик. Агар лойиҳа бозор текширувидан ўтмаса, уни кенгайтириш доимий қўллаб-қувватлаш ҳисобига яшайдиган қиммат қувватлар хавфини туғдиради.

### Мамлакатимиз учун хорижий бозорларни ривожлантириш нега муҳим

Мураккаб ишлаб чиқаришларнинг бир қисми учун Ўзбекистон бозори етарли бўлмаслиги мумкин. ЕОИИ ва Марказий Осиёнинг умумий бозори тахминан 180–220 миллион кишини ташкил этади. Ҳозирнинг ўзида минтақа ҳиссасига қайта ишлашнинг иккинчи босқичи маҳсулотлари сотувининг ўртача 59 % и тўғри келмоқда.

Айнан шу ерда ихтисослашувларни тақсимлаш маъноси пайдо бўлади. Ўзбекистон ва Қозоғистон кимё, металлургия, электротехника ва ускуналар ишлаб чиқаришни чуқурлаштириши мумкин; Россия ва Беларусь — янада мураккаб компонентлар, технологиялар, инжиниринг ва стандартларни етказиб бериши; кичик иқтисодиётлар эса ихтисослашган нишаларни эгаллаши мумкин. ЕАБР формуласи амалда «турли компетенциялар — ягона саноат тизими»га таянади, бунда миллий корхоналар ўз бозоридан каттароқ бозорга эга бўлади.

Банк бундай моделнинг салоҳиятини юқори баҳолайди. ЕАБРнинг аввалги тадқиқотида тўртта ўзаро боғлиқ комплекс — кимё, машинасозлик, юқори босқичли металлургия ва озиқ-овқат саноатининг сценарийли ривожланиши 2019 йил нархларида йилига 510 миллиард доллардан ортиқ қўшимча маҳсулот ишлаб чиқаришни таъминлаган.

### Асосий хулоса

Республиканинг саноат базаси ўсиш пойдевори сифатида кўрилмоқда. Аммо қувватни ишга туширишнинг ўзи — якун эмас, балки бошланишдир. Агар ишга туширилгандан сўнг корхона импорт қилинадиган деталларга, хорижий сервисга ва ташқи муҳандисларга қарам бўлган технологик орол бўлиб қолса, унинг узоқ муддатли ривожланишга қўшган ҳиссаси чекланган бўлади.

Янада мураккаб ва анча кам сезиладиган иш цех очилгандан кейин бошланади: маҳаллий мутахассисларни технологияга хизмат кўрсатиш ва уни яхшилашга ўргатиш, йирик корхона атрофида ўнлаб етказиб берувчиларни етиштириш, уларнинг маҳсулотларини стандартлар даражасига етказиш, муҳандислик ва синов компетенцияларини яратиш ва занжирни экспортга олиб чиқиш керак. Айнан шу ўтишни — сотиб олинган ускунадан хусусий ишлаб чиқариш билимига ўтишни — таҳлилчилар шунчаки ўсиб бораётган иқтисодиёт ва юқори даромад даражасига барқарор ўтишга қодир бўлган иқтисодиёт ўртасидаги чегара деб ҳисоблайди.

Ўзбекистон учун бу айнан ҳозир жуда долзарб: ЕАБР баҳолашича, энг истиқболли йўналишлар аллақачон мураккаблашиш босқичида турибди. Кимё, машинасозлик, транспорт компонентлари, агротехника, электротехника ва фармацевтика нафақат капитални, балки муҳандислик чуқурлигини ҳам талаб қилади.