Нима учун гўдаклигимизни деярли эслай олмаймиз?
Нима учун гўдаклигимизни деярли эслай олмаймиз? Тадқиқотлар шуни кўрсатадики, ёш ҳайвонларнинг гиппокампидаги нейронлар жуда қўзғалувчан бўлиб, ўзаро мураккаб тармоқ ҳосил қилади. Улғайиш жараёнида бу тармоқ сийраклашиб, тартибга тушади ва хотираларни аниқроқ шакллантиради. Олимлар буни болалик амнезияси ҳодисаси билан изоҳлайдилар.
Австриялик олимлар ўз тадқиқотларида хотирани сақлаш ва қайта тиклашда муҳим рол ўйнайдиган гиппокампнинг СА3 (Аммон шохи 3) соҳасига эътибор қаратдилар. Ушбу нейронлар алоқаларни (синапсларни) мустаҳкамлаш ёки заифлаштириш қобилиятига эга бўлиб, бу хотира изларининг шаклланиши ва ўчирилишига асос бўлади.
Тадқиқот жамоаси сичқонларнинг мия кесмаларини уларнинг туғилиши, ўсмирлиги ва балоғат ёшида ўрганди. Маълум бўлишича, жуда ёш ҳайвонларда СА3 тармоғи жуда зич: кўплаб нейронлар бир-бири билан деярли тартибсиз, гиперўралган шаклда боғланган. Ҳайвон улғайган сари бу тармоқ сийраклашиб, тузилмавий жиҳатдан тартибга тушади: ортиқча алоқалар “қирқилади”, қолганлари эса тартибга солинади. Сезиларли ўзгаришлар туғилишдан кўп ўтмай бошланади ва айниқса, ўсмирлик даврида яққол намоён бўлади.
“Биз янги туғилган чақалоқ мияси аввал ўйлаганимиздек, табула раса, яъни “тоза тахта” эмас, балки табула плена, яъни “тўлдирилган тахта” эканини аниқладик. Вақт ўтиши билан ундаги алоқалар сийраклашиб, ўзига хос тарзда боғланади”, дея изоҳ беради тадқиқот ҳаммуаллифи, Австрия Фан ва технологиялар институти нейробиологи Петер Жонас.
Физиологик ўлчовлар шуни кўрсатдики, ёш мияда нейроннинг реаксияси учун кўпинча битта кириш сигналининг ўзи кифоя қилади. Синапслар заиф эмас, аксинча, жуда кучли ва қўзғалувчан бўлиб чиқди. Вояга етган ҳайвонларда эса вазият ўзгаради: нейроннинг фаоллашиши учун бир нечта мос келувчи сигнал зарур бўлади ва тармоқ янада танлаб ишлайди.
Бундай ўта сезгирликнинг салбий томони ҳам бор. Нейронлар жуда осон қўзғалганда, турли ҳодисалар бир-бирини қисман такрорловчи фаоллик намуналарини келтириб чиқаради. Натижада аниқ чегараланган хотиралар ўрнига хира, ўзига хослиги паст бўлган “умумий таассуротлар” шаклланади. Бу хулқ-атворга оид маълумотларга ҳам мос келади: ёш кемирувчилар қафаснинг маълум бир қисмида бир марта енгил ток зарбасини олгач, нафақат ўша жойда, балки ҳар қандай шунга ўхшаш вазиятда ҳам қўрқувдан қотиб қолади. Хотира мавжуд, лекин у аниқ эмас.
Ёш ўтиши билан СА3ъдаги тармоқ сийраклашгач, нейронлар янада талабчан бўлиб қолади ва улардан муайян ҳодисаларга мос келувчи алоҳида барқарор гуруҳлар шаклланади. Муаллифлар биздаги “болалик амнезияси”нинг сабабларидан бири ҳам айнан шунда, деб тахмин қилишади: эҳтимол, илк хотиралар дастлаб жуда ноаниқ ва бир-бирини такрорлагани учун етукроқ ва аниқроқ тизимда узоқ вақт сақланиб қолишга қодир эмас.
Ёнаснинг фикрича, олдиндан мавжуд бўлган зич нейрон тармоғи мияга ривожланишнинг илк босқич