Нима учун доллар прогнозлардан пастроқ тушди ва йил охиригача у билан нима содир бўлади?

Нега доллар прогнозлардан пастроқ бўлди ва йил охиригача у билан нима содир бўлади?

Ўзбекистон сўми Евроосиё тараққиёт банкининг (ЕОТБ) июнь ойидаги прогнозларидан сезиларли даражада кучлироқ кўринмоқда: 8 октябрь ҳолатига кўра, доллар курси 11 809,19 сўм даражасида мустаҳкамланди, ваҳоланки 12 200 сўм бўлиши кутилаётган эди. ЕОТБ таҳлилчилари Podrobno.uz сайтига миллий валюта ниманинг ҳисобига ўз мавқеини сақлаб қолаётганини сўзлаб беришди ва йил охирига мўлжалланган баҳони янгилашди.

ЕОТБ Мамлакат таҳлили маркази раҳбари Артур Шарафутдинов хавф-хатарлар баланси кучлироқ сўм фойдасига ўзгарганини таъкидлади. Агар ҳозирги тенденциялар сақланиб қолса, банк йилнинг қолган ойларида ўртача курс бир доллар учун тахминан 12 000 сўм атрофида бўлишини кутмоқда.

Эслатиб ўтамиз, июнь ойида ЕОТБ таҳлилчилари тарихий пасайишдан сўнг Ўзбекистонда доллар курси яна ўсишни бошлаши мумкинлигини прогноз қилишган эди. Улар, шунингдек, 2027–2028 йилларда сўмнинг босқичма-босқич заифлашишини кутишганди. Консерватив сценарийга кўра, 2027 йилда ўртача курс бир доллар учун 12 900 сўмни ташкил этиши, 2028 йилда эса 14 100 сўмгача кўтарилиши керак эди. Шарафутдинов буни инвестиция цикли, ускуналар харид қилиш ва иқтисодиётни модернизация қилиш фонида юқори ички талаб ва импортнинг тезроқ ўсиши билан боғлаган эди. 2026 йил учун банк ўшанда ўртача курсни 12 200 сўм даражасида прогноз қилиб, баҳони 12 800 сўмдан пасайтирган эди.

Амалдаги курс ушбу мўлжаллардан пастроқ бўлгани сабабли, Podrobno.uz ЕОТБга мурожаат қилиб, июнь ойидаги прогноз сақланиб қоляптими, йил охиригача тузатишлар киритилиши мумкинми ва ҳозирда сўм курсига қайси омиллар энг кучли таъсир кўрсатаётганига аниқлик киритишни сўради.

Шарафутдиновнинг сўзларига кўра, июнь ойидаги қайта кўриб чиқишдан сўнг ташқи ва ички омиллар умуман олганда миллий валюта учун ижобий шаклланди. Натижада, курснинг июнь ойидаги баҳодан кўра кучлироқ бўлиши эҳтимоли ортди.

2026 йилнинг қолган ойлари учун ЕОТБ жорий тенденциялар сақланиб қолган тақдирда ўртача курсни бир доллар учун тахминан 12 000 сўм атрофида прогноз қилмоқда. Шу билан бирга, банк курснинг эҳтимолий тебранишлари оралиғини кўрсатмади ва амалдаги қиймат прогноз қилинган ўртача кўрсаткичдан қанчалик четга чиқиши мумкинлигини баҳоламади.

### Сўмни нима қўллаб-қувватламоқда

Миллий валютани қўллаб-қувватловчи асосий омиллар қаторида ЕОТБ пул ўтказмаларини тилга олади. Улар ички бозорда хорижий валюта таклифини оширади ва импорт қилувчилар томонидан бўлган талабни қисман қоплайди. 2026 йилнинг биринчи ярмида Ўзбекистонга пул ўтказмалари кўринишида тахминан 9,3 миллиард доллар келиб тушди — бу ўтган йилнинг шу даврига нисбатан қарийб 13 фоизга кўпдир.

Хорижий инвестициялар ҳам валютанинг яна бир манбаи бўлиб қолмоқда. Марказий банк маълумотларига кўра, биринчи ярим йилликда асосий тоифалар бўйича умумий соф оқим тахминан 5,8 миллиард долларни ташкил этди. Шундан 2,3 миллиард доллари тўғридан-тўғри инвестициялар, қарийб 2 миллиард доллари портфель инвестициялари ва 1,5 миллиард долларга яқини бошқа инвестициялар ҳиссасига тўғри келди.

Сўмга, шунингдек, олтиннинг юқори нархлари ҳам кўмак бермоқда. ЕОТБнинг июнь ойидаги прогнозида мавжуд нархлар даражаси аллақачон ҳисобга олинган эди, бироқ август ойида олтин учун вазият қулай бўлиб қолди. LBMA Gold Price маълумотларига кўра, бир ой ичида қимматбаҳо металл 14 фоизга қимматлашди ва август ойини бир унция учун 4 602 долларга яқин белгида якунлади. Ўзбекистон учун бу олтиннинг экспорт ва халқаро захиралардаги роли туфайли алоҳида аҳамиятга эга.

Параллел равишда хомашё бўлмаган экспорт ҳам ўсиб бормоқда. Бу валюта тушумларининг барқарорлигини оширади ва олтин экспортининг камайишини қисман қоплайди. Биринчи ярим йилликда олтинни ҳисобга олмаганда товарлар экспорти йиллик ҳисобда 29 фоизга, хизматлар экспорти эса 36 фоизга ўсди.

Яна бир омил — юқори реал фоиз ставкалари бўлиб қолмоқда. Улар сўмдаги жамғармаларни жозибадорроқ қилади ва бошқа тенг шароитларда хорижий валютага бўлган талабни чеклаши мумкин. 16 сентябрь куни Марказий банк асосий ставкани 14 фоиз даражасида сақлаб қолди. Август ойида инфляция йиллик ҳисобда 6,2 фоизни, базавий инфляция эса қарийб 5,5 фоизни ташкил этди.

### Мустаҳкамланишни нима ушлаб турибди

Шу билан бирга, ЕОТБ сўмнинг бундан кейин ҳам мустаҳкамланиш салоҳияти чексиз эмаслигини таъкидламоқда. Кучли истеъмол ва инвестиция талаби импортнинг тез ўсишини қўллаб-қувватламоқда. Биринчи ярим йилликда товар ва хизматлар импорти қарийб 24 фоизга ошиб, 28,8 миллиард доллардан ошди.

Жорий ҳисоб тақчиллиги ҳам қўшимча босим яратмоқда. Марказий банк баҳосига кўра, биринчи ярим йилликда у тахминан 6,2 миллиард долларни ташкил этди. Уни қоплаш учун капиталнинг етарли даражада оқиб келиши ва бошқа ташқи тушумлар сақланиб қолиши зарур.

### Курс бундан кейин нимага боғлиқ бўлади

ЕОТБ таҳлилчиларининг фикрига кўра, яқин истиқболда пул ўтказмалари, экспорт тушумлари ва инвестицияларнинг юқори ҳажми сўмни қўллаб-қувватлашда давом этади. Бунда курснинг кейинги ҳаракати ушбу оқимларнинг қанчалик барқарор бўлишига, шунингдек, импортга бўлган талаб ва ташқи шароитларга боғлиқ бўлади.

Ташқи шароитлар орасида ЕОТБ олтин нархини, доллар курсини, глобал фоиз ставкаларини ва Ўзбекистоннинг асосий савдо ҳамкорлари бўлган мамлакатлардаги иқтисодий фаолликни ажратиб кўрсатади.

Шу билан бирга, сўмнинг мустаҳкамланиши янги тенденция эмас. У 2025 йилда ҳам мустаҳкамланган эди: йил якунларига кўра, унинг ўртача курси ўтган йилдагига қараганда кучлироқ бўлди. Аввалроқ Шарафутдинов буни омиллар мажмуи, жумладан, 19 миллиард доллар ёки ЯИМнинг 13 фоизи миқдоридаги тўғридан-тўғри хорижий инвестициялар оқими, трансфертларнинг юқори ҳажми ва сўмдаги активлар бўйича жозибадор ставкалар билан изоҳлаган эди.

Унинг фикрича, кучлироқ миллий валюта инфляцияни секинлаштиришга ва Марказий банкнинг 5 фоизлик мақсадли кўрсаткичига тезроқ яқинлашишга ёрдам беради. Бундан ташқари, арзонроқ импорт истеъмолчилар учун фойдалидир.