"Нима кўрсангиз, шунча пул тўлайсиз" - нима учун баъзи АҚШ ресторанлари чойчақаларни тақиқламоқда

"Нима ко'рсангиз, шунча то'лайсиз" - бу АҚШдаги тобора ко'проқ ресторанларнинг чайка беришни бекор қилаётган шиори. Вино официанти Керолин Краетзер ҳам шундай фойда олувчилардан бири; унинг маоши икки бараварга ошди.

Краетзер энди соатига 40 доллар (30 фунт) маош олади, бу Сан-Франсискодаги хизмат ко'рсатувчи ходимларнинг одатий иш ҳақидан икки баравар ко'п. Бундай юқори маош унинг Ла Сигале ресторани ҳар бир киши учун 140 доллар (100 фунт) миқдорида белгиланган нархни белгилагани учун мумкин. Ла Сигале юқори маошларни қо'ллаб-қувватлаш ва чайка беришни қат'иян тақиқлаш учун меню нархларини оширган кичик муассасалар гуруҳидан биридир. Уларнинг мижозларга хабари аниқ: "Нима ко'рсангиз, шунча то'лайсиз. Биз чайка қабул қилмаймиз, сизнинг меҳрли со'зларингиз ва қайта ташрифларингиз кифоя қилади".

Краетзер энди "то'ловларни то'лаш учун нотаниш одамларнинг сахийлигига таянмаслик" ни қадрлайди. Унинг та'кидлашича, бошқа ресторанларда чайка бериладиган ходимлар ко'п пул топишлари мумкин бо'лса-да, улар ко'пинча хизмат ко'рсатишдан олдин ва кейин ҳақ то'ланмайдиган соатларда ишлайдилар ва бу вақтларда фақат минимал иш ҳақини оладилар.

Шарқий соҳилда, Массачусец штатининг Линн шаҳридаги Нигҳцҳаде Ноодле Бар эгаси ва ошпаз Рейчел Миллер беш йил олдин, унинг франсуз-ветнам ресторани Совид-19 пандемиясидан кейин қайта очилганда, чойчақасиз моделни қо'ллаган эди. Унинг асосий мақсади ошхона ходимлари учун адолатлироқ тизим яратиш эди.

Миллернинг та'кидлашича, "Ошхонада белини ва онгини синдириб юрадиган одамлар - ко'пинча энг кам ко'ринадиган ва энг кам нишонланадиганлар - олдинги ходимлар бир хил соатларда чойчақадан топган пулининг бир қисмини уйга олиб кетишган". У шунингдек, оқ танли эркак ходимлар ко'пинча бошқаларга қараганда ко'проқ чойчақа олишларини "жуда безовта қилувчи" деб топди. "Чойчақа бериш меҳмонларга, онгли равишда ёки онгсиз равишда, одамларга жинси, ирқи ёки жинсийлигига қараб турлича то'лаш имконини беради ва мен бунга жамоамнинг даромадини белгилашга ё'л қо'ймоқчи эмас эдим", деди Миллер.

Юқори иш ҳақини молиялаштириш учун Миллер Нигҳцҳаде Ноодле Барда нархларни оширди. Энди татиб ко'риш менюлари соат 18:00 дан олдин етти таом учун 102 доллардан ва то'ққиз таом учун 126 доллардан бошланади. Миллер шундай тушунтиради: "Бизнинг нархларимиз о'хшаш ресторанларникидан юқори, чунки улар одамларга то'г'ри то'лашнинг то'лиқ харажатларини қоплайди. Бу савдо ва мен буни қо'ллаб-қувватлайман".

Бироқ, чайқовсиз моделга о'тган барча ресторанлар ҳам муваффақиятга эриша олмади, чунки мижозлар ба'зан меню нархларининг ошишидан норози бо'лишади. Массачусец штатининг Кембриж шаҳридаги Талулла 2020-йилда адолатли иш ҳақини та'минлаш учун чайқовларни бекор қилди, аммо о'тган йилнинг сентябр ойида чайқов моделига қайтди. Ҳамкор эгаси Даниелле Аер шундай тушунтирди: "Биз шунчаки меню нархларимизни 23% га ошириш орқали чайқовсиз моделимизни сақлаб қолишга ҳаракат қилдик, аммо биз буни фақат қиш ойларида сақлаб тура олдик". Аер қо'шимча қилди: "Чайқовсиз ресторанни бошқариш умуман қимматроқ". Бунинг сабаби, чайқовлар ресторан даромадининг бир қисми ҳисобланмайди, меню нархларининг юқорилиги эса савдо солиг'и мажбуриятларининг ошишига олиб келади.

Корнелл университетининг озиқ-овқат ва ичимликлар менежменти профессори ва *Чайқов психологияси* китобининг муаллифи Уилям Майкл Линннинг та'кидлашича, чайқовсиз муассасалар учун асосий то'сиқ мижозларнинг молиявий оқибатларни тушунишдаги қийинчиликларидир. "Менюдаги юқори нархлар ташқарида овқатланишни қимматроқ қилади, чунки одамлар энди чойчақа бермаётганликларини етарлича ҳисобга олмайдилар", деди у, бу эса "талабнинг пасайишига олиб келади".

Ню-Ёркда, вегетариан ресторани Дирт Сандй 2015-йилда чойчақа бермаслик сиёсатини илк бор қо'ллаган. Ҳозирда о'з ходимларига соатига тахминан 30 доллар маош то'лайдиган ошпаз ва эгаси Аманда Коен "ҳамма учун тенгроқ" қилишни мақсад қилган. Унинг та'кидлашича, ко'плаб мижозлар "қо'шимча 20% чойчақа бериш шарт эмаслигини англаб, ёқимли ҳайратда қолишади".

Кинорежиссор Кассиди Ван дер Кампнинг ЁуТубе'даги *Чойчақасиз* ҳужжатли филми Калифорниянинг Окленд шаҳридаги чойчақасиз ресторанда ишлаш тажрибасидан илҳомланган. Ба'зи хизматчилар кетишганида, дастлаб соатига тахминан 10 доллар ва чойчақа ишлаб топган Ван дер Камп қолди ва о'згаришдан кейин соатлик иш ҳақи 21 долларга ко'тарилганини ко'рди. "Мен биринчи марта барқарорликка эришдим, чунки мен қанча пул топаётганимни билдим... ва кам чойчақага қараб, нима ното'г'ри қилганимни о'йлашим шарт эмас эди?" у ҳикоя қилди.

Ван дер Кампнинг тажрибаси каби ижобий бо'лишига қарамай, Линннинг та'кидлашича, чайқов пулисиз тизимга о'тишнинг жиддий қийинчилиги чайқов пули олишни афзал ко'рган официантларни жалб қилиш ва сақлаб қолишдир.

Шунга қарамай, "чайқов пули беришдан чарчаш"нинг ко'пайиши билан - одамлар орасида юқори чайқов пули билан бог'лиқ тобора ко'проқ норозилик - ко'проқ ресторанлар бу амалиётдан воз кечадими ёки ё'қми деган савол туг'илади. Линнинг фикрича, "чайқов пули беришдан чарчашга қарамай, чайқов пули бериш яқин орада кенг миқёсда ё'қ қилинади деб о'йламайман, чунки чайқов пули беришни бекор қилишнинг иқтисодий камчиликлари афзалликларидан устундир".

Нигҳцҳаде Ноодле Барга қайтиб келган Миллер о'з қарорига ишонади. "Энг аниқ чора - бу ходимларнинг қолиши", деди у. "Бу соҳада ходимларнинг алмашинуви жуда шафқациз ва биз о'згаришни амалга оширганимиздан бери бу ерда бо'лган одамлар бор. Бу менинг меҳмонларим ва жамоам томонидан юқори баҳолангани исботланди."