Нигерияда калхатлар йўқолиб бормоқда - аммо "Калкут қироли" бу тенденцияни ўзгартириш учун курашмоқда

Нигерияда калхатлар ё'қолиб бормоқда, аммо "Калкутлар қироли" номи билан танилган одам бу тенденцияни о'згартиришга содиқдир.

Ба'зилар бу қушларни хавфли деб билишса-да, улар табиий экотизимда муҳим рол о'йнайди. "Одамлар зиёратгоҳ жойлашган муҳитдан қо'рқишади. Бу ерда ҳеч қачон ёмонлик бо'лмайди. Шунинг учун, ҳеч ким бу ерда қо'нган калхатларга қарши курашмайди", деди "Калкутлар қироли" лақабли одам ББСга.

Ко'пинча о'лим ва парчаланиш билан бог'лиқ бо'лганлиги сабабли, Г'арбий Африканинг ко'плаб шаҳарлари устидан калхатлар осмондан ё'қолиб кетганида, уларнинг ё'қлиги сезилмай қолгани ажабланарли эмас. Бироқ, уларнинг қит'а бо'йлаб камайиши энди инкор этиб бо'лмайди, чунки табиатни муҳофаза қилиш бо'йича мутахассислар ан'анавий э'тиқодлар ва ма'навий амалиётлар билан бошқариладиган овчилик бир нечта калхат турларини ё'қ бо'либ кетиш арафасида эканлиги ҳақида огоҳлантирмоқдалар. Калхатларсиз экотизимлар касалликларнинг тарқалишига қарши табиий ҳимояни ё'қотади.

Яхшиямки, Нигериянинг жануби-шарқидаги бир жамоа бу тенденцияга қарши чиқмоқда. Авка-Этити Нгума исмли худога баг'ишланган зиёратгоҳни о'раб турган муқаддас о'рмонга эга. Бир қарашда, бу жой зич барглар билан о'ралган оддий баланд дарахтлар то'пламига о'хшайди. Шунга қарамай, унинг марказида маҳаллий аҳоли асрлар давомида жамоани қо'риқлаб келган ва зиёратгоҳнинг ма'навий маркази бо'либ қоладиган қадимий дарахт жойлашган.

Асосан христиан жамоаси бо'лишига қарамай, ба'зи аҳоли ҳали ҳам калхатлар марказий о'рин тутадиган ан'анавий урф-одатларга амал қилади. Нигерия Табиатни муҳофаза қилиш жамг'армаси (НСФ) билан тинимсиз ко'нгиллилик фаолияти учун Калхатлар қироли лақабли маҳаллий аҳоли Чуквуемека Игве "маҳаллий аҳоли калхатларга ов қилмайди" деб та'кидлайди. Бунинг о'рнига, у тушунтирадики, маҳаллий аҳоли ба'зан зиёратгоҳда янги ҳайвонларни қурбонлик қилишади, бу эса қушларни о'зига тортади. "Ва бу ерда биз ишлатадиган бир мақол бор: "Қурбонлик қилсангиз ва калхатни ко'рмасангиз, билингки, руҳлар оламида бирор нарса содир бо'лган". Бу шуни англатадики, калхатлар қурбонликдан кейин яхши аломат ҳисобланади, чунки уларнинг мавжудлиги худо қурбонликни қабул қилганини ва аҳолининг илтимосини эшитганини англатади.

Ҳозир 50 ёшлардаги Чуквуемека Игве о'зининг лақабидан фахрланади. Унинг айтишича, қушлар шаҳарда одамлар орасида юриб, озиқ-овқат излаб юрганидан бери доимий равишда мавжуд бо'либ келган.

Бироқ, Африканинг бошқа жойларида ёввойи табиатга саёҳат қилган ко'пчилик учун калхатлар камдан-кам ҳолларда уларнинг э'тиборини тортади. Биз уларни ҳайратда қолдириш ёки суратга олиш учун камдан-кам ҳолларда то'хтаб турамиз. Ко'пчиликнинг назарида, калхатлар шунчаки хунук. Шунга қарамай, олимлар улар табиатнинг энг муҳим тозалаш хизматларидан бирини тақдим этишларини та'кидлайдилар. Калхатлар о'лик ҳайвонларни бир неча соат ичида еб қо'ядилар, бу эса жасадларнинг хавфли бактериялар ва касалликлар учун ко'пайиш жойига айланишига ё'л қо'ймайди. НСФ табиатни муҳофаза қилиш биологи Стелла Эгбенинг со'зларига ко'ра, уларнинг ё'қ бо'либ кетиши жиддий оқибатларга олиб келиши мумкин: "Калхатлар бутунлай ё'қ бо'либ кетган жойларда зоонотик касалликларнинг ко'пайиши та'сир ко'рсатди". Калхатлар кучли ошқозон кислоталари уларга юқтирилган ҳайвонларни хавфсиз исте'мол қилиш имконини беради, бу эса куйдирги ва қутуриш каби касалликларнинг тарқалишини то'хтатишга ёрдам беради. Мутахассисларнинг огоҳлантиришича, калхатларсиз экотизимлар табиий ҳимоя тизимини ё'қотади.

Африка бо'йлаб шаҳарларнинг тез о'сиши ҳам о'з ҳиссасини қо'шди, ландшафтларни о'згартирди ва бу қушлар уя қурадиган ко'плаб баланд дарахтларни ё'қ қилди. Кап калхат ё'қ бо'либ кетиш хавфи остида турган етти турдан биридир.

Яшаш жойининг ё'қолиши ягона омил эмас. БирдЛифе Интернатионал ма'лумотларига ко'ра, Африкада калхатларнинг о'лимининг тахминан 60 фоизини заҳарланиш ташкил қилади. Бу масалалар минтақанинг турли бурчакларидан келган тадқиқотчилар 2022-йилда ишлаб чиқилган Г'арбий Африка калхатларини муҳофаза қилиш бо'йича ҳаракатлар режасини ко'риб чиқиш учун шу йил охирида Абужада йиг'илишганда устувор аҳамиятга эга бо'лади.

Мутахассисларнинг та'кидлашича, калхат ва уларнинг тана қисмларидан ан'анавий тиббиётда ва Водун (Вуду номи билан ҳам танилган)да фойдаланиш, айниқса Г'арбий ва Жанубий Африкада уларнинг камайишининг муҳим омили бо'либ чиқди. Эгбе та'кидлашича, илгари ҳар бири тахминан 25 000 дан 30 000 наирагача (18 дан 22 долларгача; 13 дан 16 фунтгача) сотилган Нигерияда о'лик катта калхат энди ҳар бир қуш учун 200 000 наирагача (145 долларгача; 107 фунтгача) сотилиши мумкин. Эгбе қо'шимча қилишича, калхат тухумлари ва уялари ҳам тобора ко'проқ нишонга олинмоқда, бу бундай секин ко'паядиган тур учун "ҳалокатли" ва "ҳайратланарли" ривожланишдир. Вояга етган калхатлар одатда беш ёшдан етти ёшгача жинсий етукликка эришади ва ҳар бир-икки йилда фақат битта жо'жа туг'ади. Бундан ташқари, ко'плаб ёш калхатлар биринчи йилида омон қолмайди. "Ва шунинг учун сиз уя олиб ташланса ва тухумлар олиб ташланса нима бо'лишини тасаввур қиласиз. Бу шуни англатадики, бир жуфт калхат о'ша йили кейинги авлодга эга бо'лмайди. Шундай қилиб, ов қилишдан ташқари, сиз уларнинг яшаш жойларини ҳам, уйларини ҳам ё'қ қиласиз", деб тушунтиради у.

Африкадаги етти турдаги калхатлар ҳозирда Халқаро Табиатни Муҳофаза Қилиш Иттифоқи (ИУСН) Қизил Ро'йхатидаги қушлар бо'йича ваколатли БирдЛифе Интернатионал томонидан глобал миқёсда ё'қолиб кетиш хавфи остида ёки жиддий хавф остида деб таснифланган. Яқинда БирдЛифе ҳисоботида Африка калхатлари популяцияси 50 йил ичида 80% дан 97% гача камайганлиги ко'рсатилган. Гуруҳ шунингдек, 2020-йил январ ойида Гвинея-Бисауда 2000 дан ортиқ капшонли калхат о'лик ҳолда топилганини, ко'пларининг боши кесилганини хабар қилди - бу табиий сабабларга эмас, балки э'тиқодга асосланган амалиётларнинг белгиси, дейди тадқиқотчилар.

Минтақада калхат популяцияси камайиб бораётган бир пайтда, табиатни муҳофаза қилиш ташкилотчилари бу қушлар овланмайдиган, қо'рқитилмайдиган ёки эксплуатация қилинмайдиган жамоаларни қидирмоқдалар. Улар бундай мисолни Авка-Этитида топдилар.

Бироқ, Игве со'нгги йилларда у ва бошқа аҳоли бегона одамлар қушларни овлай бошлагани ва бу калхат сонининг камайиб кетишига олиб келгани сабабли хавотирга тушганини айтади. Қушларни қутқариш вазифаси доирасида у бозорларга, автобусларга ва жамоат жойларига ташриф буюриб, хабардорликни оширмоқда: "Мен уларга калхат инсон ҳаёти учун фойдали эканлигини айтаман". Унинг айтишича, у о'зининг ноодатий лақабидан, Эзеудене ёки Калхат қиролидан "қочиб қутула олмаслигини" айтади. "Мен табиатнинг мавжуд бо'лиши керак бо'лганидек яшаши учун курашяпман".

Со'нгги олти йил давомида НСФ билан ҳамкорлик қилиб, Игве қушларни ташқи овчилардан ҳимоя қилиш учун жамоат раҳбарларини, маҳаллий гуруҳларни ва хавфсизлик гуруҳларини сафарбар қилди, маҳаллий қонунлар энди уларни ҳимоя қилишни расмийлаштирмоқда. Қушларни кузатаётган маҳаллий ко'нгиллилар 160 дан ортиқ калхатни қайд этганликларини хабар қилишмоқда, бу 2017-йилда қайд этилган 20 тага нисбатан сезиларли даражада ко'п.

Нигерия калхатларнинг ноқонуний савдоси учун асосий марказга айланди, дейишади табиатни муҳофаза қилиш бо'йича мутахассислар, қисман унинг биологик хилма-хиллиги ва г'овак чегаралари туфайли. "Биз мамлакат ташқарисига калхатларни, жумладан, эшакларни ва бошқа турларни олиб киришни энг кам даражада бостириш учун қо'лимиздан келган барча ишни қиляпмиз", деб та'кидлайди Нигерия Божхона хизмати вакили Абдуллоҳи Маивада. Унинг та'кидлашича, божхона ходимлари ҳимояланган ёввойи ҳайвонларни мусодара қилишган ва ноқонуний савдо билан бог'лиқ суд жараёнларини қо'ллаб-қувватлаган. Бу Нигериянинг ё'қолиб кетиш хавфи остида турган турларнинг чегаралараро савдосини тақиқловчи Ё'қолиб кетиш хавфи остида турган турлар билан халқаро савдо то'г'рисидаги конвенция (Ситес) а'зоси сифатида о'з мажбуриятларини бажаришга қаратилган са'й-ҳаракатларини мисол қилиб келтиради.

Бироқ, Маивада ББСга фақат ижро этишнинг о'зи етарли эмаслигини тан олади; та'лим ҳам жуда муҳим бо'лади. "Биз буни жамият а'золарининг ҳамкорлиги ёки тушунчасисиз қила олмаслигимиз мумкин", деб давом этади у. "Агар одамлар бу турларни нима учун сақлаб қолиш кераклигини тушунсалар, бизнинг қонунларимиз фақат итоацизлик қилишга қарор қилганларга қо'шимча бо'лади." Бу хабар Авка-Этити ва Нигериянинг айрим қисмларида табиатни муҳофаза қилиш са'й-ҳаракатларининг марказида бо'лган.

Ишончли популяция ма'лумотлари чекланган бо'лса-да, табиатни муҳофаза қилиш бо'йича мутахассислар Авка-Этити шаҳрида далда берувчи белгиларни қайд этишмоқда, маҳаллий иштирок аҳолига ташқи овчиларга қарши ҳушёр бо'лишга ёрдам бермоқда. "Ё'қолган калхатлар деярли қайтиб келди. Агар ҳозир бозорга борсангиз, калхатларни ко'расиз. Бир вақтлар улар ё'қолиб кетишган, аммо энди улар қайтиб келмоқда", деб тасдиқлайди Игве.

Эгбе бу кичик, жануби-шарқий шаҳарча жамоалар табиатни муҳофаза қилиш са'й-ҳаракатларига раҳбарлик қилганда нималар мумкинлигини ко'рсатади, деб ҳисоблайди. "Биз Авка-Этитида қилган ишларимиз одамлар о'з атроф-муҳитида нималар бо'лаётганини назорат қилган муваффақият ҳикоясининг жуда яхши намунасидир. Бу бизни хурсанд қилади." Игве учун ҳар бир қайтиб келган қуш умидни англатади. Аммо Африка бо'йлаб популяциялар ҳали ҳам камайиб бораётган бир пайтда, у уларни ҳимоя қилиш учун бир нечта жамоалар керак бо'лишини билади.