Сурия пойтахти Дамашқдаги дабдабали, ташландиқ квартирада ҳарбий кийимдаги қуролли шахслар дизайнерлик кийимлари ва ҳужжатларини синчковлик билан текшириб ко'ришди.

Ёрқин биллур қандил остида турли шароитларда — столида, ҳатто қорда о'йнаётган озг'ин одамнинг о'нлаб фотосуратлари меҳмонхона полига сочилиб ётган эди. Битта расмнинг бир нечта нусхаларида у аг'дарилган диктатор Башар ал-Ассад билан қо'л бериб ко'ришаётганда илиқ табассум билан тасвирланган.

Бу одамни дарҳол таниб бо'лмади, аммо яқин атрофдаги олтин медаллар ва зарҳал сертификатларда Ҳуссам Лука номи бор эди.

"О'ргимчак" номи билан танилган Лука Асаднинг асосий ижрочиси бо'либ, Буюк Британия, АҚШ ва Европа Иттифоқининг санксияларига олиб келган ваҳшийликлар ва тизимли қийноқларни уюштиришда айбланган.

Суриянинг энг кучли фуқаролик разведка агентлиги раҳбари сифатида Лука мамлакатнинг энг қо'рқинчли шахсларидан бири эди, аммо унинг ишларининг аксарияти яширинча олиб борилган.

Бошқа режим а'золари сингари, Лука ҳам 2024-йил декабр ойида Асад аг'дарилгандан со'нг бир кечада г'ойиб бо'лган ко'ринади ва ко'пчилик қониқарсиз қолиши мумкинлигидан хавотирда бо'лган жавобсиз саволлар ва адолат талабларини қолдирган.

Асад аг'дарилганидан бир неча кун о'тгач, биз Луканинг квартирасида унинг қаерда эканлиги ҳақида ма'лумот қидираётган исёнчиларни кузатдик.

Меҳмонхона бурчагида, консол столида оддий дафтар ётар эди.

Ичкарида, ко'к сиёҳ билан чизилган, о'нлаб исмлар бор эди - до'кон эгалари ва шифокорлардан тортиб, ҳарбий амалдорлар ва Лука оиласининг фамилиясини баҳам ко'радиган шахсларгача.

Бу алоқалар "О'ргимчак" ва унинг жиноятлари ҳақида ма'лумот бериши ёки ҳатто уни топишга ёрдам бериши мумкинми?

Бир пайтлар Луканинг о'з телефон рақами кенг тарқалган эди; Сурия фуқаролар урушининг дастлабки кунларида у марказий Ҳомс шаҳридаги деворларга бо'ялган эди.

Можаро 2011-йилда Ассаднинг демократия тарафдорлари қо'зг'олонини шафқацизларча бостириши билан бошланди, бу уруш юз минглаб одамларнинг ҳаётига зомин бо'лди.

Асаднинг асосий разведка агентликларидан бири бо'лган Сиёсий хавфсизлик бошқармасининг маҳаллий раҳбари Лукага Ҳомсни исёнчилардан қайтариб олиш вазифаси юклатилган эди.

О'ша пайтда Ҳомсдаги исёнчилар томонидан назорат қилинган ҳудудлар ҳукумат қамалида эди ва аҳоли озиқ-овқат ва дори-дармонларга эга бо'лиш учун қийналарди. Собиқ исёнчи жангчи Мотаз аз-Зайдий каби бир қанча шахслар каламуш ейиш билан шуг'улланганликларини айтиб беришди.

Аз-Зайдий Луканинг исми ва рақами маҳалла деворида ко'рсатилганини эслади ва жангдан қочмоқчи бо'лганлар хавфсиз ё'лни со'рашлари мумкинлиги ҳақида хабар тарқалди.

Ба'зиларига Лука томонидан шаҳардан хавфсиз чиқиш имконияти берилган деб ишонилган бо'лса-да, қо'нг'ироқ қилган бошқалар, жумладан, аз-Зайдий билан суҳбатлашган бир нечта одамларнинг со'зларига ко'ра, бошқа ҳеч қачон ко'рилмаган ёки эшитилмаган.

Ко'пчилик Лукани иттифоқчилари ва хабарчиларининг кенг тармог'и туфайли "О'ргимчак" деб аташган, ба'зилари эса исёнчи гуруҳлар ичида бо'лган. "У ҳамма жойда эди", деди бизга Ҳомс аҳолиси. Аз-Зайдий Лукани "ёвуз даҳо" ва "одамнинг тулкиси" деб та'рифлаган.

Бироқ, ко'пчиликнинг та'кидлашича, унинг шаҳардаги энг қо'пол ҳаракати унинг АҚШ уни санксия қилганида келтирган "Болалар қирг'ини" номи билан ҳам танилган "Ҳайит қирг'ини"да иштирок этгани тахмин қилинган.

2015-йил сентабр ойида мусулмонларнинг Қурбон ҳайити байрами эди ва Муҳаммад Товакатлининг етти ёшли о'г'ли Ваел ал-Ваер маҳалласида яратган о'йин майдончасида бог'дорчилик билан шуг'улланаётган эди.

Соат 17:10 да, электр энергияси та'миноти бошланганидан со'нг, Муҳаммад иш ташлашни эслади.

Бу йил бошида, энди қатор ко'чатлар экилган паркда сайр қилиб юрган Муҳаммад о'лдирилган болаларнинг исмларини ва улар о'йнаган о'йинларни эслади, уларнинг жасадларини, жумладан, Ваелнинг жасадларини қаердан топганини ко'рсатди.

"Улар кичкина болалар эди", деди у ко'зларида ёш билан. "Бу ердаги ер қонга бо'ялган эди."

Сурия инсон ҳуқуқлари тармог'ига ко'ра, йигирма саккиз киши, жумладан, 17 бола ва то'рт аёл ҳалок бо'лган.

Сурия фаоллари гуруҳи ва о'ша пайтдаги мухолифат тарафдори газетанинг хабар беришича, Лука о'ша куни режимнинг ҳудудда нишон танлаши учун мас'ул бо'лган.

Унинг Ҳомсдаги ҳаракатлари унга лавозим ко'тарилишига олиб келди ва режим қулаши билан у Бош хавфсизлик бошқармаси (ГСД) разведка агентлигини бошқариб, уни мамлакатнинг энг қудратли шахсларидан бирига айлантирди.

Ҳукумат хавфсизлик хизматлари ҳар қандай одамни - мухолифат жангчилари, журналистлар, шифокорлар ёки ҳуқуқ ҳимоячиларидан тортиб, Ассад ҳукуматига ҳар қандай шаклда қаршилик ко'рсатган деб ҳисобланган шахсларгача нишонга олиши мумкин эди.

Ҳибсга олинганлар Суриянинг сиёсий қамоқхоналарида, жумладан, Дамашқдаги Седная қамоқхонасида - "одамларни со'йишхонаси" деб номланган шуҳрат қозонган муассасада сақланмоқда. У ерда қамоққа олинганларнинг ко'пчилиги бошқа ҳеч қачон ко'рилмаган.

ГСД раҳбари сифатида Лука Суриянинг ҳибсга олиш сиёсати устидан стратегик назоратга эга эди ва унинг ходимлари Седнаяга ва ундан алоқаларни кузатиб борарди.

Сурия жамиятида ижтимоий тармоқларда собиқ юқори лавозимли амалдорларни жавобгарликка тортишга чақириқлар кенг тарқалган. Ба'зилар, шунингдек, янги Сурия ҳукумати бу шахсларни жавобгарликка тортиш учун етарли иш қилмаётганини та'кидламоқда.

Сурия бош прокурори Ҳасан ал-Турба ББСга ҳукумат Лукага қарши суд жараёнини бошлаганини ва уни "қасддан қотиллик, қийноқ ва қийноқ натижасида о'лим"да айблаганини ма'лум қилди.

"Ички ма'мурият ордерини тарқатди ва биз уни халқаро миқёсда ҳам тарқатиш устида ишлаяпмиз", деди у ва ма'мурият Лука ва бошқа бедарак ё'қолган режимнинг юқори лавозимли амалдорларини экстрадиция қилиш ва уларнинг жойлашувини аниқлаш устида ишлаётганини қо'шимча қилди.

О'г'лига мотам тутишда давом этар экан, Муҳаммад ББСга Лукани, шунингдек, режимнинг бошқа юқори лавозимли амалдорларини Сурияга қайтариб, қатл этишни истаётганини айтди.

"Улар одамга о'хшайди, лекин уларда умуман инсонийлик ё'қ", деди у.

Биз Луканинг квартирасидан топилган китобнинг ҳар бир саҳифасини суратга олдик ва Лондонга қайтиб, барча 155 та рақамни синаб ко'ришни бошладик - режимга яқин ко'пчилик қочиб кетган ёки яшириниб кетган бо'лишини билардик. Эллик битта рақам ишлаётганга о'хшарди.

Кейин биз уларни Лука учун аҳамиятлилик даражасига қараб, ҳарбий қо'мондонлар ва қариндошларидан бошлаб қайта чақирдик.

Ҳар бир қо'нг'ироқ муваффақияциз бо'лди. Биз кимлигимизни ва нимани хоҳлаётганимизни тушунтирганимизда, жавоб берган ҳар бир киши шунчаки го'шакни қо'йди - ёки Лукани ёки унинг оиласини билишини ёки ҳатто китобда ко'рсатилган одамлар эканлигини рад этди.

Натижада, Лука агентликни бошқарган пайтда о'з исми ГСД қидирув ро'йхатида бо'лган ББС мухбири шахсан учрашиш учун Сурияга борди.

Телефон китобида ко'рсатилганларнинг ко'пи шифокорлар эди, шунинг учун мухбиримиз улар билан учрашиш учун ба'зилари билан тиббий учрашувларни брон қила бошлади.

Ҳалабдаги шифокор Лукани даволаганини иккиланиб тан олди, лекин кейин журналистимизга кетишни буюрди ва консултация учун то'ловини қайтариб берди.

Кейин мухбиримиз телефон китобидан бошқа бир шифокор билан учрашувни брон қилди, бу сафар Дамашқда жойлашган. Бу шифокор бир вақтлар Луканинг онасига Россияга тиббий сафарда бо'лганини, аммо ко'проқ ма'лумот беришдан иккиланиб, бизни Луканинг қизларидан бирига тегишли дорихонага ё'налтирганини айтди.

Маҳаллий аҳолининг айтишича, у ҳам 2024-йил декабридан бери ко'ринмаган.

Бир неча ой давомида Лукани қидиришимиз ҳеч қандай натижа бермади.

Кейин биз биринчи ютуқни қо'лга киритдик.

Китобда ко'рсатилганлардан бири, биз яна қо'нг'ироқ қилишга ҳаракат қилдик, ниҳоят телефонга жавоб берди.

У бизга Луканинг ко'п қаватли уйининг қо'риқчиси бо'лганини айтди ва охир-оқибат Луканинг шахсий қо'риқчиси бо'лган одамнинг рақамини беришга рози бо'лди - биз уни Маҳмуд деб атаяпмиз.

Маҳмуд билан суҳбатни та'минлаш учун бир неча ҳафта керак бо'лди. Учрашувлар режалаштирилган эди, лекин у келмади ёки машина ёки квартира каби шахсий жойда учрашувни со'ради, бу бизнинг мухбиримиз учун жуда хавфли деб ҳисоблади.

Охир-оқибат улар бир куни кечқурун, ярим тундан олдин меҳмонхонада учрашишди. Кенг елкали ва жисмонан та'сирчан Маҳмуд гапиришдан олдин ҳар бир жавобни диққат билан ко'риб чиққандай туюлди.

У бизга режим қулаганида уни ташлаб кетгани учун Лукадан г'азабланганини айтди. 2024-йил декабр ойида Ассад ҳукмронлиги қулаш арафасида эканлиги ҳақида хабар тарқалганда - исёнчилар пойтахтга ҳужум қилаётган бир пайтда - Лука Дамашқни ҳимоя қилишда давом этишини айтган эди, деди Маҳмуд бизга. Аммо эртаси куни эрталаб Лука офис сейфидан катта миқдорда пул олиб г'ойиб бо'лди, деди Маҳмуд.

Маҳмуд Лука ёки унинг оиласи билан бог'ланиш ма'лумотларини баҳам ко'ришдан бош тортди, аммо бизга Луканинг ҳайдовчиси учун рақам берди, унинг фикрича, у о'ша кеча собиқ жосуслик бошлиг'ини пойтахтдан ҳайдаб чиқарган.

Бу одам билан бог'ланиш янада қийинлашди.

У телефонга жавоб берганида, овози асабий ва беқарор эди. У бир неча бор шунчаки ҳайдовчи эканлигини ва Луканинг фаолияти ҳақида ҳеч нарса билмаслигини та'кидлади. Бир нечта режалаштирилган учрашувлар ҳеч қачон о'тказилмади ва охир-оқибат у жавоб беришни то'хтатди.

Биз э'тиборимизни Луканинг қочиш ё'лларига, жумладан, қо'шни Ливанга қаратдик - у ерда Эрон томонидан қо'ллаб-қувватланадиган Ҳизбуллоҳ гуруҳи Ассад режими билан яқин алоқада эди.

Ливан ҳукуматидаги юқори лавозимли манба бизга Лука Россияга учиб кетишдан олдин Ливандан "яхши Россия паспорти билан, лекин бошқа исм билан" о'тганини тушунганини айтди.

Биз ҳозирда Ливанда истиқомат қилувчи, Луканинг алоқалар китобида исми ко'рсатилган, аммо энди ишламай қолган рақам остида бо'лган одамни топишга муваффақ бо'лдик. У Ассад режими билан яқин алоқаси туфайли янги Сурия ҳукумати томонидан қидирилаётган ко'плаб одамлардан бири.

Биз аниқлай олмаган бу одам Луканинг рақами борлигини айтди.

Биз уни ко'рдик ва унда Россия мамлакат коди борлигини англадик.

Россия Ассад режимининг асосий ҳомийларидан бири эди ва у аг'дарилганидан кейинги кунларда Ассад у ерга қочиб кетганини тасдиқловчи баёнот берди. Унинг яқин доирасининг ко'пчилиги уни та'қиб қилган деб тахмин қилинган.

Луканинг Дамашқдаги квартирасида биз Луканинг Москва билан ҳам кучли алоқалари борлигига оид далилларни топдик - Россия ташқи жосуслик хизматининг мукофотлари ва ҳатто юқори лавозимли Россия амалдоридан унга ёзилган Янги йил табрикномаси.

Энди унинг Россия телефон рақами бизда унинг - биз башорат қилганимиздек - Россияда эканлигига оид далиллар борлигини ко'рсатди.

Биз бу рақам ҳақиқатан ҳам Лукага тегишли эканлигини текширишни хоҳладик.

Шундай қилиб, бир неча кундан со'нг, биз ҳозир бо'лганимизда, одам Ҳуссам Лука деб айтган одамни карнайга қо'йишга ва тергов давомида то'планган ма'лумотларга асосланиб, фақат Лука жавобини билади деб о'йлаган саволларни беришга рози бо'лди.

Телефоннинг нариги томонидаги овоз чалкаш туюлди, аммо саволларга дарҳол ва то'г'ри жавоб берди.

Бироқ, у биз билан то'г'ридан-то'г'ри гаплашишдан бош тортди.

Аммо кейинроқ бизнинг алоқамиздаги одам яна Лукага қо'нг'ироқ қилишга ва у билан суҳбатлашишга рухсат беришга рози бо'лди.

О'ша овоз жавоб берди ва биз о'зимизни таништирдик ва собиқ режим амалдори томонидан содир этилган қирг'ин ва қийноқларга оид жиддий айбловлар ҳақида саволларимиз борлигини тушунтирдик.

"Мен ҳозир турган ҳолатда телефонда гаплашиш таваккалига боролмайман", деди Лука хавотирли оҳангда.

Россия унинг гаплашишига то'сқинлик қиляптими, деган саволга Лука: "Мен гапира олмайман. Тушунтира олмайман. Сиз тушунишингиз керак", деди.

У биз билан Россиядан ташқарида учрашадими, деган саволга у: "Бу қийин", деди.

Кейин у телефонни қо'йди.

Кейин биз иккинчи рақамни олдик, у ҳам Лука учун эканлигини айтишди - бу сафар Сурияда ро'йхатдан о'тган ва у ҳали ҳам фойдаланаётганга о'хшаган ижтимоий тармоқлар ва хабар алмашиш иловаларига уланган.

Бир кун ичида ББС уни Россия пойтахти Москва чеккасидаги иккита шаҳар атрофидаги ҳудуддан топишга муваффақ бо'лди.

Бу жойлар Асаднинг Россияда сургунда олиб бораётган ҳашаматли турмуш тарзидан ва Луканинг о'зи бир вақтлар Сурияда олиб борган ҳаётдан жуда узоқдай туюлди.

Биз Асаднинг қо'л остидагилари халқаро журналистлар ва полициядан ҳимояланган Россияда унга шахсан мурожаат қила олмаслигимизни билардик, шунинг учун биз айбловларимизни унга яна бир бор телефон орқали етказишга ҳаракат қилишга қарор қилдик.

Биз рақамга қо'нг'ироқ қилдик ва аввалгидек овоз жавоб берди, чизиқ хириллади.

У ким қо'нг'ироқ қилаётганини со'ради ва бу ББС эканлигини айтишганда, у дарҳол қо'нг'ироқни қо'йди.

Биз ВҳацАпп орқали унга қарши ко'плаб айбловларга жавоб беришини со'раб хабар юбордик, аммо у жавоб бермади.

Луканинг Москвада эканлигини тасдиқлаш Сурияда адолат излаётганлар учун қийин янгилик. Россия узоқ вақтдан бери қо'ллаб-қувватлаган режим амалдорларини экстрадиция қилиши эҳтимолдан йироқ.

Россия ҳукумати ББСнинг Луканинг у ерда бо'лиши ёки экстрадиция со'ровини ко'риб чиқиши ҳақида изоҳ бериш со'ровларига жавоб бермади.

Хомсга қайтиб келган Муҳаммад Лука ва Ассад режимининг бошқа юқори лавозимли а'золари бир кун келиб адолат олдида жавоб беришига умидини ҳеч қачон ё'қотмаслигини айтади.

"[Мен] режим ва унинг хавфсизлик аппарати билан бо'лганларнинг барчасига г'азабланаман... Уларнинг барчаси бизга қарши эди", дейди у.

"Ваел етти ёшли бола эди... У фақат о'йнаш ва ко'нгил очиш билан машг'ул эди."

Риам Далати, Г'айт Солх ва Абигайл Акерманнинг қо'шимча хабарлари