**Трамп арқон устида юргандек эҳтиёткорлик билан ҳаракат қилаётган республикачи номзодлар**

АҚШ Президенти Дональд Трамп оралиқ сайловлар олдидан сайловолди кампаниясининг якуний босқичига киришар экан, Америка иқтисодиётининг ютуқларини қатъият билан ҳимоя қилмоқда ва — одатдагидек — ҳақиқатни ўз хоҳишига бўйсундиришга уринмоқда.

«Биз мамлакатимиз тарихидаги исталган президент давридагидан кўра энг яхши иқтисодий кўрсаткичларга эгамиз, аммо матбуот бу ҳақда гапиришни истамагани учун одамлар бундан бехабар», деди у ўтган ҳафта.

Айрим кўрсаткичлар, масалан, фонд бозори индексларининг кескин ўсиши ва АҚШда қашшоқлик даражасининг пастлиги ҳақиқатан ҳам тарихий аҳамиятга эга, бироқ умумий манзара анча пастроқ кайфиятда.

Трамп АҚШда ҳаёт кечиришнинг қимматлиги ва нарх-навонинг юқорилиги борасидаги хавотирларни тез-тез четга суриб, уларни «сохта» ва демократлар томонидан уюштирилган «уйдирма» деб атайди.

Бироқ жамоатчилик вазиятни бошқача кўрмоқда — ва бир нечта йирик иқтисодий кўрсаткичлар ушбу норозилик учун етарлича далиллар тақдим этади. Инфляция ҳали ҳам 3,4% даражасида сақланиб қолмоқда ва иш ҳақи ўсишидан олдинда бормоқда. Бензиннинг ўртача нархи бир галлон учун 4,37 долларга (£3,30) кўтарилди, мол гўшти нархи эса рекорд даражага етди.

YouGov сўровномаси шуни кўрсатдики, респондентларнинг 63 фоизи иқтисодиёт «ёмонлашиб бораётганини» ҳисоблайди. Ўтган ҳафта эълон қилинган AP/NORC сўровномасига кўра, вояга етган америкаликларнинг атиги 17 фоизи президентнинг яшаш қиймати билан боғлиқ муаммоларни ҳал қилишини маъқуллайди, 26 фоизи эса унинг умумий иқтисодий сиёсатини қўллаб-қувватлайди.

Ушбу сўровлар, шунингдек, Трампнинг кўплаб сиёсатлари, жумладан, божлар, иммиграцияга қарши қатъий чоралар ва Эрон билан давом этаётган можаро кенг жамоатчилик томонидан маъқулланмаётганини кўрсатмоқда.

«Биз сайловчиларимиздан уларни овоз беришга нима ундаётганини сўраганимизда, яшаш қиймати, яшаш қиймати ва яна яшаш қиймати деган жавобни оламиз», деди Республикачилар партиясига яқин бўлган Echelon Insights ижтимоий сўровнома фирмасининг алоқалар бўйича директори Эйвери Жеймс. «Бу энг асосий масала».

Айрим сўровлар Трампнинг кўплаб сиёсатлари, жумладан, Эрон билан давом этаётган можаро оммабоп эмаслигини кўрсатмоқда

Бу эса 3 ноябрдаги Конгресс сайловларида қатнашаётган республикачиларни оғриқли танлов қаршисида қолдирди: улар Трампдан масофа сақлашлари керакми?

Уларнинг хавотирланишига сабаб, президентнинг кўтаринки баҳоларини такрорлаш ҳозирда жуда қизғин кечиши кутилаётган бир қатор сайлов пойгаларида мағлубиятга олиб келиши мумкин. Аммо улар иқтисодиёт масаласида президент билан фикрлари айри эканини кўрсатиш оқибатсиз қолмаслигини ҳам яхши билишади.

Флоридалик Вакиллар палатаси аъзоси Байрон Дональдс каби президентга содиқ республикачи сиёсатчилар кам топилади. Ва Флорида каби анънавий равишда республикачиларни хуш кутиб оладиган штатлар ҳам кам.

Шунга қарамай, ҳатто президентнинг иккинчи ватани бўлган — у ўзи иштирок этган барча учта сайловда ғалаба қозонган ва 1999 йилдан бери демократ губернатор бўлмаган ушбу штатда ҳам — Дональдс каби номзодлар иқтисодий қийинчиликларни тан олиш учун ўзларининг республикачиларни қўллаб-қувватловчи чиқишларига тузатиш киритишга мажбур бўлмоқдалар.

2020 йилги сайловлардаги мағлубиятдан кейин Трамп ҳокимиятга қайтиш учун курашаётганда унинг ёнида турган ва 2024 йилги кампаниясида муҳим рол ўйнаган Дональдс ҳозирда Трампнинг далдаси ва қизғин қўллаб-қувватлаши остида Флорида губернаторлигига номзодини қўймоқда.

Мен уни Киссиммидаги протестант черковида кўрганимда, у ўз тарафдорлари қаршисида нутқ сўзлаётган эди — бироқ у ҳозирги вақтда кўпчилик учун молиявий жиҳатдан қийин бўлаётганини тан олган ҳолда ўз мурожаатини мослаштирди.

«Биз Америкадаги энг яхши штатмиз», деди у ва кейин қўшимча қилди: «Аммо муваффақият қимматга тушмоқда».

У Флорида аҳолиси — нафақахўрлар, ўқитувчилар, фавқулодда вазиятлар ходимлари, ресторан ишчилари ва маҳаллий ҳокимият ходимлари рўйхатини келтириб ўтиб, улар «кун кечира олишлари» кераклигини таъкидлади.

Ўзининг сайловолди нутқида Дональдс Трампни умуман тилга олмади. Бунинг ўрнига у ёшлигидаги молиявий қийинчиликлари, жумладан, маошдан маошгача яшагани ва Cracker Barrel ресторанлар тармоғида официант бўлиб ишлагани ҳақидаги ҳикояларга кўпроқ урғу берди.

У савол-жавобга навбат берганида, одатдаги маданий баҳсли мавзулар, жумладан, Америкада шариат қонунларининг тахмин қилинаётган хавфи, аёллар спортидаги трансгендер спортчилар ва жамоат жойларидаги ёшлар жиноятчилиги каби масалалар кўтарилди.

Бироқ унинг тарафдорлари уй-жойнинг юқори нархи — суғурта, солиқлар, ипотека ставкалари ва уй эгалари тўловлари — шунингдек, тиббиёт ходимларининг етишмовчилиги масаласини ҳам ўртага ташлашди.

Трамп «ҳамёнбоплик» сўзини масхара қилган бўлиши мумкин, аммо штат бўйлаб «ҳамёнбоплик тури» билан саёҳат қилаётган Дональдс юқори нархлар ҳақида гапираётган ягона республикачи номзод эмас.

Эртаси куни Тампа балиқ бозоридаги сайловолди учрашувида ҳам шунга ўхшаш оҳанг кузатилди, у ерда Дональдс билан бир рўйхатда вице-губернаторликка номзодини қўяётган Брайан Авила энергия нархлари ва маълумотлар марказлари қурилиши ҳақидаги саволларга жавоб берди.

«Озиқ-овқатдан тортиб, коллежга борадиган одамлар учун китобларгача — ҳамма нарсанинг нархи ошмоқда», деди Флорида округи уй-жой комиссияси аъзоси Жон Кэрролл. «Қайси партия ҳокимиятда бўлишидан қатъи назар, бу қийин масала, лекин бу ерда, Флоридада жуда узоқ вақтдан бери республикачилар ҳокимиятда».

Шу билан бирга, Техасда губернатор Грег Эбботт ўтган ой Тексарканага бориб, «қишлоқ жойларда ҳамёнбоплик бўйича давра суҳбати» ўтказди.

«Биз штатимизнинг ҳар бир бурчагида Техас аҳолиси учун харажатларни камайтиришимиз керак ва менинг ҳамёнбоплик дастурим билан биз Техасни Америкадаги энг арзон штатга айлантиришга ёрдам берамиз».

Айова штатида эса Сенатга номзодини қўяётган республикачи конгрессмен Эшли Хинсон ўзининг «ҳамёнбоплик дастурини» тақдим этди.

«Айоваликлар Вашингтоннинг муваффақиятсизликлари учун бадал тўламоқдалар ва улар харажатларни ҳақиқатда камайтирадиган реал енгилликка лойиқдирлар», деди у.

Хинсон яқинда президентни Эрон урушини тезда тугатишга чақирди — бу фикр Огайо ва Мичигандаги республикачи Сенат номзодлари томонидан ҳам қўллаб-қувватланди. Хинсоннинг Айовадаги Вакиллар палатасидаги икки ҳамкасби ҳатто Трампнинг Эрондаги уруш ваколатларини чеклаш бўйича демократлар томонидан қўллаб-қувватланган чора учун овоз беришди.

Сўнгги икки йил давомида республикачилар Вашингтондаги ҳокимият жиловларини — Оқ уйдан тортиб Конгресснинг иккала палатасигача назорат қилиб келишди. Бу эса, табиийки, бу гал республикачи номзодлар учун Трампнинг унчалик оммабоп бўлмаган сиёсатини муҳокама қилишда қийин риторик мувозанатни юзага келтиради.

Ҳатто Дональдс ҳам ўзи ва Трамп ўртасида масофа яратишга уринишда айбланди. ОАВ яқинда унинг сайловолди веб-сайтидан Трампга оид энг кўзга кўринган маълумотларни олиб ташлагани ҳақида хабар берди.

Дональдс бу хабарни тезда рад этди — ва бу президентнинг ўзида ҳам ғазабнок муносабат уйғотди.

«Яна бир сохта хабар шундан иборатки, менинг жуда яқин дўстим, мен жуда эрта қўллаб-қувватлаган инсон Байрон Дональдс мени ўз веб-сайти ва сайловолди материалларидан олиб ташлаётган эмиш», деб ёзди Трамп ўзининг Truth Social веб-сайтида. «Агар Флорида Байрон мени "ташлаб кетгани" ҳақидаги хабарни ҳақиқат деб ўйлаганида, у сайловда ютқазган бўларди ва бу жуда ёмон иш бўларди, чунки у ажойиб губернатор бўлади!»

Бироқ Дональдс юқори нархларга қарши қандай курашишни тушунтириш масаласига келганда, Трамп бу жараённинг бир қисми бўлмаслиги кераклигини айтди.

«Бунинг ҳатто Президент Трампга алоқаси йўқ», деди у веб-сайт ҳақидаги хабар тарқалганидан кейин журналистларга. «Мен Флорида халқидан уларнинг губернатори бўлиш учун овоз сўраётган шахсман».

Дональдс ва Трамп яқин иттифоқчи бўлиб қолаётган бўлса-да, уни янада қаттиқроқ танқид қилган республикачи номзодлар ҳақида бундай деб бўлмайди.

Конгресс аъзоси Мария Салазар телевидениедаги реклама ролигида Трампнинг иммиграцияга қарши чоралари «ҳаддан ошиб кетганини» очиқчасига айтди. Трамп Truth Social тармоғида келиб чиқиши кубалик бўлган америкалик Салазарни хиёнатда айбловчи ва уни истеъфога чиқишга ундовчи бир нечта хабарларни қайта жойлаштирди, бошқа потенциал номзодлар эса праймериз пайтидаёқ унинг ғазабига дуч келишган эди.

Республикачилар стратеги ва Дональдс Трампнинг биринчи вице-президенти Майк Пенснинг собиқ маъмурият раҳбари Марк Шортнинг сўзларига кўра, Трампнинг бу ҳаракатини у билан оммавий равишда алоқани узишни ўйлаётган бошқа республикачиларга огоҳлантириш сифатида тушунмаслик қийин. Аммо у Трампнинг ғазаби республикачи номзодлар ушбу ёндашувда эҳтиёткор бўлишлари керак бўлган ягона сабаб эмаслигини айтади.

«Ҳозир ажралишга ҳаракат қилиш деярли самимиятдан йироқ», дейди у. «Менимча, сайловчилар учун бу фурсатпарастлик бўлиб кўринади».

Йиллар давомида Трамп билан бирга бўлган Салазар каби номзодларнинг президентнинг тақдири билан бирга юксалиш ёки қулашдан бошқа чораси йўқ, деди у. Мэн штатидан сенатор Сьюзан Коллинз каби ўз бренди ва шахсиятини яратган республикачилар ўзлари ва президент ўртасидаги фарқларни янада ишончли тарзда кўрсата оладилар.

Кўпчиликнинг иқтисодиётдан хафа эканлиги ва Вашингтонда республикачилар ҳокимиятда бўлгани ноябрь ойидаги сайловларда республикачи номзодлар кучли қарши шамолларга дуч келаётганидан далолат беради. «Менимча, улар ҳозир тўфон кучига эга», деди Шорт.

Шунга қарамай, бу оралиқ сайловларга кириб бораётган республикачилар учун бой берилган кураш эмас. Кўплаб сўровлар Конгресс ва штатлардаги шиддатли курашлар тенгма-тенг кетаётганини кўрсатмоқда. Демократик номзодлар кўпчилик иқтисодиёт улар учун ишламаяпти деб ҳисоблаётганидан руҳланаётган бўлса-да, сайловчиларнинг аксарияти ҳали ҳам Демократик партияга умуман салбий муносабатда.

«Менимча, республикачилар бир қатор ишларни амалга оширганликларини таъкидламоқдалар, аммо биз янада кўпроқ қилишимиз керак», деди партиянинг Конгрессдаги раҳбарияти билан яқин алоқада бўлган республикачи сайловолди кампанияси маслаҳатчиси Алекс ДеГрасс. Унинг республикачилар мурожаати бўйича маслаҳати қатъий эди: «Агар сиз демократларни сайласангиз, улар ҳамма нарсани вайрон қилади. Демократларда мамлакатни бошқариш имконияти бор эди ва ҳар бир объектив иқтисодий кўрсаткич бўйича улар ёмонроқ иш қилишди».

У Оқ уйдаги республикачилар ҳозир ваҳимага тушмаётганини, балки ўз стратегиясини амалга оширишга эътибор қаратаётганини қўшимча қилди.

Флорида губернаторлиги учун курашда республикачиларнинг мурожаатлари улар тақдим этган иқтисодий ўсишнинг «Флорида орзуси»ни Иллинойс, Калифорния ва Нью-Йорк каби демократлар бошқарадиган штатлардаги қийинчиликлар ва таназзул билан таққослайди. Флорида аҳолиси тез суръатлар билан ўсиб бормоқда ва кўплаб янги келганлар шимол ва ғарбдаги либерал штатларда яшаган ва улардан чарчаган консерваторлардир. Аммо ҳатто бу чиқишларда ҳам кўпинча ҳозирги иқтисодий қийинчиликларга ишора бор эди.

«Сўнгги 26 йил давомида биз Флорида орзусида яшаб келмоқдамиз ва кўп одамлар бу штатда қанчалик катта ҳажмдаги ишлар қилинганини англамайдилар», деди Авила ўтган ҳафта Киссиммида.

Республикачилар тарафдори бўлган сўровнома фирмаси вакили Жеймснинг сўзларига кўра, консерватив номзодлар учун асосий вазифа жиноятчилик, солиқлар ва иммиграция каби нисбатан кучли бўлган масалаларга эътибор қаратиш ва уларни америкаликлар энг муҳим деб ҳисоблайдиган ҳамёнбоплик хавотирлари билан боғлашдир.

«Республикачилар, албатта, ўша мустақил сайловчиларга ҳамма нарсадан ҳам мамнун бўлмаслигингиз мумкин, аммо биз бу масалаларни ҳал қилдик, деб айтишга интилмоқдалар», деди у.

Республикачилар кураш олиб борилаётган штатларда рекламага катта маблағ сарфлаётгани ва кўпинча демократлардан анча ўзиб кетаётгани сабабли, оралиқ сайловолди кампаниясининг сўнгги ойида вазият яхшиланиши учун ҳали ҳам имконият бор.

Шунга қарамай, бу республикачилар тарафдорларини ўз томонларининг истиқболлари ва баъзилар ўнг қанотда иштиёқнинг йўқлиги деб ҳисоблаётган нарсалардан хавотирланишини тўхтата олгани йўқ.

«Кампанияларда якунда шиддат эвазига ғалаба қозонилади», деди Тампа шаҳридаги Авила балиқ бозори тадбирида қатнашган муҳандис Жозеф Робинсон. «Аммо шиддат суст бўлди. Бу ҳақиқатан ҳам "Ҳей, мен ҳозироқ бориб овоз бераман" деганга ўхшамайди».

Трамп эса, ўз навбатида, кутилганидек кўтаринки кайфиятда қолмоқда. Ўтган ой у Теннесси штатига коллежлараро футбол ўйинига борди ва у ерда 100 000 дан ортиқ оломон уни олқишлар билан кутиб олди. Эртаси куни у Иллинойс штатидаги гольф турнирида қатнашди ва яна бир бор илиқ кутиб олинди. Шу дам олиш кунлари у бошқа футбол ўйинига — Алабамага йўл олмоқда.

У сайловолди кампаниясини олиб бормоқда, лекин кўпинча асосан республикачи номзодларни сайлайдиган штатларда — Техас, Оклахома ва Небраскада.

Шунга қарамай, классик Трамп услубида у кўплаб республикачилар сақлашга ҳаракат қилаётган эҳтиёткор мувозанатни қийинлаштириши мумкин бўлган нарсаларни гапирмоқда ва қилмоқда.

У юқори харажатлар кўплаб сайловчилар учун жиддий муаммо эканлиги ҳақидаги даъволарни бир неча бор рад этди ва яқинда уларнинг ноқулайлиги унинг маъмурияти вазият аслида қанчалик яхши эканини тушунтиришда «жуда ёмон иш» қилганидан келиб чиққанини таъкидлади.

«Биз ёмон қилаётган ягона нарса — бу жамоатчилик билан алоқалар», деди у ўтган ҳафта Техасда. «Бошқача айтганда, биз феноменал иш қиляпмиз».

Сўнгги бир неча ой ичида у бир неча бор сайловчилардан унинг исми «сайлов бюллетенида» деб тасаввур қилишларини талаб қилди, аммо бошқа вақтларда у оралиқ сайловлар унга қизиқ эмаслигини ва бу у курашадиган сайлов эмаслигини айтди.

Агар республикачилар қийинчиликка дуч келса, бу америкаликларнинг унга бўлган муносабатини акс эттирмайди, деди у.

«Тўғрисини айтсам, уларнинг кўплари республикачилардан жуда ғазабда», деди Трамп август ойида. «Улар республикачилардан хафа, лекин мендан хафа эмаслар».

Аммо агар республикачилар ноябрь ойида сайлов қутиларида жазоланса, улар президент билан бирга ҳаракат қиладими ёки ундан узоқлашадими, Трамп ўз президентлигининг сўнгги икки йили учун қонунчилик ва назорат ваколатларига эга бўлган душманлик кайфиятидаги Конгресс кўринишидаги оқибатларга дуч келади.