Менинг она шаҳрим мисолида: марказий кўчалар ё ўзгариши, ё йўқ бўлиб кетиши керак

Поезддан тушиб, шаҳар марказига йўл олганингизда кўзингизга ташланадиган биринчи манзаралардан бири — Абердиндаги бир пайтлар Marks & Spencer жойлашган бўш бинодир. Пешлавҳа олиб ташланган бўлса-да, ҳарфларнинг изи ҳали ҳам кўриниб турибди; деразалар қорайтирилган, эшиклар эса тахталар билан михлаб ташланган.

Бу менинг она шаҳрим. Ўсмирлик чоғларимда шаҳарнинг бош артерияси бўлган, маҳаллий кумушранг-кулранг тош туфайли «Гранит миля» номи билан танилган Юнион-стритда соатлаб вақт ўтказардим. Бу кўча Clockhouse ва Chelsea Girl каби дўконлардан энг сўнгги урфдаги кийимларни кийиб кўриш учун бориладиган жой эди.

Бир пайтлар бу кўча бутун Шимоли-шарқий Шотландиядан харидорларни жалб қиларди.

Ҳозир эса у ер-бу ерда бўшаб қолган дўконлар кўзга ташланади.

«Мен Юнион-стритга фақат бошқа жойга борадиган автобусга чиқиш учун келаман... ҳозир харид қиладиган ҳеч нарса қолмаган... бу даҳшат», дейди бутун умр Абердинда яшаган Мари Сим.

Худди шундай ҳолат бутун мамлакат бўйлаб кузатилмоқда: бир пайтлар дўконлар билан гавжум бўлган марказий кўчаларга (High Streets) аввал шаҳар ташқарисидаги савдо паркларининг кўпайиши, кейин эса онлайн харидлар зарба берди.

Бироқ, Абердин вазиятни тубдан ўзгартириш учун улкан саъй-ҳаракатларнинг марказида турибди. Бу порт шаҳри бўш турган дўконлар муаммосига қарши ҳақиқий уруш эълон қилди — бўш жойларни тўлдириш ва узоқ вақт давомида қаровсиз қолган юқори қаватлардан қайта фойдаланиш учун ғайриоддий ва тўғридан-тўғри ёндашувни қўлламоқда.

Абердиндаги Marks & Spencer флагман дўкони очилганидан 80 йил ўтиб, август ойида ёпилди

Бундан ташқари, маҳаллий кенгаш шаҳар марказини одамлар яна ташриф буюришни хоҳлайдиган масканга айлантириш учун ўнлаб миллион маблағ ажратмоқда. Кўплаб бошқа жойларда бўлгани каби, бу ерда ҳам янги ёпиқ озиқ-овқат ва ичимликлар бозори ҳамда соҳил бўйини кенг кўламли қайта қуриш орқали «таассуротлар иқтисодиёти» жорий этилмоқда.

Марказий кўчалар бизнинг яшаётган жойимиз ҳақидаги таассуротларимиз учун муҳим аҳамиятга эга. Бўш дўконлар ва граффитилар тез фурсатда салбий занжирли реакцияни юзага келтириши мумкин — харидорларни чўчитади, инвестицияларни тўхтатади ва антисоциал хулқ-атворнинг ривожланишига замин яратади.

Ҳар қандай сиёсий қарашдаги сиёсатчилар йиллар давомида шаҳар марказларини жонлантиришга ҳаракат қилиб келишмоқда ва ўз сиёсий қиёфасида «макон» тушунчасини марказий ўринга қўйган Энди Бернем бу борада охиргилардан бўлди. Унинг айтишича, улар «Британия уйғонишининг рамзи»га айланиши керак.

Аммо бунинг иложи борми? Ва агар шаҳар марказлари омон қолиши керак бўлса, уларни бутунлай қайта кўриб чиқиш лозимми?

Кўчмас мулк ва чакана савдо таҳлили билан шуғулланувчи Green Street компанияси маълумотларига кўра, Британия марказий кўчаларидаги ҳар саккизта мулкдан бири ҳозирда бўш турибди ва бу кўрсаткич йиллар давомида қайсарлик билан юқорилигича қолмоқда.

«Агар бунинг осонгина сеҳрли ечими бўлганида, у аллақачон қўлланилган бўларди», дейди шаҳарларни қайта тиклаш бўйича ҳукуматнинг собиқ маслаҳатчиси ва қарийб қирқ йил давомида шаҳар марказларини жонлантириш устида ишлаган Жеки Садек.

Энг катта муаммолардан бири — мулкдорликнинг тарқоқлигидир. Дўконлар ва бинолар кўпинча ўнлаб турли хил уй эгаларига тегишли бўлиб, баъзан оффшор компаниялар ёки мураккаб тузилмалар орқали бошқарилади ва уларнинг ҳар бири ўз манфаатлари ва устуворликларига эга. Бу қарор қабул қилишни секинлаштириши ва кенг кўламли қайта тиклаш ишларини қийинлаштириши мумкин.

Аммо бўш жойлар мавжуд бўлган тақдирда ҳам, кимдир уларни ижарага олишга тайёр бўлиши керак.

Кўпгина жойлар эскирган ва таъмирга муҳтож.

Британия марказий кўчаларидаги ҳар саккизта мулкдан бири ҳозирда бўш турибди

Марказий кўчада бизнес юритиш ҳам қимматлашди; ишчи кучи харажатлари ошди, тижорат солиқлари (business rates) эса яна бир юк бўлиб қўшилди.

Бизнесга харидорлар керак. Харидлар ва хизматлар онлайн форматга ўтиши билан кўплаб марказий кўчаларда одамлар оқими йиллар давомида камайиб бормоқда ва бу улкан таркибий ўзгариш ҳали тўлиқ якунига етгани йўқ.

Revo чакана савдо ташкилоти ва Lambert Smith Hampton кўчмас мулк консалтинг компанияси томонидан ўтказилган сўровномага кўра, шаҳар марказлари бўйича экспертларнинг учдан икки қисми чакана савдо майдонлари ҳали ҳам 20% дан 40% гача ҳаддан ташқари кўп деб ҳисоблайди.

1970-йилларнинг охиридан 2010-йилларнинг бошигача давом этган Абердиннинг Шимолий денгиздаги нефть буми даврида, энергетика саноати олиб келган бойлик туфайли шаҳар меҳмонхоналар ва ресторанларни тўлдириш ёки кассаларни ишлатиб туриш учун кўп меҳнат қилиши шарт эмас эди.

Ўсмирлик чоғимдаги дам олиш кунларини эслайман, бор пулимизни бренд дўконлари ва пойабзал дўконларида сарфлардик. Кейинчалик паблар ва барларга бориш, ҳозирда офис биносига айлантирилган, мен Duran Duran гуруҳини кўрган арт-деко услубидаги Capitol театрига ташрифлар бошланди.

Аммо 2022 йилнинг охирига келиб, Юнион-стрит энг қуйи нуқтага тушди. Абердинликлар марказий кўчани аллақачон унутиб, 2009 йилда темир йўл вокзали яқинида очилган савдо марказига ўтиб кетишган эди.

«Улар ўз шаҳрига бўлган меҳрини йўқотишган эди», дейди инқирозга қарши курашиш бўйича фавқулодда саммитдан сўнг ташкил этилган, жамоатчилик томонидан бошқариладиган Our Union Street коалицияси раҳбари Боб Кейллер.

Биринчи қадам аҳолини тинглаш бўлди ва минглаб таклифлар қабул қилинди. Шаҳар фахрини қайта тиклаш ва бўш жойларни тўлдириш устувор вазифаларга айланди.

Бу ижара агентлари, маҳаллий кенгаш, уй эгалари, корхоналар ва кўнгиллиларнинг катта жамоасини бирлаштирган мувофиқлаштирилган ҳаракат бўлди. Унга FTSE 100 рўйхатидаги компаниянинг собиқ бош директори, маош олмай ишлайдиган Боб Кейллер раҳбарлик қилди. Унинг офисида ҳар бир мулкнинг ҳолатини кўрсатувчи, рангли стикерлар ёпиштирилган деворий харита бор.

Улар кўчани тафтиш қилиб, бедарак кетган уй эгаларини топишди ва нима учун бўш турганини қайд этишди. Кўнгиллилар бўш турган мулкларни ижарачилар учун жозибадор қилиш мақсадида уларни тозалаш ва бўяшни таклиф қилишди. Улар, шунингдек, кўчаларни тартибга келтиришди, чиқиндиларни йиғишди, бегона ўтларни тозалашди ва чиқинди қутиларини бўяшди. Кичик бир жамоа ҳали ҳам ҳар икки ҳафтада бир марта тозалашга чиқади.

Боб Кейллер Абердиннинг Юнион-стрит кўчасини жонлантиришга ёрдам бериш учун тузилган жамоатчилик гуруҳига раҳбарлик қилади

Барча мавжуд мулклар рўйхати келтирилган веб-сайт мавжуд; энг муҳими, у ерда барча молиявий имтиёзлар ҳам кўрсатилган. Буларга янги корхоналарга биноларни безатиш учун пул берадиган маҳаллий кенгаш грантлари ва икки йиллик тижорат солиғи чегирмалари кириши мумкин.

2023 йилда Юнион-стритдаги 198 та жойдан 57 таси бўш эди. Бугунги кунда уларнинг 33 таси тўлдирилди, яна 14 таси ижарага берилиш жараёнида.

Аммо бу худди «кўрсичқонни ур» ўйинига ўхшаб кетиши мумкин, чунки ташаббус бошланганидан бери яна 20 та жой бўшаб қолди. «Энг муҳими, биз бўшашдан кўра тезроқ тўлдиряпмиз», деб таъкидлайди Кейллер.

Кейллернинг операцион директори Дэвид МакКейтнинг айтишича, бу ёндашув ёрдам бера оладиган одамларнинг елкасидан тутиб қўллаб-қувватлаш ва шунчаки «йўқ» дейдиганларнинг «қулоғи тагида ғўнғиллаб туриш»дан иборат. офиснинг бир бурчагида кичик ёшлар жамоаси ижтимоий тармоқлар учун контент яратмоқда, ташриф буюрувчилар ва аҳолини шаҳар нималарни таклиф қила олишини кўрсатадиган янги Our Aberdeen иловаси билан боғламоқда.

Кейллер учун граффити билан курашиш каби «кичик ғалабалар» жамоатчилик фикрини ўзгартириш учун зарурдир.

«Биз англаб етдикки, бу ишларни бир марта қилиш кифоя қилмайди, балки бу ишларни қиладиган одамлар охир-оқибат "буни бу ерга чизишдан фойда йўқ, чунки барибир кимдир устидан бўяб ташлайди" дегунча икки ёки уч марта қилишга тайёр туриш керак».

Эътибор бир пайтлар рамзий аҳамиятга эга бўлган Юнион-стрит бўйлаб жойлашган биноларнинг кўпинча эътибордан четда қоладиган юқори қаватларига ҳам қаратилмоқда. Алоҳида лойиҳа доирасида экспертлар ушбу бўш турган юқори қаватларга кириб, улардан қайта фойдаланишга тўсқинлик қилаётган омилларни аниқламоқдалар.

Абердин ўз ишининг устаси, ўзининг Vacant Shops Academy ташкилоти орқали ўнлаб шаҳарлар билан ишлаган Иэн Николсондан ёрдам сўради.

У мамлакат миқёсида тафтиш қилишга ёрдам берган 1000 дан ортиқ бўш жойларнинг ўртача ярмидан кўпида мулкни фаол равишда реклама қилувчи ижара агенти бўлмаган. Унинг айтишича, баъзи маҳаллий кенгашлар уй эгалари кимлигини ҳам билишмайди.

Унинг таъкидлашича, бўш дўконларнинг ҳаммаси ҳам фақат бозорнинг ўзи томонидан тўлдирилмайди. Шаҳарлар санъат ва маданиятдан тортиб, дам олиш, соғлиқни сақлаш ва фаровонликкача бўлган кенгроқ соҳа вакилларини жалб қилиши керак.

Абердиннинг ажралиб турадиган жиҳати, дейди у, унинг тизимли ёндашуви ва одамларнинг «енг шимариб» ишга киришгани ҳамда келишмовчиликларни енгиб ўтганидадир. «Буни ҳали ҳамма жой ҳақида ҳам айтиб бўлмайди».

Бошқа жойлар Абердиндан ўрнак олиши мумкинми?

Ҳар бир шаҳарнинг ўз муаммолари бор.

Николсон Чеширдаги Крю шаҳрига ҳам ёрдам берди. Абердиндан кичикроқ бўлган бу шаҳар санъат, маданият ва жамиятга эътибор қаратмоқда, шу ойда у ерда янги аёллар маркази очилди.

Англия маҳаллий кенгашлари ҳам фаолроқ рол ўйнашга ундалмоқда.

Эндиликда улар камида бир йил давомида бўш турган тижорат жойини, ҳатто уй эгаси хоҳламаса ҳам, Марказий кўчаларни ижарага бериш аукциони (High Street Rental Auction) орқали ижарачиларга таклиф қилишга мажбур қилишлари мумкин.

Лағмонхона (чапда) ҳудуддаги янги корхоналардан биридир. Шаҳар марказининг айрим қисмларида қурилиш ишлари олиб борилмоқда (ўнгда)

Бу ҳали бошланиши, аммо мулк устидан назоратни йўқотиш хавфи аллақачон ўз натижаларини бермоқда. Ноттингемширдаги Бассетлоу кенгаши ушбу тизимни биринчилардан бўлиб жорий этди ва ушбу сиёсат туфайли туман бўйлаб 30 дан ортиқ дўкон ижарага берилди ёки ҳозирда таклиф босқичида турибди.

Аммо бўш жойларни тўлдириш муаммонинг фақат бир қисмидир. Каттароқ савол шундаки, шаҳар марказлари аслида нима учун керак?

Одатларнинг ўзгариши бизга бунчалик кўп дўконлар керак бўлмаслигини англатади. Бунинг ўрнига, шаҳар марказларида яшайдиган ва ишлайдиган одамлар кўпроқ бўлиши, онлайн тарзда амалга ошириб бўлмайдиган хизматлар билан бир қаторда янги уйлар ва офислар бўлиши керак, деган фикрлар илгари сурилмоқда. Масалан, аҳолининг қариши билан Миллий соғлиқни сақлаш хизмати (NHS) тиббиёт марказларини шаҳар марказига олиб келиш катта имконият бўлиши мумкин.

Абердинда бир пайтлар BHS — 2016 йилда ёпилган универмаг жойлашган бино янги озиқ-овқат ва ичимликлар бозори учун кириш майдонига айлантирилмоқда.

Юнион-стритнинг ташқи кўриниши ҳам ўзгармоқда. Кўпгина Виктория даври савдо кўчалари каби, у ҳам кенг йўл билан қурилган, эҳтимол отлар ва аравалар учун жой қолдириш мақсадида. Ҳозирда пиёдалар йўлакларининг айрим қисмлари вақтни мароқли ўтказиш учун қулайроқ қилиш мақсадида кенгайтирилмоқда, гарчи кўплаб абердинликлар йўллардаги тирбандликлар ва янги ҳаракатланиш чекловларидан чарчаган бўлишса-да.

Пул энг катта тўсиқдир. Абердиннинг янги ёпиқ озиқ-овқат ва ичимликлар бозори маҳаллий кенгаш ва Буюк Британиянинг ҳудудларни ривожлантириш жамғармаси (Levelling Up Fund) томонидан молиялаштирилиб, 40 миллион фунт стерлингга тушмоқда. Бошқа жойларда қайта тиклаш лойиҳалари қийинчиликларга дуч келиши мумкин, чунки қайта қуриш харажатлари кутилаётган молиявий даромаддан ошиб кетади, бу эса давлат секторининг қўллаб-қувватлашини ҳаётий заруратга айлантиради. Иқтисодий шароит эса қийинлашиб бормоқда.

«Юқори фоиз ставкалари, қурилиш харажатларининг ошиши ва бошқа муаммолар янги уй-жойлар ва йирик қайта қуриш лойиҳаларининг амалга оширилишига таъсир қилмоқда», дейди Lambert Smith Hampton директори Стив Норрис. Унинг айтишича, йирик лойиҳалар одатда давлат ва хусусий сектордан маблағ талаб қилади.

У «молиялаштиришнинг янада ижодий усулларини» кўришни истайди.

Бернем режасининг бир қисми — у Манчестерда илгари сурган ёндашувга асосланиб, маҳаллий раҳбарларга шаҳар марказларига инвестиция киритиш ва қайта тиклаш ишларини олиб бориш учун кўпроқ эркинлик беришдир. Аммо йирик лойиҳалар йиллар талаб қилади.

Кўнгиллилар Абердиннинг Юнион-стрит кўчасини қайта қуришда муҳим рол ўйнадилар

Марказий кўчада бизнес очиш ва юритишни осонроқ ва арзонроқ қилиш энг тезкор ечимлардан бири сифатида талаб қилинмоқда, бунда тижорат солиқлари алоҳида ташвиш туғдирмоқда.

Бернем солиқ тизимини янада ислоҳ қилишга ваъда берди. Ҳамманинг нигоҳи ушбу ойдаги бюджетга қаратилган бўлиб, у бу борада қанчалик узоққа боришини кутмоқда.

Next компанияси бош директори Саймон Вулфсоннинг айтишича, асосий муаммо тижорат солиқлари эмас, балки режалаштириш ислоҳотидир.

«Ҳукумат марказий кўчалар учун қила оладиган энг муҳим нарса — уларнинг ривожланишига йўл қўйишдир», дейди Консерваторлар палатаси аъзоси бўлган Вулфсон.

Абердинга қайтадиган бўлсак, у ерда ривожланиш белгилари бор.

Лорен Рейд ва унинг онаси Роуз 2024 йилда ўзларининг кийим бутигини Юнион-стритга кўчиришди. Улар таваккал қилишга қарор қилганларидан сўнг, маҳаллий кенгаш гранти таъмирлаш ишларига ёрдам берди.

Улар харажатларни қоплай олишадими? «Биз бунга яқинлашиб қолдик», дейди у.

У ўз кўчасининг келажаги ҳақида ҳам шундай фикрда. «Мен доим Рим бир кунда қурилмаган, дейман».

Лорен Рейд ва унинг онаси Роуз маҳаллий кенгаш гранти ёрдамида ўз бутикларини Юнион-стритга кўчиришди

Ҳозирги вақтда бу ҳудуд қурилиш майдончасига ўхшайди — аммо тез орада яна бир катта бўшлиқ тўлдирилади. Роберт Кин — маҳаллий кўчмас мулк девелопери бўлиб, у 2023 йилда бир пайтлар Debenhams жойлашган Trinity савдо марказини сотиб олди. Энди бу жойни миллий кўнгилочар бренд эгаллаши кутилмоқда. Темир йўл вокзалидан Trinity'га олиб борадиган, одамни чарчатадиган зинапоя ҳам эскалатор билан алмаштирилмоқда.

«Биз жуда яхши имкониятни кўрдик, чунки у сўниб бораётган эди», дейди у.

У турар жой ва қўшимча харажатларни камайтириш, ижара ҳақини қайта белгилаш ва аввалги узоқдаги эгаларига қараганда тезкорроқ ҳаракат қилиш орқали буни амалга ошира олишига ишонади.

Бу жасур қарор эди, чунки Lambert Smith Hampton маълумотларига кўра, Буюк Британиядаги ҳар 10 та савдо марказидан биттадан кўпроғи бузиб ташлашга лойиқдир.

Аммо у Абердиннинг динамикаси ниҳоят ўзгараётганига ишонмоқда.

«Менимча, 2027 йилга келиб у бутунлай бошқача шаҳарга айланиши керак».

Бу, албатта, умиддир. Шунга қарамай, бугун Юнион-стрит бўйлаб, тахталанган дўкон пештахталари ва йўл ишлари ёнидан ўтар экансиз, у ҳали ҳам ўз ўтмиши ва келажаги ўртасида қолиб кетган шаҳарга ўхшаб туюлиши мумкин.