Ўн йил ўтиб, Brexit’нинг иқтисодий оқибатлари яқинроқ кўрина бошлади

Буюк Британия 2020 йилда Иттифоқни тарк этганидан кўп ўтмай, Бристолда жойлашган Eskimo номли компания шаҳардаги академиклар томонидан ишлаб чиқилган технология асосида яратилган, юқори модали ва энергия тежовчи янги турдаги электр радиаторларини сотишни бошлади.

Режа уларни Ла-Манш туннели орқали бутун Европа бўйлаб етказиб бериш эди.

Бу Европанинг яшил мақсадлари учун жуда ўз вақтида чиқарилган маҳсулот эди ва буюртмалар келиши билан Бирмингемдаги завод тинимсиз ишлади.

Компания раҳбари Фил Уорднинг айтишича, унинг стартапи ўсишда давом этган, бироқ унинг фикрича, у «Узоқ муддатли Brexit эффекти» деб атайдиган омилсиз бундан анча кўпроқ ўсиши мумкин эди: 2020 йилда унинг экспортининг 40 фоизи Европа Иттифоқига тўғри келган бўлса, 2025 йилга келиб бу кўрсаткич бор-йўғи 5 фоизга тушиб кетди.

Ўша пайтдаги Бош вазир Борис Жонсон томонидан 2020 йил декабрь ойида Европа Иттифоқи билан тузилган Brexit’дан кейинги келишув ЕИга экспорт қилиш учун ноль тарифларни кафолатлаган эди, аммо Уорднинг айтишича, шунга қарамай, тарифларга алоқаси бўлмаган бюрократия ва ҳужжатбозлик кечикишларга, қўшимча харажатларга ва потенциал мижозлар учун қийинчиликлар кутилишига сабаб бўлиш учун етарли бўлди.

Eskimo Франциядаги агентларга айрим маҳсулотларни экспорт қилишга муваффақ бўлди, аммо европалик истеъмолчиларга тўғридан-тўғри сотишни бутунлай тўхтатди. Германияга режалаштирилган кенгайиш муваффақиятсизликка учради.

Ва Eskimo бошқа бозорларни кўриб чиқишга ҳаракат қилганда, масалан, Австралия ва Янги Зеландияга сочиқ қуритгичларини экспорт қилишда, ҳеч қандай алоҳида устунлик бўлмади, чунки иккала мамлакат ҳам халқаро хавфсизлик стандартларига амал қилади.

Бу жуда муҳим, чунки Brexit’нинг назарий ютуқларидан бири Буюк Британия регуляторлари ЕИ хавфсизлик қоидаларига риоя қилишни тўхтатиб, юқори технологияли ихтиролар учун инновацияларни қўллаб-қувватловчи, камроқ тартибга солувчи ёндашувни қабул қилиши мумкинлиги ҳақидаги ғоя эди.

Eskimo тажрибаси экспорт маълумотларида кўрсатилган кенгроқ қонуниятнинг бир мисолидир. Сассекс университети қошидаги Буюк Британия савдо сиёсати расадхонаси 2023 йилга келиб Буюк Британия экспортининг турли турлари 26 фоизга кескин камайганини ҳисоблаб чиқди, Астон университети бизнес мактабининг беш йиллик батафсилроқ савдо маълумотларидан фойдаланган ҳолда ўтказган янги тадқиқоти эса экспорт турида 53,8 фоиз, импортда эса 31,5 фоиз йўқотиш бўлган деган хулосага келди.

Ушбу «савдо хилма-хиллиги» кўрсаткичлари ЕИнинг турли мамлакатларига юбориладиган маҳсулотлар сонининг камайишини ўлчайди.

Ўн йил олдин кўплаб иқтисодчилар ЕИдан чиқиш Буюк Британияга узоқ муддатли иқтисодий зарар етказишини таъкидлашган эди ва ҳозирда кўпчилик бу зарар ҳақиқатан ҳам содир бўлганига ишонади.

Аммо бундай хулосага келиш ҳақиқатда нима содир бўлганини Brexit’сиз нима содир бўлиши мумкинлиги билан солиштиришни талаб қилади ва бу услуб ҳамда статистик баҳолашга боғлиқ.

Ушбу баҳолашда Brexit’дан кейинги йиллар йирик глобал тартибсизликлар билан кечганини ҳам ҳисобга олиш керак. 2020 йил баҳорида бошланган пандемия, икки йилдан кейин бошланган Украинадаги уруш ва яқинда Эрондаги можаро туфайли юзага келган энергия нархининг шоки — буларнинг барчасини ҳисобга олиш лозим.

Шунингдек, Brexit’сиз Буюк Британия сўнгги йиллардаги Кремний водийси технология бумини ҳақиқатан ҳам Brexit Британияси билан бир хил даражада такрорлай олган бўлармиди деган савол ҳам туғилади.

Ҳисоб-китобларни амалга ошираётган иқтисодчилар ўртасидаги умумий консенсус шундан иборатки, улар Brexit таъсирини ўлчашда глобал тартибсизликларни ҳисобга олишган. Бошқалар эса уларнинг усуллари ва таъсир кўламини шубҳа остига қўйишади.

2016 йилдаги энг тушкун прогнозларнинг баъзилари, жумладан, Буюк Британия Буюк депрессия услубидаги зарбага учраши мумкинлиги ҳақидаги даъволар ҳаддан ташқари пессимистик бўлиб чиқди. Ҳар қандай иқтисодий зарар тўсатдан рецессияни келтириб чиқарадиган даражада тез содир бўлмади.

Аммо Буюк Британия ЕИдан чиқишдан узоқ муддатли иқтисодий зарар кўрди деб ҳисоблайдиганлар, зарар камроқ жиддий бўлмаганини айтишади.

Кўплаб иқтисодчилар Буюк Британия ЕИдан чиқиш орқали узоқ муддатли иқтисодий зарар кўришини таъкидлашган эди

«Иқтисодчилар ўртасида катта баҳс-мунозаралар йўқ, аммо сиёсатчилар ўртасида ҳали ҳам бор. Экспертлар ҳақ эди. Бу биз ўйлагандан ҳам ёмонроқ бўлди, аммо бу нуқтага етиб бориш учун кўпроқ вақт керак бўлди», дейди Англия банки маълумотларидан фойдаланган ҳолда яқинда ўтказилган энг муҳим йирик тадқиқотлардан бирининг муаллифи, Стэнфорд университетининг британиялик профессори Ник Блум.

Унинг тадқиқоти Brexit’нинг Буюк Британия иқтисодиётига таъсирини баҳолаш учун жуда катта ҳажмдаги маълумотларни ўрганиб чиққан ўнлаб академик иқтисодий ишлар қаторига киради.

Буюк Британиянинг Европа билан савдоси 2016 йилгача ўсиб бораётган эди. Аммо расмий маълумотлар шуни кўрсатадики, 2019 йил билан солиштирганда, Буюк Британиянинг ЕИга экспорти 2025 йилда 14 фоизга, импорт эса 10 фоизга камайган.

Ва бу тенденция ёмонлашди. Ўтган йили, яъни 2025 йилда, молиявий инқирознинг энг авж олган бир йилини ҳисобга олмаганда, Буюк Британиянинг ЕИга товарлар экспорти ҳажми бўйича ушбу асрдаги энг ёмон йил бўлди.

Niesr таҳлилий марказининг ҳисоб-китобларига кўра, экспорт 2016 йилгача бўлган ижобий тенденция асосида кутилганидан 16,9 фоизга, импорт эса 16,1 фоизга паст бўлган. Европа ислоҳотлари маркази бошқа усулдан фойдаланади, яъни Буюк Британия ЕИ ичидаги савдонинг яқинда содир бўлган ўсишидан четда қолмаганида нима содир бўлиши мумкинлигини ҳисобга олишга ҳаракат қилади ва товарлар савдоси экспорт учун 16 фоиз, импорт учун эса 14 фоиз зарар кўрган деган хулосага келади. Кўрсаткичлар умуман олганда ўхшаш ва Европа мамлакатларининг бошқа тадқиқотлари уларнинг Буюк Британия билан савдосида ҳам шунга ўхшаш пасайишларни кўрсатмоқда. Яна бир бор таъкидлаш жоизки, бу ҳисоб-китоблар усулни танлаш ва статистик баҳолашга боғлиқ.

Кўпгина тадқиқотлар шунга ўхшаш хулосаларга келади, аммо агар сиз фақат хом савдо кўрсаткичларига қарасангиз ва инфляциянинг катта сакрашини ҳисобга олмасангиз, 2019 йилдан бери Буюк Британиянинг ЕИга товарлар экспортида пул ифодасида 4 фоизлик ўсиш кузатилади, буни баъзи таҳлилчилар таъсир минимал бўлганини исботлаш учун келтиришган.

2016 йилдан бери яхшироқ натижа кўрсатган соҳалардан бири бу хизматлар соҳаси бўлиб, у Буюк Британия умумий иқтисодий маҳсулотининг 80 фоиздан ортиғини ташкил қилади. Буюк Британиянинг ЕИга хизматлар экспорти сўнгги ўн йил ичида бухгалтерия ҳисоби, юридик хизматлар ва консалтингни ўз ичига олган тоифа туфайли 57 фоизга ошди. ЕИга аъзо бўлмаган мамлакатларга хизматлар экспорти 49 фоизга ошди. Худди шу даврда ЕИдан импорт 35 фоизга, ЕИдан ташқаридан импорт эса 60 фоизга ошди.

Хизматлар соҳаси бутун ривожланган дунёда жадал ривожлангани ҳам ҳақиқатдир ва баъзилар Британия Brexit’сиз бундан ҳам яхшироқ натижага эришиши мумкин эди деб ҳисоблашади. Қандай бўлмасин, молиявий хизматлар референдум кампанияси пайтида қилинган энг ёмон прогнозлардан кўра яхшироқ ҳолатда экани аниқ эди.

Иккита тадқиқотга кўра, Brexit’дан кейин бизнес инвестициялари бўлиши мумкин бўлган даражадан сезиларли даражада паст бўлган. Англия банкининг собиқ мустақил иқтисодчиси Жонатан Хаскелнинг ҳисоб-китобларига кўра, 2016 йилдан бери кутилганидан пастроқ инвестициялар туфайли иқтисодиёт ҳажми 29 миллиард фунт стерлингга ёки 1,3 фоизга қисқарган.

Бизнес инвестициялари 2016 йилдан кейин дарҳол реал ифодада пасайди ва Буюк Британиянинг узоқ муддатли тенденциялари ва бошқа мамлакатлар билан таққослашнинг турли кўрсаткичларидан сезиларли даражада орқада қолди. Профессор Хаскелнинг сўнгги ҳисоб-китобларига кўра, 1997-2016 йиллардаги референдумдан олдинги тенденцияга нисбатан 13 фоизлик камомад мавжуд.

Бошқа усуллардан фойдаланган ҳолда, Миллий иқтисодий ва ижтимоий тадқиқотлар институти ва АҚШнинг етакчи иқтисодий тадқиқот органи NBER Буюк Британиянинг бизнес инвестициялари ривожланган иқтисодиётларнинг вакиллик саватига нисбатан бўлиши керак бўлган даражадан 12-13 фоизга паст эканини аниқлади.

Ушбу тадқиқотларнинг аксарияти 2022 йилдаги энергетика шокидан олдин амалга оширилган ва зарарни Brexit’дан кейинги дастлабки йиллардаги ноаниқлик билан боғлайди. Сўнгги таҳлиллар шуни кўрсатадики, Буюк Британия ҳали ҳам G7 мамлакатларининг аксариятидан орқада, гарчи у 2022 йилдаги энергетика инқирозидан Германия иқтисодиёти кўрган зарардан кейин Германияни қувиб ўтган бўлса-да.

Иқтисодий шокнинг энг кўзга кўринган белгиси референдумдан кейинги дақиқаларда, сўнгра йилларда фунт стерлингнинг тушиб кетиши бўлди. Бу импорт ва саёҳатларни қимматлаштирди ва Буюк Британия активларининг глобал миқёсдаги қийматини пасайтирди.

Референдумдан олдин фунт стерлинг асосий валюталарга нисбатан янги юқори даражаларга етган эди. Овоз беришдан кейин у кескин тушиб кетди ва шундан бери, айниқса, доллар ва еврога нисбатан пастроқ қийматда савдо қилинмоқда. У Brexit’дан кейинги ноаниқлик даврида бир неча бор ва яна 2022 йилда Лиз Трасс бош вазир бўлган пайтдаги мини-бюджет даврида янада пасайди. Ўшандан бери фунт стерлинг умуман олганда мустаҳкамланди, кучсизроқ доллардан фойда кўрди ва ҳозирда Brexit’дан кейинги энг юқори диапазонга яқинлашди.

Кучсизроқ фунт стерлинг янги озиқ-овқат маҳсулотларидан тортиб саноат маҳсулотларигача бўлган импорт қилинадиган товарлар нархини ошириб юборди. Аммо бу экспортчиларга ҳам ўз товарларини хорижий бозорларда арзонроқ қилиш орқали ёрдам берди. Ўз навбатида, Буюк Британияда ишлаб чиқарилмайдиган хориждан импорт қилинадиган маҳсулотларга тарифларнинг пасайиши баъзи озиқ-овқат маҳсулотлари нархига бироз ижобий таъсир кўрсатди.

Brexit’нинг эҳтимолий фойдаларидан бири Буюк Британиянинг ЕИдан ташқарида ўз савдо битимларини тузиш имконияти эди. Буюк Британия-Ҳиндистон келишуви Буюк Британиянинг ЕИ ичида содир бўлиши мумкин бўлган нарсалардан анча илгарилаб кетганининг яққол мисолидир.

Буюк Британия, шунингдек, Президент Трамп тарифларининг таъсирини юмшатиш бўйича биринчи «битим»ни имзолади. Ҳукуматнинг ўзи Британия имзолаган савдо битимлари иқтисодий ўсишни ўнлаб йиллар давомида фоизнинг жуда кичик улушларигагина оширишини айтмоқда.

Шуни ҳам таъкидлаш жоизки, илгари иккинчи референдумни қўллаб-қувватлаган, ЕИда қолиш тарафдори бўлган собиқ Бош вазир Тони Блэр ҳам яқинда Буюк Британия сунъий интеллект бўйича ўз қоидаларини белгилаш имкониятига эга бўлганидан маълум фойда кўрганини ва бу ЕИга ёки ягона бозорга қайта қўшилишга бўлган ҳар қандай келажакдаги ҳаракат учун муҳим бўлишини айтди.

Референдумдан бери ўн йил ва ЕИ ҳамда унинг иқтисодий тузилмаларидан ташқарида олти йил ўтди

Аммо вазият бутунлай бир томонлама эмас. ЕИ Жанубий Америка билан Меркосур битимини имзолади, у тўлиқ амалга оширилгач, ЕИ автомобиль экспортчиларига Бразилияга — дунёдаги олтинчи йирик бозорга — ноль тарифлар билан кириш имконини беради, Буюк Британия учун эса бу кўрсаткич ҳозирда 35 фоизни ташкил этади.

Ва Британия Президент Трамп тарифларини юмшатиш бўйича биринчи ва энг яхши келишувни таъминлаган бўлса-да, ЕИ шундан бери худди шундай афзалликларнинг кўпига эришди. 10 фоизлик ставка Буюк Британия учун ЕИнинг 15 фоизидан яхшироқ, аммо ЕИ автомобилларининг АҚШга экспорти учун квота йўқ, Буюк Британия учун эса 100 000 дона квота мавжуд.

Эҳтимол, Brexit туфайли юзага келган Лондон ва Брюссель ўртасидаги яширин рақобат бошқа ҳолларда йиллар талаб қилиши мумкин бўлган келишувлар тузилишига туртки бўлгандир.

Буюк Британиянинг ЕИ билан муносабатлари учун Ҳурмуз бўғози глобал энергия бозорлари учун қанчалик марказий бўлса, шунчалик марказий бўлган бир жой бор: Ла-Манш туннели. Британия ЕИ таркибида бўлганида, туннель тўсиқларсиз товар айирбошлашнинг тирик рамзи эди.

2016 йилда туннель орқали 1,64 миллион юк машинаси ўтган. Ўтган йили, Brexit’дан кейин бу кўрсаткич 1,16 миллионни ташкил этди. Бу ҳар йили деярли ярим миллион юк машинаси қатнови йўқолганини англатади — иқтисодий жиҳатдан жуда муҳим, юқори қийматга эга бўлган Ла-Манш орқали қатновларнинг деярли 30 фоизи йўқотилган.

Brexit’сиз қанча юк машинаси бўлишини аниқ билиш имконсиз, аммо, масалан, пандемиянинг таъсири ҳозиргача йўқолган бўлар эди.

Соҳа иштирокчиларидан бири бу ҳолатни «ҳақиқий Brexit» деб атайди, бунда кичик экспортчилар тизимларга инвестиция киритишга қурби етмагани учун бозорни тарк этишмоқда, омон қолган бизнес моделлари эса «ўз вақтида етказиб бериш»дан кўпроқ захира сақлашга ўтмоқда. LSE томонидан таҳлил қилинган HMRC савдо маълумотлари ҳам 16 400 та фирма — ЕИ экспортчиларининг 14 фоизи — 2019 ва 2023 йиллар оралиғида ЕИга экспортни бутунлай тўхтатганини кўрсатди, бу пасайиш асосан кичикроқ фирмалар ҳисобига тўғри келди.

Ла-Манш туннелида содир бўлган воқеалар Буюк Британия иқтисодиёти ҳозирда 2016 йилдаги йўналиши асосида бўлиши мумкин бўлган даражадан кичикроқ экани ҳақидаги академик консенсусга мос келади.

Ҳисоб-китоблар тахминан 3 фоиздан 8 фоизгача ўзгариб туради. «ЕИ билан савдо қилиш қийинроқ экани зарарнинг ярмига яқинини ташкил қилади, бу аввалги прогнозларга мос келади», дейди NBER тадқиқотининг етакчи муаллифи Ник Блум.

Унинг айтишича, қолган қисми Brexit музокаралари пайтида деярли ҳар кеча содир бўлган сиёсий инқироз каби туюлган воқеаларнинг таъсиридан келиб чиққан. «Иккинчи ярми — бу Brexit жараёнининг ўзи жуда катта пала-партишлик бўлганидан келиб чиққан ноаниқликдир... Биз ўша иккинчи 4 фоизни ҳеч қачон қайтариб ололмайдиган бўлдик».

Ушбу ҳисоб-китоблар ҳали ҳам ЕИ таркибида бўлган Буюк Британия пандемия ва 2022 йилдаги энергетика шокига дуч келган, аммо Brexit’га дуч келмаган тақдирда қандай иқтисодий натижа кўрсатиши мумкинлигини моделлаштиришга асосланган.

Сўнгги NBER тадқиқоти аҳоли ўсишини ҳам ҳисобга олади ва Буюк Британия аҳоли жон бошига тўғри келадиган маҳсулотнинг 6-8 фоизини йўқотганини айтади.

Блумнинг айтишича, у бир нечта ёндашувлардан фойдаланган, жумладан, масофани, иқтисодий тортишишни, иқтисодиёт ҳажмини ҳисобга олган ва эҳтимолий четга чиқишларни танлаб истисно қилган.

Бироқ, бошқа рақамлар ҳам бор. Муаллифлар, жумладан, Англия банки иқтисодчилари, шунингдек, хусусий бандликнинг ўндан бир қисмини қамраб олувчи, Brexit’га бўлган муносабатни кузатиш учун 2016 йилда Банк томонидан яратилган минглаб фирмаларнинг махсус сўровномасидан фойдаланишган. Ушбу сўровномага асосланган биринчи Brexit таҳлили фақат шу йил эълон қилинди ва жума куни янгиланди, бу узоқ давом этган Brexit ноаниқлиги бизнес қарорларини қабул қилишга қандай таъсир қилганини кўрсатади.

Фирма даражасидаги ушбу мутлақо бошқача усул ҳам иқтисодиёт Brexit’сиз бўлиши мумкин бўлган даражадан тахминан 6 фоизга кичикроқ эканини кўрсатади. Бу шуни англатадики, иқтисодиёт бошқа ҳолда сўнгги ўн йил ичида ҳар йили тахминан фоизнинг учдан икки қисмига тезроқ ўсган бўлар эди.

Brexit’дан кейинги Британия 2016 йилда кириб келган дунё таниб бўлмас даражада ўзгарди.

2016 йилда Brexit тарафдорлари АҚШ билан эркин савдо битими тузиш имкониятлари ҳақида гапиришган эди, аммо 2026 йилдаги ҳақиқат шундан иборатки, АҚШ савдо тўсиқларини оширди ва тарифларни қуролга айлантирди. Ўн йил олдин баъзилар ЕИ парчаланиб кетиши мумкинлигини тахмин қилишган эди — у парчаланмади ва ўз ишлаб чиқарувчилари учун ҳимоя чораларини жорий қилди. Хитой ҳам ҳозирда тобора қатъиятли бўлиб бормоқда.

Ушбу ўзгаришлар Буюк Британиянинг глобал иқтисодий стратегияси ҳақида туғдирадиган саволлар ўн йил олдин берилган саволлардан деярли бутунлай фарқ қилади.

Иқтисодий жиҳатдан мустақил Буюк Британия ушбу беқарор дунёни бошқариш учун қулай мавқега эга бўлиши мумкин. Бунинг акси бўлиши ва Буюк Британия экспортчилари ЕИ ягона бозорига қайта қўшилишдан фойда кўриши ҳам мумкин.

Brexit ва унинг иқтисодиётга таъсири ҳали ҳам биз билан бирга

Маълумотлар шуни аниқ кўрсатадики, Буюк Британиянинг кўплаб товар экспортчилари, айниқса кичикроқлари, Brexit’га мослаша олмади ва баъзи тармоқларда вазият яхшиланмаяпти.

Буюк Британия АҚШ ва унинг енгил тартибга солинадиган технологияларга, айниқса сунъий интеллектга бўлган афзаллигига мослашиши керакми? Буюк Британия ва ЕИ ўртасидаги яқинроқ муносабатларни бу билан қандай мувофиқлаштириш мумкин? ЕИ янги иқтисодий миллатчиликка «Европада ишлаб чиқарилган» қонунчилиги билан жавоб берди, бу эса эҳтиёт қисмларнинг маълум бир қисми Европада ишлаб чиқарилишини талаб қилиши мумкин — Буюк Британия бунга киритилганми ёки йўқми, ноаниқ. Дастлабки синов кейинги ойда пўлат билан, кейин эса йил охирида Буюк Британия-ЕИ электр автомобиллари тарифларидан қочиш бўйича келишув билан содир бўлади.

Буюк Британия расмийлари яқинда Brexit’ни қайта кўриб чиқишнинг кейинги босқичи сифатида ЕИ билан товарлар савдоси учун ягона бозор яратишни таклиф қилишди, аммо ЕИ бу ҳукуматнинг ҳаракатланиш эркинлиги бўйича ҳозирги қизил чизиқларига мос келмаслигини айтмоқда.

Касаба уюшмалари божхона иттифоқига қайта қўшилишни хоҳлашдан Европа иқтисодий ҳудудида Швейцария услубидаги келишувга эришишга интилишга ўтдилар.

Сўнгги ҳафталарда ҳукумат вазирлари ушбу қизил чизиқлар фақат ушбу Парламентга тегишли эканини ва қайта кўриб чиқилишини секин-аста айта бошлашди. Сэр Кир Стармернинг ўрнига келадиган бош вазир қайси йўлни танлашини биз ҳали билмаймиз.

Кейинги ойдаги Буюк Британия-ЕИ саммити қолдирилди. Сэр Кир Ла-Манш орқали савдо оқимларига таъсир кўрсатган озиқ-овқат ва қишлоқ хўжалиги савдосидаги Brexit’дан кейинги кўплаб келишмовчиликларни орқага қайтариш бўйича келишувга эришишни хоҳлаган эди. Бошқа сиёсий партиялар ҳукуматнинг ЕИ билан муносабатларни қайта тиклаш режасини бекор қилишга ёки ҳатто Brexit’дан кейинги келишувнинг айрим қисмларини бекор қилишга ваъда беришди.

Оддий қилиб айтганда, статус-кво узоқ давом этмайди. Ўн йил ўтгач, Brexit ва унинг иқтисодиётга таъсири ҳали ҳам биз билан бирга ва сиёсий баҳслар тез орада қайтиши мумкин.