Авиация иссиқроқ ва бўронлироқ осмон сари кетмоқда — йўловчилар эса кўпроқ узилишлар ва ноқулайликларга кўникишларига тўғри келиши мумкин

Июн охирида, мамлакат жазирама ёздаги кўплаб иссиқлик тўлқинларидан бирини бошдан кечираётган бир пайтда, Жанубий Англия ва Шимолий Европанинг катта қисми узра улкан момақалдироқ булутлари тўпланаётган эди. Бу шанба куни эди ва таътил мавсуми бошланиши билан минглаб йўловчилар хорижга учиш учун Лондоннинг Хитроу ва Гатвик аэропортлари томон йўл олишганди. Бу куннинг жуда гавжум бўлиши олдиндан маълум эди.

Бироқ, кейин содир бўлган воқеалар саёҳатчилар учун тартибсизликка айланиб кетди. Ҳаво ҳаракатини бошқарувчилар самолётларни бўронлардан четлаб ўтишга йўналтиришга ҳаракат қилишар экан, ҳаво ҳудуди жуда тирбанд бўлиб қолди ва учиши керак бўлган кўплаб самолётлар шунчаки ерда ушлаб турилди. Якунда ушбу икки аэропортга учадиган ва улардан у учиб кетадиган 900 га яқин рейс кечиктирилди, айримлари ҳатто 11 соатгача. Яна ўнлаб рейслар бекор қилинди. Европа аэропортлари бўйлаб Лондонга учишни умид қилган йўловчилар ҳам узоқ кутишлар ва ноаниқликка дуч келишди.

Буюк Британияда об-ҳаво ўшандан бери салқинлашган бўлиши ва йўловчилар тез орада бу воқеани унутишлари мумкин. Аммо соҳадаги баъзи мутахассисларнинг таъкидлашича, июн ойидаги воқеаларга огоҳлантириш сифатида қараш керак.

Бу вазиятда вақт танланиши шунчаки омадсиз бўлди. Бироқ, бутун дунё бўйлаб иқлим ўзгариши кучайиб, об-ҳаво тизимлари тобора беқарорлашиб бораётгани сабабли, бу каби ҳодисалар тез-тез такрорланиши, бу эса узилишлар эҳтимолини ошириши ҳамда авиакомпаниялар, аэропортлар ва саёҳатчилар учун харажатларни кўпайтиришидан хавотирлар бор.

Авиакомпаниялар хавфлари бўйича консультант ва собиқ учувчи Тим Аткинсоннинг айтишича, Буюк Британия ва Шимолий Европа устидаги гавжум осмон бу минтақани айниқса заиф қилиб қўяди.

Унинг фикрича, масалан, бўронлар Лондоннинг барча аэропортларига бир вақтнинг ўзида таъсир қилиши мумкин бўлган реал хавф мавжуд бўлиб, бу ҳам ҳавода, ҳам ерда жиддий оқибатларга олиб келиши мумкин.

«Ҳозир биз кўраётган нарса — жуда тез иқлим ўзгаришидир», дейди у.

«Биз битта аэропортни ишдан чиқарадиган ва тизим қандайдир тарзда уддалай оладиган об-ҳаво шароитидан… жуда кам прогноз қилинадиган ва жуда тез фурсатда, қисқа вақт ичида Лондоннинг барча аэропортларини реал вақт режимидаги фаолиятидан маҳрум қилиш мумкин бўлган вазиятга ўтмоқдамиз».

Унинг фикрича, бундай сценарий йўловчилар июн ойида бошдан кечирган узилишларни нисбатан арзимас қилиб кўрсатади ва ҳатто одамлар ҳаётини хавф остига қўйиши мумкин. Аммо бунинг эҳтимоли қанчалик юқори?

Миллий ҳаво ҳаракати хизматининг (NATS) Хэмпшир штатидаги Свонвик шаҳрида жойлашган бош бошқарув маркази диспетчерлари учун момақалдироқлар энг катта ташвишлардан биридир. Мен у ерга борганимда, кун иссиқ ва нам эди, тепада қора булутлар таҳдидли кўринарди ва атрофга кучли момақалдироқли ёмғир ёғаётган эди.

Лондон ва Жанубий Англия аэропортларига учадиган ва улардан келадиган рейслар учун масъул бўлган бинонинг Терминал назорати бўлимида худди шу бўрон ўчоқлари доимий равишда кузатиб борилмоқда. Уларнинг ҳаракати катта радар экранларида кузатилади, айни пайтда об-ҳаво прогнозлари ҳам диққат билан ўрганилади.

Ҳаво ҳаракати кун давомида тўлқинсимон тарзда амалга оширилади. Тушлик вақтида нисбатан тинч ва бўронлар ҳали асосий йўналишларга таъсир қилмаган. Аммо тушдан кейин фаоллик ошиши кутилаётгани сабабли, ходимлар аллақачон қийин бўлиши мумкин бўлган бир неча соатга тайёргарлик кўришмоқда.

Бўронли об-ҳаво мавжуд ҳаво ҳудуди ҳажмини камайтириши мумкин, бу эса ҳаракатни чеклаш ва йўналишни ўзгартиришни талаб қилади. Агар самолётлар кучли шамол туфайли битта аэропортга қўна олмаса, улар бошқа жойга йўналишини ўзгартириши керак бўлиши мумкин. Аммо бу ўз навбатида бошқа муаммоларни келтириб чиқариши мумкин; агар аллақачон банд бўлган аэропортга жуда кўп режалаштирилмаган самолётлар келса, унда уларнинг барчасини қабул қилиш учун инфратузилма етмаслиги мумкин.

Кучли ёмғир ва бўронлар учишни қийинлаштириши мумкин

Самолётларга ёқилғи ва тўхтаб туриш учун жой керак. Йўловчиларга эса озиқ-овқат ва шароитлар зарур. Охир-оқибат, агар жой бўлмаса, аэропорт фавқулодда вазиятлардан ташқари ҳеч қандай ҳаракатни қабул қилишни шунчаки рад этиши мумкин.

Айнан шу ерда Аткинсоннинг сценарийси кучга киради. У Хитроу, Гатвик, Лутон ва Станстеддан бир вақтнинг ўзида ҳаракат йўналиши ўзгартириладиган вазиятдан огоҳлантиради, бунда Атлантика океани орқали келаётган самолётлар ва кўплаб Европа рейслари бир вақтнинг ўзида қўнадиган жой қидиришга мажбур бўлади, уларнинг баъзиларида ёқилғи захиралари тугаб бораётган бўлади.

Энг камида, бу йўловчилар учун катта ноқулайликлар туғдиради, улар ўзлари бўлиши керак бўлган жойдан юзлаб мил узоқликда қолиб кетишлари мумкин. Аммо у, шунингдек, бу «ҳавода самолётнинг ёқилғиси тугаб қолиши каби жуда жиддий хавфли вазиятни» келтириб чиқариши мумкин деб ҳисоблайди.

Самолётлар қонун бўйича, агар керак бўлса, муқобил аэропортга етиб бориш учун етарли миқдорда ёқилғи, шунингдек, бунинг устига яна қўшимча 30 дақиқалик учиш вақтига етадиган ёқилғи олиб юришлари шарт.

Ҳамма ҳам Аткинсоннинг хавотирларига қўшилмайди. Швейцарияда жойлашган Aviation Advocacy консалтинг компаниясини бошқарадиган собиқ авиакомпания раҳбари Эндрю Чарлтон хавф паст эканлигига ишонади.

«Ҳар доим энг ёмон сценарийни тасаввур қилиш керак», дейди у. «Аммо мен, шунингдек, ушбу энг ёмон ҳолатни умумий контекстда сақлашимиз керак деб ўйлайман.

«Ҳа, буни тасаввур қилиш мумкин. Аммо мен ушбу соҳанинг тўғри муносабат билдириш ва яхши қарорлар қабул қилиш қобилиятига тўлиқ ишонаман… мени тунги соат 3 да уйғотадиган барча нарсалар ичида… бу рўйхатнинг бошида эмас».

Момақалдироқлар конвектив фаоллик туфайли содир бўлади, бунда ер яқинидаги нам ҳаво тез қизийди ва юқорига кўтарилади. Кўтарилаётганда у кенгаяди ва совийди, бу эса ўзи билан олиб юрадиган намликнинг катта булутларга айланишига олиб келади. Кўпроқ иссиқлик кўпроқ конвектив энергияни англатади, бу эса беқарорликни келтириб чиқариши мумкин. Бундан ташқари, Ер исишининг ҳар бир даражаси учун атмосфера тахминан 7% кўпроқ намликни ушлаб туриши мумкин, бу эса кучли ёғингарчилик эҳтимолини оширади.

Бу Буюк Британия ва бутун Европада кўпроқ момақалдироқларни англатиши аниқ эмас, чунки оддий энергия ва намликдан ташқари кўплаб ўзгарувчилар мавжуд. Баъзи минтақаларда ҳатто камроқ бўлиши ҳам мумкин. Бироқ, тадқиқотлар шуни кўрсатдики, юқори кенгликларда, айниқса шимолий ярим шарда, бўрон ҳосил бўлиши учун қулай шароитлар энг кўп ортади ва юзага келадиган бўронлар шиддатлироқ бўлиши мумкин. Буюк Британия Метеорология хизмати (Met Office) маълумотларига кўра, «умуман олганда кўпроқ момақалдироқларни кўрмаслигимиз мумкин бўлса-да, биз бошдан кечирадиганлари кучлироқ таъсирга эга бўлиши мумкин».

Иложи борича, учувчилар конвектив об-ҳаво шароитида учишдан қочишади. Самолётлар оғир шароитларга бардош бериш учун қурилган бўлса-да, бўронлар самолётнинг конструктив рамкасига зарар етказиши мумкин бўлган кучли турбулентликни келтириб чиқариши, шунингдек, агар хавфсизлик камарлари тақилмаган бўлса, одамларни кабина бўйлаб улоқтириб юбориши мумкин. Дўл ҳам катта хавф туғдириши мумкин, у олд ойналарни ёриши ёки двигателда муаммоларни келтириб чиқариши мумкин. Шунинг учун, йўловчилар учун қанчалик ноқулай бўлмасин, экипажлар ҳамиша хавфсизликни биринчи ўринга қўядилар.

Янги технология учувчиларга қийин учиш шароитларида йўл топишга ёрдам беради

Самолётдаги об-ҳаво радари экипажга 320 денгиз милигача бўлган масофани кўришга ёрдам беради. Улар, шунингдек, интернетда реал вақт режимидаги об-ҳаво прогнози воситаларидан фойдаланишлари мумкин. Аммо момақалдироқлар тез ҳаракат қилиши мумкин ва Крэнфилд университетининг аэронавтика бўйича эксперти, профессор Гай Граттоннинг сўзларига кўра, бу тизимлар аслида «стратегик эмас, балки тактик» хусусиятга эга. Бошқача айтганда, улар учувчиларга нисбатан қисқа масофадан экранларида бўрон ўчоқларини аниқлаш ва йўналишни ўзгартиришни сўраш имконини берса-да, батафсил узоқ муддатли режалаштиришни таъминламайди.

Натижада, режалаштирилмаган йўналиш ўзгаришлари кўпинча парвознинг охирида содир бўлади, бу эса кўпроқ ёқилғи сарфланишини англатади. Агар бўрон туфайли кечикишлар одатий ҳолга айланса, Эндрю Чарлтоннинг айтишича, самолётлар олдинда муаммолар юзага келиши эҳтимолини ҳисобга олиб, одатдагидан кўпроқ ёқилғи олиб юришлари керак бўлади. «Самолётлар узоқроқ учишлари керак бўлади ва улар янада узоқроқ учишлари ҳақидаги тахминни ҳисобга олишлари керак бўлади», дейди у. Авиакомпания учун ёқилғи энг катта харажатлардан биридир — ва агар ёқилғи учун тўлов ошса, унинг айтишича, йўловчилар муқаррар равишда кўпроқ пул тўлайдилар.

Шиддатлироқ бўронлар гавжум минтақаларда ҳаво ҳаракатини бошқаришни қийинлаштириши ва кўпроқ кечикишлар ҳамда бекор қилинишларга олиб келиши мумкин. Бироқ, бунинг бир қисмини янги технологиялар ёрдамида камайтириш мумкин.

Масалан, Хитроу ва Гатвик аэропортлари етиб келаётган самолётлар ўртасидаги минимал масофани талаб қилишдан воз кечиб, шамол тезлиги ва самолёт турларига қараб масофа вақтини доимий равишда ҳисоблаб чиқадиган тизимдан фойдаланмоқда. Амалда, бу диспетчерларга, айниқса кучли шамолда, қўнаётган самолётлар ўртасидаги масофани қисқартириш ва уларни ерга тезроқ қўндириш имконини бериш учун мўлжалланган. NATS маълумотларига кўра, бу қўниш кўрсаткичларини муваффақиятли оширди ва кечикишларни сезиларли даражада камайтирди.

Аммо кучлироқ бўронлар бошқа оқибатларни ҳам келтириб чиқариши мумкин. Масалан, кучлироқ ёғингарчилик сув тошқини хавфини оширади. Энг ёмон ҳолатда, бу аэропорт фаолиятини тўхтатиб қўйиши мумкин, худди 2024 йил апрел ойида Дубай халқаро аэропортига кучли ёмғир ёққанда содир бўлгани каби. У қисқа муддатга учиш-қўниш йўлакларини ёпишга мажбур бўлди ва узилишлар икки кун давом этди. 1200 дан ортиқ рейс бекор қилинди, бу ўн минглаб йўловчиларга таъсир кўрсатди.

Дубайдаги сув тошқинлари пайтида йўловчилар кечикишга дуч келишди

Учиш-қўниш йўлаклари ва такси йўллари тоза бўлса ва самолётлар қийинчиликсиз уча олса ҳам, агар йўллар, темир йўллар ёки автотураргоҳлар сув остида қолса, йўловчилар барибир ўз рейсларига етиб боришда қийинчиликларга дуч келишлари мумкин.

Ушбу хавфлардан ҳимояланиш қимматга тушиши мумкин. 2013 йилги Рождество даврида кучли сув тошқинидан жабр кўрган Гатвик аэропорти сўнгги йилларда оқибатларни юмшатиш чораларига ўн миллионлаб фунт стерлинг сарфлади — гарчи бу унинг ҳозирги кенгайиш режаларига киритишни кутаётган 2 миллиард фунт стерлингдан анча кам бўлса ҳам.

Булутсиз осмондаги турбулентлик (clear-air turbulence) ҳам яна бир реал муаммодир. Уни кўриб бўлмайди ва иқлим исиши билан у тобора кенг тарқалмоқда.

Бу ҳаво юқори баландликда булутларсиз ёки учувчига ундан қочишга ёрдам берадиган бошқа визуал белгиларсиз шиддатли ҳаракат қилганда содир бўлади. Йўловчилар учун бу одатда фақат бироз силкинишни англатади, аммо баъзида бу жуда жиддий бўлиши мумкин. Масалан, 2023 йил 1 март куни Техас штатининг Остин шаҳридан Франкфуртга учаётган Lufthansa авиакомпанияси рейси авиакомпания томонидан «қисқа, аммо кучли» деб таърифланган турбулентликка дуч келди.

Самолётдагиларнинг айтишича, самолёт тўсатдан баландликни йўқотганда йўловчилар ва экипаж аъзолари кабина бўйлаб улоқтирилган. Вашингтонда фавқулодда қўнишдан сўнг етти киши шифохонага олиб кетилган.

Ҳали ҳам камдан-кам учрайдиган бўлса-да, бу турдаги турбулентлик аллақачон аввалгидан кўра анча кенг тарқалган ва келгусида янада кўпайиши мумкин.

«Прогнозлар жуда аянчли эканлигини биласиз: бутун дунё бўйлаб кўплаб гавжум парвоз йўналишларида кучли турбулентлик миқдори икки, уч баробар ёки ундан ҳам кўпроқ ортади», дейди Рединг университетининг атмосфера фанлари профессори Пол Уилямс. Унинг айтишича, Шимолий Атлантика устидаги ҳодисалар 1979 йилдан бери 55% га ошган.

Шундай бўлса-да, у яхшироқ прогноз қилиш ва лазерга асосланган технологиялардан фойдаланишни ўз ичига олган ечимлар топилишига ишончи комил.

Авиация учун иқлим билан боғлиқ яна бир хавф борки, уни енгиб ўтиш айниқса қийин бўлиши мумкин: денгиз сатҳининг кўтарилиши. 2012 йил октябр ойида «Сэнди» тўфони АҚШнинг Шарқий соҳилига етиб келганида, у шаҳарни сув босишига олиб келган бўрон тўлқинини келтириб чиқарди. Нью-Йоркнинг ЛаГуардиа аэропортидаги иккита учиш-қўниш йўлаги бир неча кун давомида сув остида қолди, бу эса шамол пасайганидан кейин ҳам унинг қайта очилишига тўсқинлик қилди.

Саноатгача бўлган даврда Нью-Йорк ҳудудига ҳар 500 йилда бир марта таъсир қиладиган даражадаги кучли сув тошқини ҳозирда тахминан ҳар 25 йилда бир марта содир бўлмоқда — ва асрнинг ўрталарига келиб ҳар беш йилда бир марта содир бўлиши мумкин, дейилади йирик тадқиқотлардан бирида. Бу Флашинг кўрфази яқинидаги қайта тикланган ерда қурилган ЛаГуардиа аэропортини жуда заиф қилиб кўрсатади.

ЛаГуардиа сув тошқини ва келажакда ёпилиш хавфига кўпроқ дуч келиши мумкин

У бу борада ёлғиз эмас. Дунё аҳолисининг тахминан 40 фоизи қирғоқ чизиғидан 100 км масофада яшаши сабабли, кўплаб аэропортлар денгиз яқинидаги пасттекисликларда қурилган. Ньюкасл университети тадқиқотларига кўра, денгиз сатҳининг кўтарилиши сабабли бутун дунё бўйлаб 269 та аэропорт аллақачон сув тошқини хавфи остида қолган ва бу рақам янада ортиши кутилмоқда. Энг кўп хавф остида бўлиши мумкин бўлганлар қаторига Амстердам Схипхол, Лондон Сити, Баҳрайн халқаро ва Ньюарк Либерти халқаро аэропортлари киради.

Кўпгина аэропортлар, айниқса йирикроқлари, аллақачон сув тошқинидан маълум даражада ҳимояланган. Аммо келгуси асрда сув тошқини хавфи ортишининг олдини олиш сув тошқинидан ҳимоя қилиш тизимларига, учиш-қўниш йўлакларини кўтаришга ёки ҳатто аэропортларни кўчиришга қимматбаҳо инвестицияларни талаб қилади. Ньюкасл ҳисоботига кўра, бу 57 миллиард долларгача (42 миллиард фунт стерлинг) тушиши мумкин. Бу харажатлар охир-оқибат солиқ тўловчилар ёки саёҳатчилар томонидан тўланиши эҳтимоли юқори.

Авиация саноати иқлим ўзгариши чиқиндиларига қўшган ҳиссаси учун тез-тез танқид қилинади. У 2050 йилга бориб карбонат ангидриддан холи бўлиш мақсадига эришишга ҳаракат қилиш билан бир қаторда, келгуси икки ўн йилликда глобал самолётлар паркининг икки баравар кўпайиши кутилаётган ўсишни таъминлаш каби мураккаб вазифага дуч келмоқда.

Болалар семириши инқирозига сабаб бўлаётган эътибордан четда қолган омил

Англияда сув тугаб қолишининг олдини олиш учун пойга

Иссиқлик тўлқинларининг янги даври мактаб тақвимини қандай ўзгартириши мумкин

Шунга қарамай, иқлим ўзгаришининг оқибатлари авиакомпаниялар, аэропортлар ва муқаррар равишда йўловчилар томонидан ҳам сезилиши аниқ.

«Менимча, биз қила оладиган энг яхши нарса — бу оқибатларни юмшатишдир», дейди Эндрю Чарлтон.

«Биз рейслари узилиб қолган ва кечиктирилган одамлар учун аэропорт терминалларида етарлича жой бўлишини, меҳмонхона хоналари ва автотураргоҳлар етарли бўлишини таъминлашимиз керак».

Аммо охир-оқибат, дейди у, «ёқимсиз лаҳзалар кўпроқ содир бўлади».

Унинг фикрича, йўловчилар буни парвоз ҳаётининг бир қисми сифатида қабул қилишларига тўғри келади.