Нега биз биргина илмий тадқиқотга кўр-кўрона ишонмаслигимиз керак?
Муаммо шундаки, аксарият ОАВлар ва журналистлар ҳар бир янги тадқиқотни умумий билимлар тўпламидан ажратган ҳолда,
Нега биз битта илмий тадқиқотга кўр-кўрона ишонмаслигимиз лозим?
Янгиликлар лентасини кузатар экансиз, фан ва саломатлик ҳақидаги хабарлар сизни тез-тез чалғитиши мумкин: бир ҳафтада кофе фойдали дейилса, кейинги ҳафтада у юракка зарар етказади, деб ёзилади.
Аеон нашрида эълон қилинган таҳлилий мақолада қайд этилишича, вақт ўтиши билан янги илмий тадқиқотлар бир-бирига зиддек кўриниши бизни қайси далилларга ишонишни билмайдиган ҳолатга олиб келади.
Асосий муаммо шундаки, кўплаб ОАВ ва журналистлар ҳар бир янги тадқиқотни умумий билимлар мажмуасидан ажратиб, уни ёлғиз сенсация сифатида тақдим этади...
Парацетамол ва шов-шувли сарлавҳалар
Бунга бир мисол: 2025-йил сентябрида АҚШ Озиқ-овқат ва фармацевтика соҳаси ходимлари ҳомиладорлик пайтида парацетамол қабул қилиш болада аутизм хавфини ошириши мумкинлиги ҳақида огоҳлантиришга чақирди. Инқилобий сарлавҳалар дарҳол бутун дунёга ёйилди.
Лекин мутахассислар фанга чуқурроқ назар ташлаганида, мутасаддилар фақат айрим тадқиқотларни танлаб олиб, юзлаб бошқа ишончли манбаларни четда қолдиргани маълум бўлди. Бир неча ой ўтиб, олимлар мавжуд барча маълумотларни жамлаб, катта шарҳ чиқардилар: парацетамол ва аутизм ўртасида тўғридан-тўғри аниқ боғлиқлик йўқ. Аммо шу орада минглаб ҳомиладор аёллар энг хавфсиз деб ҳисобланган оғриқ қолдирувчи доридан асоссиз хавотирга тушиб, унинг ҳомилага зарар етказишига ишониб улгурган эди.
Ҳар йили дунё бўйлаб қанча илмий мақола ва тадқиқотлар чоп этилади. Фақат 2025-йилнинг ўзида дунё миқёсида 7 миллиондан ортиқ илмий мақола эълон қилинди — бу кунига 19 000 тадан зиёд дегани. Бундай улкан ахборот денгизида пухта методологияга эга тадқиқотлар билан бирга, шошма-шошарлик билан қилинган ва тасдиқланмаган хулосалар ҳам мавжуд.
Хўш, тадқиқотга таяниш хавфли бўлса, ҳақиқатни қандай аниқлаш мумкин? Бу саволга 1976 йилда маълумотлар таҳлилчиси Жин Гласс жавоб топди. Ўша пайтда психотерапиянинг фойдаси борасида қарама-қарши фикрлар кўп эди. Айрим олимлар оддий овоз санаш усулидан фойдаланган: психотерапия ёрдам берди деган тадқиқотлар сонини ёрдам бермади деганлари билан солиштиришган. Аммо бу усул ишончсиз эди, чунки у таъсир кучини ҳисобга олмасди.
Жин Гласс ва унинг турмуш ўртоғи 370 дан ортиқ тадқиқотни йиғиб, уларнинг натижаларини ягона стандарт ўлчовга келтириш ва ўртача қийматни ҳисоблаш усулини ишлаб чиқишди. Бу турли валюталарни долларга айлантириб, сўнг умумий суммани ҳисоблашга ўхшарди. Гласс бу усулни мета-таҳлил, яъни таҳлиллар таҳлили, деб атади.
Шу тариқа тизимли шарҳ тушунчаси мустаҳкамланди. Бу шунчаки битта тадқиқотга суяниш эмас, балки дунё бўйлаб шу мавзудаги барча эълон қилинган ва эълон қилинмаган манбаларни йиғиб, уларнинг сифатини саралаш ва ягона, холис хулосага келишдир.
Асоссиз маслаҳат ва 50 минг чақалоқ фожиаси
Тизимли шарҳнинг нақадар муҳимлигини тиббиёт тарихидаги энг аянчли хатолардан бири яққол кўрсатади.
1957-йилда машҳур педиатр Бенжамин Спок ўзининг бесцеллер китобида ота-оналарга чақалоқларни чалқанча эмас, қорни билан ухлатишни тавсия қилган. Ўнлаб йиллар давомида миллионлаб ота-оналар шу маслаҳатга амал қилишди. Фақат 1980-1990 йилларга келибгина, бу ҳолат гўдакларнинг тўсатдан ўлими синдромига сабаб бўлаётгани аниқланди.
Фожианинг энг ачинарли томони шундаки, агар олимлар алоҳида мақолаларни кутиб ўтирмасдан, мавжуд далилларни олдинроқ синтез қилганида, қорни билан ухлатиш ва гўдаклар ўлими ўртасидаги хавфли боғлиқлик 1970 йилдаёқ маълум бўларди. Тадқиқотчилар ҳисоб-китобига кўра, далиллар ўз вақтида умумлаштирилганда, камида 50 000 нафар чақалоқнинг ҳаётини сақлаб қолиш мумкин эди.
Шундан сўнг тиббиётда Сочране Соллаборатион каби халқаро тизимли шарҳлар тармоғи шаклланди. Бугунги кунда шифокорлар қўллайдиган ташхис ва даволаш бўйича кўрсатмалар айнан шундай аниқ далиллар пойдеворига таянади.
Бу тажриба бошқа соҳаларда қандай ишламоқда?
Далилларни синтез қилиш фақат тиббиёт билан чекланиб қолмади: Буюк Британиянинг «Таълим жамғармаси» (ЭЕФ) минглаб педагогик тадқиқотларни бирлаштириб, мактаблар учун энг самарали методикаларни аниқлади. Масалан, ўқувчиларга «метакогниция»ни (қандай қилиб тўғри ўрганишни тушуниш) ўргатиш бир ўқув йилида қўшимча 8 ойлик прогресс бериши исботланди.
Иқлим ва экология соҳасида эса иқлим ўзгариши бўйича экспертлар гуруҳи минглаб экологик тадқиқотларни жамлаб, инсон омилининг глобал исишга таъсирини шубҳасиз далиллар билан исботлаб берди.
Келажак ва Сунъий интеллект
Тизимли шарҳларнинг ягона катта камчилиги — уларга кетадиган вақт. Битта тизимли шарҳни тайёрлаш ва барча тадқиқотларни қайта текшириш ўртача 2-3 йил вақт олади.
Бугунги кунда сунъий интеллект ушбу жараённи тезлаштириш учун синовдан ўтказилмоқда. Келажакда АИ миллионлаб мақолаларни саралаб, бир сонияда ишончли синтез тақдим этиши мумкин. Аммо ҳозирча мавжуд АИ воситаларида галлюсинация, яъни сохта маълумот тўқиш хавфи юқорилигича қолмоқда.
Янгиликлар лентасидаги навбатдаги «сенсация» ёки «инқилобий кашфиёт»ни ўқиганингизда, тўхтаб ўзингизга савол беринг: «Бу шунчаки алоҳида олинган битта тадқиқотми ёки бутун илмий ҳамжамиятнинг умумлаштирилган хулосасими?»
Фанга ва ўз саломатлигимизга оид тўғри қарорлар қабул қилиш учун шов-шувли сарлавҳалар ортидан қувмай, мавжуд билимларнинг тўлиқ манзарасига қарашни ўрганишимиз керак.