Нефтга бой Альберта иқтисодиёти учун мустақиллик нимани англатиши мумкин

Альбертанинг нефть бойлиги мустақил бўлган тақдирда унинг иқтисодиёти учун нимани англатиши мумкин

Альберталиклар 19 октябрь куни келажакда мустақиллик бўйича референдум ўтказиш-ўтказмаслик масаласида овоз беришга тайёргарлик кўрмоқда.

Альберта мустақиллиги тарафдори Кит Уилсоннинг фикрича, Канаданинг ушбу ғарбий провинцияси қолганлардан ажралиб туради.

Унинг айтишича, Альбертанинг бой нефть ва газ захиралари, йирик қишлоқ хўжалиги саноати ҳамда ёш, юқори малакали ишчи кучи унинг иқтисодиётини қудратли қилади.

19 октябрь куни провинцияда референдум бўлиб ўтади ва у сайловчиларга иккита танловни тақдим этади: Канада таркибида қолишни қўллаб-қувватлаш ёки кейинги босқичда мустақиллик бўйича расмий мажбурий референдум ўтказиш сари қадам ташлашни ёқлаш.

Гарчи бюллетендаги савол оддийгина «қолиш ёки чиқиш» тарзида бўлмаса-да, у барибир Канаданинг яқин тарихидаги энг муҳим овоз бериш жараёнларидан бири ва миллий бирликнинг жиддий синови бўлиши кутилмоқда.

Мунозаралар марказида битта муҳим савол турибди: Альберта мустақил давлат сифатида бойроқ бўладими?

Уилсон бу саволга «ҳа» деб жавоб беради.

«Альберта иқтисодиёти ноёбдир. У Канаданинг қолган қисмидан тубдан фарқ қилади — бизда муваффақиятга эришиш учун одамлар, институтлар ва инфратузилма мавжуд», дейди у.

Альбертадаги сепаратистлар анчадан бери провинция Канада таркибида қолиш орқали зарар кўраётганини таъкидлаб келадилар. Уларнинг фикрича, нефть ва газдан тушадиган даромадларнинг кўпроқ қисми Оттава билан бўлишилмасдан, Альбертанинг ўзида қолса, ўнлаб миллиард доллар маблағ тежаб қолинади.

Бироқ кўпчилик бу ҳисоб-китобларга шубҳа билан қарамоқда.

Мустақилликка қарши бўлган Альберта бош вазири Даниэль Смит анча камроқ оптимистик натижани прогноз қилмоқда. Унинг айтишича, провинция фақат ўтиш даври харажатларининг ўзида 400 миллиард Канада доллари (283 миллиард доллар; 213 миллиард фунт стерлинг) миқдорида зарар кўриши мумкин, шу билан бирга сиёсий беқарорлик туфайли инвестициялар ва савдонинг қисқариши оқибатида яна миллиардлаб маблағ йўқотади.

Унинг ҳукумати томонидан буюртма қилинган ва шу ой бошида эълон қилинган ташқи ҳисоботда ажралиб чиқиш харажатлари беш йил давомида 50 миллиарддан 170 миллиард Канада долларигача бўлиши, шунингдек, узоқ муддатли истиқбол жуда ноаниқ эканлиги тахмин қилинган.

Ҳисоботда янги мустақил Альберта учун бажарилиши керак бўлган ишлар рўйхати кенг ва қимматга тушиши ҳақида огоҳлантирилади.

У солиқ ва миллий хавфсизлик идораларини ташкил этиши, ўз конституцияси, ҳуқуқий ва суд тизимларини, пенсия режаларини яратиши ҳамда миллий боғлар ва ҳарбий базалар каби федерал активлар қандай тақсимланишини музокара қилиши керак бўлади.

Альберта молия тизимининг собиқ мулозими Ленни Капланнинг айтишича, провинция кўплаб бошқа фискал мажбуриятлар ва қийинчиликлар қаторида Канада миллий қарзининг бир қисмини ҳам ўз зиммасига олиши кутилади.

Альбертада жойлашган нодавлат таҳлил маркази ҳисоб-китобларига кўра, Альберта 258 миллиарддан 333 миллиард Канада долларигача бўлган қўшимча қарз билан қолиши мумкин.

Альберта ялпи ички маҳсулотига кутилаётган зарба ва қўшимча харажатларни ҳисобга олган ҳолда, ҳисоботда ажралиб чиқиш альберталикларнинг молиявий аҳволига зарар етказиши ва уларнинг ихтиёридаги даромадларини ўртача 5,8 фоизга қисқартириши мумкинлиги айтилади.

«Нима учун биз провинциянинг келажакдаги молиявий мавқеига таъсир қилиши ва унга путур етказиши мумкин бўлган бундай ноаниқликни яратишимиз керак? Нима учун бу муаммоларни ҳал қилиш учун шунчаки Канада таркибида ишламаймиз?» деб сўрайди Каплан.

Сўровномалар шуни кўрсатадики, альберталикларнинг тахминан 20-25 фоизи мажбурий ажралиш референдумини ўтказиш учун овоз бериш ниятида, бунда ёшлар, қишлоқ аҳолиси ва консерватив сайловчилар орасида қўллаб-қувватлаш кучлироқ.

Сепаратистик ҳаракат Альберта Оттавадаги қарор қабул қилувчилар томонидан нотўғри тушунилади ва эътибордан четда қолади, деган қарашдан келиб чиққан. Ўнлаб йиллар давомида бу туйғу дашт провинциясида «ғарбий бегоналашиш» ҳиссини кучайтириб келди.

Бир пайтлар чеккадаги ғоя бўлган бу ҳаракат бир неча сабабларга кўра Альберта сиёсатининг марказига кўчди.

Денгизга чиқиш имконияти бўлмаган Альбертадан соҳил бўйидаги сувларгача таклиф қилинган қувурларни тўсиб қўйган экологик ва сиёсий қаршиликлар туфайли ғазаб пайдо бўлди.

Оттавадаги Либералларнинг ўн йиллик бошқаруви ҳам доимий равишда консерватив бўлган Альбертанинг ҳафсаласини пир қилди. Бундан ташқари, баъзи альберталиклар Ковид-19 пандемияси давридаги ҳаддан ташқари чекловлар деб ҳисоблаган чоралар туфайли ҳанузгача федерал ҳукуматга ишонмайдилар.

Ўтган йил давомида сепаратист ташкилотчилар жамоатчилик қизиқишини баҳолаш учун провинция бўйлаб учрашувлар ўтказдилар. Кейин улар шу йил бошида ажралиб чиқиш бўйича фуқаролар ташаббуси билан петиция бошлашди ва у 300 000 дан ортиқ имзо тўплади.

Бош вазир Смит шу йил бошида овоз беришни маъқуллашга қарор қилди.

Альберта Канаданинг нефть ва газ саноати маркази бўлиб, унинг нефть захиралари дунёда тўртинчи ўринда туради. Хом нефть Канаданинг энг сердаромад товари ҳисобланади, унинг экспорти биргина 2025 йилнинг ўзида 142 миллиард Канада долларини ташкил этди.

Унинг катта қисми АҚШдаги нефтни қайта ишлаш заводларига сотилади.

Провинция мамлакатда жон бошига тўғри келадиган энг юқори ЯИМга эга ва унинг кучли иқтисодиёти ҳар йили федерал солиқ жамғармасига миллиардлаб маблағ қўшишини англатади.

У 1965 йилдан бери ҳеч қандай «тенглаштирувчи» тўловларни — камбағалроқ, яъни «ёрдамга муҳтож» провинциялар федерал ҳукуматдан оладиган маблағларни олмаган.

Фрейзер институти таҳлил маркази иқтисодчилари Теган Хилл ва Натаниэль Лининг ҳисоб-китоблари шуни кўрсатадики, Альбертанинг 2007 йилдан бери Оттавага қўшган умумий соф ҳиссаси 322 миллиард Канада долларини ёки йилига ўртача 17 миллиард долларни ташкил этган.

«Бу Британ Колумбиясиникидан деярли тўрт баравар, Онтарионикидан эса тўрт баравардан кўпроқ», дейди Хилл BBC нашрига. «Қолган еттита провинция соф олувчилар бўлган, яъни Оттава ушбу провинциялардан йиққан маблағидан кўра кўпроқ пул сарфлаган ёки ўтказиб берган».

Хиллнинг айтишича, Альбертанинг Канаданинг қолган қисмига юборадиган маблағи ажралиб чиқиш тарафдорлари ўртасидаги асосий норозиликлардан биридир.

Унинг сўзларига кўра, бу туйғу қуйидагича: «Биз бошқа провинцияларни қўллаб-қувватлаш учун пул тўлаяпмиз ва агар ўз йўлимиздан борсак, бу бойликнинг ҳаммасини ўзимизда сақлаб қолишимиз мумкин эди».

Ушбу ишонч мустақиллик учун курашаётган асосий гуруҳлардан бири бўлган «Альберта фаровонлиги лойиҳаси»нинг иқтисодий прогнозларига асос бўлади.

Ўтган йили эълон қилинган фискал режасида ташқи манба, гуруҳ Альберта федерал солиқларни тўлашни тўхтатса, йилига 47 миллиард Канада долларигача маблағ тежаб қолиши мумкинлигини тахмин қилмоқда.

Режада, шунингдек, мустақил Альберта миллий мудофаа ва халқаро дипломатияни молиялаштириши кераклиги сабабли юқорироқ харажатларга дуч келиши тан олинган ва бу харажатлар йилига 31,6 миллиард Канада долларигача етиши кўрсатилган.

Бу Альберта провинция сифатида соғлиқни сақлаш ва таълим каби соҳаларга сарфлайдиган тахминан 75 миллиард Канада доллари устига қўшилади.

Барча зарур ва янги харажатларни қоплагандан сўнг, «Альберта фаровонлиги лойиҳаси» провинцияда ҳали ҳам йилига 24 миллиарддан 46 миллиард Канада долларигача профицит бўлиши мумкинлигини айтмоқда.

Тарафдорларнинг таъкидлашича, ушбу қўшимча пул билан Альберта жисмоний шахслар солиқларини йилига 10 000 Канада долларидан кўпроққа қисқартириши, инфратузилмани кенгайтириши ёки профицитни провинциянинг фаровонлик жамғармасига йўналтириши мумкин.

Бироқ бир неча иқтисодчиларнинг айтишича, прогнозлар ноаниқ ва катта эҳтимол билан фойдани ошириб кўрсатмоқда.

Фрейзер институтидан Хиллнинг айтишича, иқтисодий кўрсаткичларга энг катта таҳдидлардан бири узоқ давом этадиган ноаниқликдир, айниқса референдум муаммони ҳал қилмаса ёки ажралиш Канададан узоқ муддатли узилишга айланиб кетса.

«Агар кимдир яқин бир неча йил ичида Альберта Канаданинг бир қисми бўлиб қоладими ёки ўз йўлидан кетадими, билмаса, у қайси мантиқ билан провинцияга пул тикади?» деб сўрайди у.

Бош вазир Марк Карни Альберта учун огоҳлантириш сифатида кўпинча Brexit — Буюк Британиянинг Европа Иттифоқидан чиқиш учун овоз беришини мисол қилиб келтиради.

Шу йил бошида эълон қилинган ҳисоботлардан бирида айтилишича, Буюк Британия иқтисодиёти Brexit туфайли 6 фоизлик зарбага учраган. Агар Альберта мустақилликдан кейин шунга ўхшаш натижага дуч келса, Калгарида яшовчи иқтисодчи Тревор Томбенинг тахминига кўра, унинг иқтисодиёти йилига 62 миллиард Канада долларига қисқариши мумкин.

У шунингдек, ишчи кучи 175 000 кишига қисқаришини прогноз қилган.

Уилсон бу таққослашни рад этиб, «туб динамика бутунлай бошқача» эканлигини айтади.

Унинг айтишича, қолиш тарафдорларининг баъзи прогнозлари шунчаки «ваҳима ва тушкунлик» бўлиб, улар қолдирган ягона салбий оқибат «Канадага катта астероид урилиши» эканлигини ҳазил қилади.

«Биз ресурс иқтисодиётимиз. Бизда таъсир кучи бор. Бизда дунё хоҳлайдиган маҳсулотлар бор. Шунинг учун ҳам Оттава томонидан қўйилган чекловларга қарамай, бу ерга инвестициялар кириб келмоқда», дейди у.