Неандерталлар ҳаёти шафқатсиз бўлганми? Ушбу жароҳат ўлимга олиб келувчи жанглар кўпроқ тарқалганидан далолат беради

Неандерталлар ҳаёти шафқатсиз бўлганми? Ушбу жароҳат ҳалокатли урушлар кўпроқ тарқалган бўлиши мумкинлигини кўрсатмоқда

Олимларнинг таъкидлашича, неандерталнинг ушбу курак суягидаги тешик ўткирланган ёғоч найза томонидан етказилган

Археологларнинг айтишича, 75 000 йил олдин вафот этган неандерталнинг кўкрак қафасига ўткирланган ёғоч найза санчиб олинган бўлиши мумкин.

Улар Ироқ Курдистонидаги ғорда топилган курак суягидаги 15 мм лик тешик бундай қурол билан боғлиқ ҳалокатли зўравонликнинг энг қадимги далили бўлиши мумкинлигини таъкидламоқда.

Жароҳат бурчаги ва бошқа далилларга асосланиб, тадқиқотчилар найза одамнинг кўкрак қафасига кириб, тана орқали ҳаракатланган — эҳтимол ўпка ва асосий қон томирларини шикастлаган — ва чап курак суяги орқали чиқиб, деярли мукаммал даражадаги тешик қолдирган деб ҳисоблайдилар.

Ушбу тадқиқот неандерталлар жамияти илгари ишонилганидан кўра кўпроқ зўравонликни бошдан кечирган бўлиши мумкинлигини кўрсатадиган ортиб бораётган далилларга яна бир қўшимча бўлди.

Неандерталлар тахминан 40 000 йил олдин қирилиб кетган алоҳида одам тури бўлган. Улар Европанинг катта қисмида, Ғарбий ва Марказий Осиёда яшаган ва баъзида Homo sapiens билан бир даврда истиқомат қилган.

Жароҳатланган неандерталнинг қолдиқлари Ироқ Курдистонидаги ғордан топилган. Чап курак суяги билан бирга ушбу шахснинг ўнг қўли, учта қовурғаси ва баъзи тишлари ҳам топилган.

Кембриж археология департаментидан тадқиқотнинг етакчи муаллифи доктор Эмма Помройнинг сўзларига кўра, курак суягидаги тешик ёғоч найза туфайли етказилган «ҳалокатли шахслараро зўравонлик»нинг энг қадимги далили бўлиши мумкин.

«Ўлимга олиб келган зарба атайлаб юракка қаратилган бўлиши мумкин», деди у BBC News га.

Археологлар қолдиқларни топилган ғори номи билан Шанидар А деб аташади. 1950 йиллардаги қазишмалар чоғида у ерда камида 10 та неандертал топилган.

Помройнинг айтишича, ушбу жароҳат тарихдан олдинги Яқин Шарқда ўткирланган ёғоч найзалардан фойдаланилганининг биринчи далили ҳисобланади.

«Бу табиий равишда юзага келадиган синиш тури эмас, чунки у жуда айлана шаклда», деди у. «Қайта тикланган ёғоч найзалар билан ўтказилган тажрибалар суякда жуда ўхшаш думалоқ тешикларни ҳосил қилади».

Шунга қарамай, у шахслараро зўравонлик ҳали тўлиқ исботланмаганини айтади. Бу тасодифий зарба, яъни ов бахтсиз ҳодисаси пайтида етказилган жароҳат бўлиши ҳам мумкин.

Бироқ, тадқиқотда иштирок этмаган Лондон Табиат тарихи музейи профессори Крис Стрингер BBC News га рақибнинг ҳужуми энг эҳтимолли тушунтириш эканини айтди.

«Тадқиқотчилар бу овдаги бахтсиз ҳодиса ёки шахслараро зўравонлик оқибати эканлигини очиқ қолдирмоқдалар, аммо менинг фикримча, жароҳатнинг жойлашуви ва даражасини ҳисобга олганда, иккинчиси эҳтимолга яқинроқ кўринади», деди у.

Бу кашфиёт 1957 йилда ўша ғордан топилган илгариги топилмаларни эсга солади. Ушбу қолдиқлар кейинроқ, тахминан 50 000 йил олдин яшаган бошқа бир неандерталга тегишли эди. Уларнинг қовурғаларида қисман тузалган жароҳат излари бор эди, археологларнинг фикрича, бу эҳтимол тош учи бор найза туфайли юзага келган.

Ушбу неандерталлар ов пайтида шериги томонидан жароҳатлангани ёки рақиби томонидан ўлдирилганини аниқ била олмаймиз. Аммо улар одамнинг одамга нисбатан зўравонлиги кўпроқ тарқалган бўлиши мумкинлиги ва ҳозирги илмий консенсус кўрсатганидан ҳам узоқроқ ўтмишга бориб тақалишини кўрсатадиган кичик, аммо кенгайиб бораётган далиллар базасини бойитади.

«Мен, афсуски, ортиб бораётган далиллар базасини шахслараро зўравонлик инсониятнинг тарихдан олдинги ўтмишига чуқур сингиб кетганининг ишораси сифатида кўраман», деди Стрингер BBC News га.

Бу далилларнинг муҳим қисми 2022 йилда эълон қилинган тадқиқот бўлиб, у Испания шимолидаги «Суяклар чуқури» номи билан познат археологик майдондаги жуда эрта неандертал калла суякларига тегишли. У ҳалокатли зўравонликлар тахминан 430 000 йил олдин содир бўлганини кўрсатади.

Тадқиқотчилар 20 та шахсда тузалган 57 та бош жароҳатини аниқладилар. Топширилган тўққизта шахсда ўлимга олиб келиши мумкин бўлган калла суяги синган жойлари бор эди. Олтитасида калла суягининг орқа-чап томонида шунга ўхшаш тешилган жароҳатлар мавжуд эди. Жароҳатлар деярли бир хил жойда такроран пайдо бўлгани сабабли, тадқиқотчилар тасодифий шикастланишдан кўра қасддан қилинган зарбалар эҳтимоли юқори деган хулосага келишди. Битта калла суягида, эҳтимол, бир хил нарса туфайли етказилган иккита жароҳат бор эди.

«Суяклар чуқури» далиллари ушбу популяциядаги ҳар бир киши мунтазам равишда шафқатсиз бўлганини исботламайди, аммо у юз минглаб йиллар олдин ушбу одамлар ўртасида такрорий қотилликлар содир бўлганини кўрсатадиган кучли далил беради.

Ўнлаб йиллар давомида кўплаб археологлар уюшган урушларнинг келиб чиқишини деҳқончилик билан боғлашган, бу даврда одамлар доимий аҳоли пунктларида яшай бошлаган ҳамда ер, чорва ва озиқ-овқат захиралари учун рақобатлашган.

Аммо илгариги овчи-йиғувчилар ва ҳатто ундан ҳам қадимги одам қариндошларининг далиллари шуни кўрсатдики, якка тартибдаги қотилликлар деҳқончиликдан анча олдин мавжуд бўлган.

Ҳозирги илмий баҳслар бундай зўравонлик қанчалик кенг тарқалгани ва алоҳида ҳужумлар қачон гуруҳлар ўртасидаги уюшган низолар ва урушларга айлангани атрофида бормоқда.