НАПП фонд бозори иштирокчиларини мустақил равишда жаримага тортиши мумкин бўлади

ИРИА фондовий бозор иштирокчиларини мустақил равишда жаримага тортиш ҳуқуқига эга бўлади

Ўзбекистонда капитал бозорини тартибга солувчи Истиқболли лойиҳалар миллий агентлиги (ИРИА) ваколатларини кенгайтириш назарда тутилмоқда. Агентлик бозор иштирокчиларига мустақил равишда молиявий санкцияларни қўллаш ва қонунда назарда тутилган ҳолларда банк сирини ташкил этувчи маълумотларни олиш имконига эга бўлади. Тўзатишлар, шунингдек, компаниялар томонидан ахборотнинг очиқланиши, фондовий бозор инфратузилмаси ва инвесторларни ҳимоя қилишга ҳам дахлдордир.

Янги нормалар Олий Мажлис Қонунчилик палатасида биринчи ўқишдан ўтган ва иккинчи ўқишга тайёрланаётган «Капитал бозори тўғрисида»ги қонун лойиҳасида ўз аксини топган. Ҳужжат фондовий бозорни тартибга солишни янгилаш ва уни халқаро стандартларга мувофиқлаштиришга қаратилган.

Асосий янгиликлардан бири қимматли қоғозлар чиқарувчи компаниялар ва фондовий бозорнинг профессионал иштирокчилари жавобгарлигига тегишли. ИРИА вакилларининг сўзларига кўра, амалдаги чоралар ҳар доим ҳам инвесторларга компаниялар ва уларнинг қимматли қоғозларини баҳолаш учун зарур бўлган ахборотнинг ўз вақтида очиқланишини таъминлаш имконини бермайди.

Қонун лойиҳасида агентликка мустақил равишда молиявий санкцияларни қўллаш ҳуқуқини бериш таклиф этилмоқда. Бозорнинг профессионал иштирокчилари учун жариманинг максимал миқдори устав капиталининг 2 фоизигача, эмитентлар учун эса 0,5 фоизигача етиши мумкин.

Шу тариқа, ундирув суммаси фақат белгиланган миқдорга эмас, балки ташкилотнинг молиявий кўрсаткичларига ҳам боғлиқ бўлади. Ишлаб чиқувчиларнинг фикрича, бу жавобгарликни янада сезиларли қилади ва компанияларнинг талабларга риоя қилишдан манфаатдорлигини оширади.

Ахборотни очиқламаганлик ва эълон қилмаганлик учун жавобгарликни кучайтириш алоҳида назарда тутилмоқда. Сўз инвесторларга эмитентларнинг молиявий аҳволини ва киритилаётган сармоялар билан боғлиқ хавф-хатарларни баҳолашга ёрдам берадиган маълумотлар ҳақида бормоқда.

ИРИАга таклиф этилаётган яна бир ваколат — қонунчиликда назарда тутилган ҳолларда ва тартибда банк сирини ташкил этувчи маълумотларни олишдир. Бу регуляторнинг бозор иштирокчиларини назорат қилиш учун эга бўлган воситаларини кенгайтириши керак.

Ўзгаришлар Ўзбекистон қонунчилигини IOSCO — турли мамлакатлар фондовий бозорлари регуляторларини бирлаштирувчи Қимматли қоғозлар бўйича комиссиялар халқаро ташкилоти тамойилларига мувофиқлаштириш билан боғлиқ.

Ушбу тамойиллар назорат органларининг мустақиллиги, бозор иштирокчилари устидан назорат, белгиланган қоидаларга риоя қилиниши ва инвесторларни ҳимоя қилишни қамраб олади. Самарали назорат ва шаффофлик хорижий институционал инвесторлар — масалан, қимматли қоғозларга маблағ киритувчи йирик жамғармалар учун ҳам муҳимдир.

Инвестицион қарорлар қабул қилишдан олдин улар учун бозорда ишлаш қоидалари қанчалик тушунарли эканини, қоидабузарликлар аниқланиши ёки аниқланмаслигини ва регулятор уларга муносабат билдира олиши ёки олмаслигини тушуниш муҳим. Рейтинг агентликлари ҳам бозор ва унинг иштирокчилари ишончлилигини баҳолашда шунга ўхшаш омилларни ҳисобга олади.

Шу сабабли IOSCO тамойилларига яқинлашиш нафақат қонунчиликни янгилаши, балки Ўзбекистон капитал бозорига бўлган ишончни ошириши ҳам керак. Шу билан бирга, янги нормаларнинг қабул қилинишининг ўзи хорижий инвестициялар оқимини кафолатламайди: кўп нарса уларнинг амалиётда қандай қўлланилишига боғлиқ бўлади.

Қонун лойиҳасида фондовий бозор инфратузилмасида ҳам ўзгаришлар назарда тутилган. Хусусан, марказий контрагент — битим томонлари ўртасида воситачига айланадиган ва уларнинг мажбуриятлари бажарилишини таъминлайдиган ташкилот институтини жорий этиш таклиф қилинмоқда. Бундай механизм томонлардан бири томонидан битим бажарилмаслиги хавфини камайтиришга ёрдам беради.

Яна бир йўналиш — кастодиал фаолиятни тартибга солишдир. Кастодиан — қимматли қоғозларни сақлайдиган ва мижозлар манфаатларини кўзлаб уларнинг ҳисобини юритадиган молиявий ташкилотдир. Бу каби хизматлар, жумладан, миллий бозорга кириб келаётган хорижий инвесторлар учун ҳам муҳимдир.

Мисол тариқасида, 14 октябрь куни ўтказилган матбуот анжуманида агентлик вакиллари Ўзбекистон Миллий инвестиция жамғармасининг (UzNIF) IPOсини келтириб ўтишди. Махсус тартибга солиш режими доирасида жойлаштириш чоғида Bank of Georgia кастодиал инфратузилмасидан фойдаланилган.

Эндиликда бундай фаолиятни қонунчиликда алоҳида йўналиш сифатида мустаҳкамлаш таклиф этилмоқда, бунинг учун тегишли рухсатнома ёки лицензия талаб қилинади.

Бундан ташқари, қонун лойиҳасида рейтинг агентликлари, бошқарувчи компаниялар ва инвестиция жамғармалари фаолиятини тартибга солиш назарда тутилган. Бу инвесторларга маблағларни жойлаштириш, активларни сақлаш ва сармоя хавф-хатарларини баҳолаш имконини берувчи тобора тўлиқ бозор инфратузилмасини шакллантириши керак.

Таклиф этилаётган нормалар фондовий бозорнинг шаффофлигини ошириш, қоидабузарликлар учун жавобгарликни кучайтириш ва битимларни амалга ошириш механизмларини ривожлантиришга қаратилган. Инвесторлар учун бу ишлашнинг янада тушунарли қоидаларини ва хавф-хатарларни назорат қилишнинг қўшимча воситаларини англатиши мумкин.

Маҳаллий компаниялар учун капитал бозорининг ривожланиши, ўз навбатида, маблағларни жалб қилиш имкониятларини кенгайтириши мумкин. Қимматли қоғозлар чиқариш банк кредитларига муқобил бўлиши ва бизнесга инвесторлардан молиялаштириш олишга ёрдам бериши мумкин.

Бироқ якуний эффект санкцияларнинг амалий қўлланилишига, очиқланадиган ахборот сифатига ва бозорнинг янги иштирокчилари ишига боғлиқ бўлади. Ҳозирча қонун лойиҳаси Олий Мажлис Қонунчилик палатасида фақат биринчи ўқишдан ўтди. Унинг қоидалари кейинги кўриб чиқиш жараёнида ўзгариши мумкин.