Нагаленддан Оскар сари йўл: Ҳиндистон филми камдан-кам кўриниб турадиган дунёни жаҳон киносига олиб кирмоқда

**Нагаленддан Оскар сари йўл: Ҳиндистон фильми жаҳон киносига камдан-кам кўринадиган дунёни очмоқда**

*«Angh»* фильмида ажойиб бир ғайриоддийлик бор.

Фильм Ҳиндистоннинг шимоли-шарқий чегарасида жойлашган, икки миллиондан кам аҳоли яшайдиган тоғли Нагаленд штатида суратга олинган ва хорижлик томошабинларни қўятуринг, аксарият ҳиндистонликларга ҳам нотаниш бўлган коняк қабиласи тилида суратга олинган. Бу режиссёр Тежа Рионинг биринчи тўлиқ метражли фильми бўлиб, актёрлар таркибининг аксарияти илгари ҳеч қачон камера қаршисида турмаган эди.

Шунга қарамай, шу ойда бўлиб ўтган Торонто халқаро кинофестивалида ушбу вазмин фильм нуфузли ҳакамлар ҳайъатининг бош соврини — «Platform Prize» мукофотини қўлга киритди.

Ушбу мукофот алоҳида ажралиб турувчи режиссёрлик овозига эга бўлган фильмларни тақдирлашга қаратилган. Ҳакамлар ҳайъати Рионинг «янгича қарашини» ва халқаро экранларда камдан-кам кўринадиган дунёнинг тасвирланишини юқори баҳолади.

Бу ғалаба *«Angh»* фильмига 2027 йилги Оскар мукофотига бориш учун кутилмаган йўл очади. Янги қоидаларга кўра, олтита халқаро фестивалда белгиланган совринларни қўлга киритган ғолиблар фақат ўз мамлакатларининг расмий тақдимотига боғланиб қолмасдан, «Энг яхши халқаро бадиий фильм» номинациясида кўриб чиқилиш ҳуқуқига эга бўлишлари мумкин.

Бу *«Angh»* фильмини Оскар номзодига айлантирмайди. Аммо бу Ҳиндистоннинг энг кичик штатларидан бирида яратилган коняк тилидаги фильмни бундай ҳикоялар деярли бутунлай четда қолиб кетган глобал мулоқот майдонига олиб чиқади.

Рио ҳали ҳам бундан бироз ҳайратда шекилли. Ғалабадан тахминан 72 соат ўтгач, Деҳлида суҳбатлашганимизда, унинг нафас ростлашга ҳам вақти бўлмаган эди — Торонто, парвозлар, интервьюлар ва яна интервьюлар.

«Танловда жуда кўп яхши фильмлар бор эди», дейди у, жумладан, анча тажрибали режиссёрларнинг ишлари. Унинг продюсерлари эса бунга амин эдилар.

«Улар бизни ғолиб бўламиз деб ўйлашганди. Мен эса йўқ».

У ҳаётда *«Angh»* фильмидан кўриниши мумкин бўлган даражада жиддий эмас. Кинога кириб келгунига қадар у рэпер бўлишни хоҳлаган — ўз таъбири билан айтганда, «Нагалендлик бола эмас, балки Комптонлик бола» бўлишни орзу қилган. Унинг диди ҳали ҳам Американинг «The Roots» хип-хоп гуруҳининг бош рэпери Black Thought-дан тортиб, унинг севимли киноижодкори, эронлик режиссёр Аббос Киаростамигача бемалол ўзгариб туради.

Бироқ ўзининг биринчи бадиий фильми учун у ўз уйига яқин мавзуни танлади.

1960 йилларнинг бошларидаги воқеаларни акс эттирувчи *«Angh»* фильми коняк қишлоғининг кексайиб қолган меросий бошлиғи Ангҳба ва унинг ёш ўғли ҳақида ҳикоя қилади, бу вақтда уларнинг атрофидаги дунё ўзгариб бораётган бўлади. Коняклар Нагаленднинг 17 та йирик қабилаларидан бири бўлиб, асосан шарқий Мон округида тўпланган, у ерда бундай бошлиқлар «Ангҳ» деб аталади. Ҳозир ҳам баъзи кекса эркакларнинг юзларида конякларнинг тарихий бош овлаш одати билан боғлиқ татуировкалар бор.

Ангҳба ва унинг ўғли насронийлик тарқалаётган бир пайтда ўз аждодлари динига содиқ қолган охирги кишилардандир.

Кейин шотландиялик актёр Дуглас Хеншолл ижро этган америкалик миссионер етиб келади. Ота бунга қаршилик қилади, аммо ўғилда қизиқиш уйғонади.

Рионинг айтишича, фильм ғояси бир неча йил олдин, у бошқа бир лойиҳа билан Мон округида бўлганида пайдо бўлган. Уни энг кўп ҳайратда қолдирган нарса — у ерда турли авлодларнинг бир-бирига жуда яқин яшаши бўлган.

Бир оила ичида, дейди у, бобо собиқ бош овчи бўлиши ва юзида ҳали ҳам татуировкаси бўлиши мумкин; икки авлоддан кейин эса унинг набираси рок-гуруҳда гитара чалаётган бўлиши мумкин.

«Гўё вақт машинасига мингандек бўласиз», дейди Рио. «Ўтмиш ва ҳозирги замон гўё бирга яшайди».

Йил ҳам муҳим аҳамиятга эга. Илгари Ассам штатининг бир қисми бўлган Нагаленд 1963 йилнинг декабрида, чуқур сиёсий ва ижтимоий ўзгаришлар даврида расман Ҳиндистон штатига айланди.

Ўша вақтга келиб, насронийлик нага жамоалари орасида ўнлаб йиллар давомида тарқалиб, диндан ташқари урф-одатлар, маросимлар ва кундалик ҳаётга ҳам ўзгаришлар олиб келган эди.

Коняк жамияти тадқиқотчиси доктор Б Амо Конякнинг айтишича, бу даврдаги ўзгаришлар деярли йўқолиб кетишдек эди.

Баъзи урф-одатлар йўқолди; бошқалари эса кексаларнинг хотираларида, оилавий меросларда «парчалар ҳолида сақланиб қолди». Бир пайтлар кундалик ҳаётнинг бир қисми бўлган нарсалар маданий меросга айланди.

Бироқ доктор Конякнинг таъкидлашича, маданият шунчаки тўхтаб қолмади. Одамлар унинг парчаларини янги диний ва ижтимоий дунёларга олиб ўтишди. Анъаналар сақланиб қолди, аммо уларнинг шакли ўзгариши билан маъноси ҳам ўзгарди.

Рио айнан мана шу ўтиш даврини тасвирлашни хоҳлаган.

«Ўтган 50 ёки 60 йил фавқулодда эврилишларни олиб келди», дейди у авлодлар ўртасидаги фарқни кенгайтириб.

*«Angh»* фильмида у буни ота ва ўғил ўртасидаги муносабатлар орқали ўрганади, уларнинг дунёлари бир-биридан узоқлаша бошлаганда ҳам, улар «бир-бирларини чин дилдан яхши кўришади ва ғамхўрлик қилишади».

Кинотанқидчи Сиддҳант Адлаха фильм етказадиган ноаниқликдан ҳайратда қолди. «Тараққиёт ва анъаналар қатъий қарама-қарши кучлар эмас, балки чизиқли бўлмаган, ҳатто бир-бири билан чамбарчас боғлиқ бўлиши мумкин», дейди у.

Фильм ҳали кенг томошабинлар аудиториясига етиб бормаган бўлса-да, унинг қисқа трейлери Рио бу дунёни қандай яратгани ҳақида тасаввур беради. Тиз чўккан яшил тепаликлар узра туман сузиб юради; ўрмонлар ва қишлоқ йўллари бўйлаб одамлар ҳаракатланади; олов ва чироқ нури қоронғиликдан юзларни ажратиб кўрсатади.

Манзара гўзал, лекин шунчаки чиройли эмас — бу маросимлар, оила ва география билан бирлаштирилган кичик бир дунё бўлиб, унинг чегараларидан ташқарида каттароқ нарса босим ўтказиб туради.

Адлаха бошлиқ ролини ўйнаган, биринчи марта суратга тушган актёр Ангҳлонг Конякнинг вазмин қиёфасини ва Рио унинг «босиқ ғазабини» қандай «мулойимлик» билан тасвирлаганини алоҳида таъкидлайди.

Камера нимани кўргани, унинг қаердан қараётгани каби муҳим эди.

Коняк халқига узоқ вақт давомида ташқаридан қарашган.

Доктор Коняк татуировкали юзлар, безаклар, қуроллар ва бош овлашга қизиққан тадқиқотчилар, мустамлакачи амалдорлар, миссионерлар ва фотографларни тилга олади, бу вақтда уларнинг ортидаги ҳаёт кўпинча эътибордан четда қолган.

Рио бу тарихни мерос қилиб олаётганини англарди. «Нагаленд ҳақида бир нечта фильм ва ҳужжатли фильмлар яратилган», дейди у, «аммо бу каби фильмлар мавзунинг ўзига эмас, балки тадқиқотчининг нигоҳига эргашишга мойил бўлади».

*«Angh»* фильми орқали у бу нигоҳни ўзгартиришни хоҳлади ва томошабинлардан «ушбу қаҳрамонларнинг ўрнига ўзларини қўйиб кўришни» сўради.

Бу ўзгариш сезиларсиз, аммо муҳимдир. Коняклар энди ўтмишнинг экзотик қолдиғи эмас, балки доктор Коняк таърифлаганидек, «муҳаббат, қайғу, низо, эътиқод, ноаниқлик ва авлодлар алмашинуви»ни бошдан кечираётган одамлардир.

Коняк маслаҳатчилари диалоглар, либослар ва саҳналаштириш дизайни устида ишладилар ва актёрлар таркибининг аксарияти биринчи марта рол ижро этаётган коняклардан иборат эди. Ўрмон ҳам у орқали ҳаракатланаётган одамларга тегишли. Адлаханинг айтишича, Рио унга «шунчаки манзара эмас, балки тарихга эга уй» сифатида қарайди, худди шаҳарлик киноижодкор Мумбай ёки Нью-Йоркка қараганидек.

Рио ва оператор Адам Петкевич *«Angh»* фильмини 1950 ва 60-йиллардаги миссионерлар ва нага жамоаларининг фотосуратлари ва видеоматериалларига таяниб, 16 миллиметрли тасмага суратга олишди.

Улар ўша архив тасвирларининг донадорлиги, тузилиши ва кайфиятини қайта тиклашни, шу билан бирга қараш нуқтасини ташқи кузатувчидан қаҳрамоннинг ўзига кўчиришни хоҳлашди.

Бу таъсирли қарор эди — ва логистик даҳшат.

Рақамли тасвирлардан фарқли ўлароқ, суратга олинган тасмани суратга олиш майдончасида шунчаки текшириб бўлмасди. Ҳар тўрт ёки беш кунда тасмалар Мумбайга қайта ишлаш учун юбориларди, суратга олиш гуруҳи эса айнан нимани тасвирга олишганини билмай, суратга олишни давом эттираверарди.

Бундан ташқари, оддийроқ муаммолар ҳам бор эди.

Хеншолл иштирокидаги тунги суратга олиш пайтида Иккинчи жаҳон уруши даврига оид эски Жизп кадрга кириб келиши керак эди. Репетициялар пайтида у жуда яхши ишлади. Аммо камералар ишга тушганда, двигатель ўт олмади. Кўп уринишлардан сўнг, гуруҳ Жизпнинг кадрга кириб келишини фақат бир мартагина тасвирга олишга муваффақ бўлди.

«Бу жуда қийин тун бўлди», дейди Рио.

*«Angh»* Рионинг биринчи бадиий фильми бўлиши мумкин, аммо унинг босиб ўтган йўли уни Ҳиндистон киносининг, айниқса шимоли-шарқий қисмининг кенгайиб бораётган харитасига жойлаштиради.

Адлаха Ассамлик Рима Дас ва Мегҳалаялик Доминик Сангма каби киноижодкорларни кўрсатади, уларнинг ишлари «Ҳиндистон киноси ғояси қанчалик мураккаб ва кўп қиррали эканлигини» кўрсатади.

Рио Нагаленд ҳали ҳам бу саҳнанинг чеккасида жойлашган деб ҳисоблайди. Унинг киноиндустрияси, ўз таъбири билан айтганда, Ҳиндистоннинг анъанавий кино марказлари эришган муваффақиятлардан йироқда, «жуда бошланғич босқичда».

Аммо у *«Angh»* атрофидаги эътиборнинг бир қисми ўзи билан бирга ортга қайтади деб умид қилади.

Унинг айтишича, «ҳали айтилмаган жуда кўп гўзал ҳикояларга эга бўлган кўплаб истеъдодли киноижодкорлар бор».

Ҳозирча эса Рио оддийроқ нарсани — Нагалендга қайтишни интиқлик билан кутмоқда.

«Дўстларим билан футбол ўйнашни хоҳлайман».