"Мен ҳеч қачон Афғонистонда бўлмаганман": Толибон даврида олти миллион депортация қилинганлар қайтадан бошлашга мажбур бўлишди

**Толибон даврида олти миллион депортация қилинганлар янги бошланишга дуч келишмоқда, ко'плари Афг'онистонни ҳеч қачон ко'рмаганлар**

Қо'лтиқтаёққа суянган қариялар ва товуқларни ушлаб турган ко'злари катта болалар Афг'онистонга қайтишга мажбур бо'лган олти миллион одам орасида, уларнинг ко'плари илгари ҳеч қачон бу мамлакатга қадам босмаган.

"О'з мамлакатимда бо'лиш ёқимли", деди 35 ёшли Назия о'зининг туг'илган жойи Покистондан Афг'онистонга "Нол нуқта" деб номланувчи Торхам о'тиш жойидан о'тганидан бир неча дақиқа о'тгач. Бироқ, у тезда қо'шимча қилди: "Лекин мен илгари ҳеч қачон Афг'онистонда бо'лмаганман ва бу ердаги ко'п одамларнинг ҳатто ейишга нони ҳам ё'қ", у икки фарзанди билан оқ ва қора Толибон байроқлари билан безатилган ро'йхатга олиш пештахталарига қараб ё'л олди.

Назиянинг саккизта синглиси ва уларнинг фарзандлари, шу жумладан, катта оиласи бу йил Покистон ёки Эрондан Афг'онистонга депортация қилинган миллионлаб одамлар орасида эди. Бу оммавий ҳаракат бутун дунё бо'йлаб одамларнинг энг катта чегарадан ко'чирилишини англатади.

О'нлаб йиллар давомида миллионлаб афг'онлар Покистон ва Эронда бошпана ёки иш излаб келишган, бу рақам 2021-йил август ойида Толибон ҳокимиятни эгаллаб олганидан кейин ҳам о'сишда давом этган. Энди бу икки қо'шни давлат ҳужжациз мигрантларга қарши кураш олиб бормоқда ва ко'пчиликни қайтишга мажбур қилмоқда. Назия ва унинг оиласи ҳужжациз бо'лган бо'лса-да, БМТ ва инсон ҳуқуқлари ташкилотлари хавфсизлик чоралари ро'йхатдан о'тган афг'онларга ҳам та'сир ко'рсатаётганини хабар қилмоқда. Покистон ҳатто ро'йхатдан о'тишни тасдиқловчи карталари бо'лган афг'онлар ҳам бу депортациялардан озод эмаслигини очиқчасига э'лон қилди, бу эса камайиш белгиларини ко'рсатмаяпти.

БМТнинг Қочқинлар бо'йича агентлиги (БМТ ҚО'Қ) фақат шу йилнинг о'зида бир миллион киши Покистон ва Эрондан қайтишга мажбур бо'лганини хабар қилмоқда. БМТ ҚО'ҚҚнинг Афг'онистондаги вакили Чарли Гудлейк шундай деди: "Уч йилдан сал камроқ вақт ичида биз олти миллион одамнинг, я'ни аҳолиси кичик бир мамлакат катталигидаги аҳолининг Афг'онистонга қайтиб келганини ко'рдик". У чегара яқинидаги чодирли қишлоқдан гапирар экан, "Биз яқин тарихда ҳеч қачон бу миқёсдаги қайтиш ҳаракатини ко'рмаганмиз", деб та'кидлади.

БМТ ва бошқа ёрдам агентликлари томонидан қурилган бу йиртиқ брезент ва пластик бошпаналардан иборат бу вайронкор манзара, бошқа борадиган жойи бо'лмаганлар учун вақтинчалик бошпана вазифасини о'тайди. Ко'плаб қайтганлар о'нлаб йиллар давомида Афг'онистонда бо'лмаган ва ко'пчилик, Назия сингари, у ерда умуман бо'лмаган.

Бир неча кун олдин етти ака-ука ва уларнинг оилалари билан 40 кишилик карвонда ва буюмлари Покистон юк машинасига юкланган ҳолда келган Сарвар шундай тушунтирди: "Мен 45 йил олдин Совет Иттифоқининг Афг'онистонга бостириб кириши пайтида кетганман ва акаларимнинг аксарияти Покистонда туг'илган". У о'з уйидан мажбуран чиқарилганидан қайг'уда эканлигини, шунингдек, "ниҳоят Покистон полицияси томонидан та'қиблардан халос бо'лганидан" хурсанд эканлигини билдирди. Суҳбатлашган ҳар бир оила Покистон расмийлари томонидан та'қиб ва та'қибларга дуч келганини хабар қилди.

Покистон ҳукумати ББСнинг со'ровларига жавоб бермади, аммо Ташқи ишлар вазирлиги вакили Исломободда "Покистон ҳукумати Покистонда афг'он фуқароларига нисбатан ҳар қандай та'қиб ёки ёмон муносабатда бо'лишнинг олдини олиш учун зарур чораларни ко'рмоқда. Агар бундай ҳодисалар содир бо'лган бо'лса, улар вақти-вақти билан содир бо'лади ва қонунга то'лиқ мувофиқ равишда ҳал қилинади", деб айтди.

Покистон ҳам, Эрон ҳам афг'онлар уйга қайтиш вақти келганини та'кидлаб, хавфсизлик хавфлари ва молиявий юкларни айтиб о'тдилар. О'тган йилнинг октябр ойида Покистон ва Афг'онистон о'ртасидаги жанглар сезиларли даражада кучайганидан со'нг, Покистондан чиқариб юбориш ва зо'равонлик ҳолатлари кучайди. Феврал ойида Ҳуман Ригҳц Ватч "уйма-уй рейдлар, кечаси уйларни тинтув қилиш ва ордерсиз ҳибсга олишлар" ни ҳужжатлаштирди. О'тган йили то'рт миллиондан ортиқ ҳужжациз афг'онларни қабул қилганини да'во қилган Эронда оммавий депортациялар 2025 йил июн ойида Исроил ва АҚШ билан 12 кунлик можародан со'нг тезлашди. Ню-Ёркда жойлашган Эрондаги Инсон ҳуқуқлари маркази расмийларни урушдан кейинги муҳитдан фойдаланиб, "афг'он муҳожирларига шубҳа уйг'отиш - уларни жосусликда айблаш ва уларни Исроил учун потенциал жосуслар сифатида маркалаш"да айблади.

БМТ ҚО'ЧҚБК ҳар қандай қайтиш "ихтиёрий, хавфсиз ва обро'ли" бо'лиши керак деган инсонпарварлик тамойилини та'кидлашда давом этмоқда. Бироқ, Торхҳамда Сарварнинг келини Зарина уларнинг ноаниқ келажагидан афсусда: "Бизда бизнес бошлаш ёки тирикчилик қилиш учун ҳеч қандай ресурс ё'қ ва ҳатто яшаш учун чодир ҳам ё'қ".

40 ёшли Зарина бу йил ватанига қайтган миллионлаб афг'онлар қаторида. 41 даража иссиқдан озгина дам олиш имконини берувчи унумсиз транспорт чодирида у хавотирли аёллар ва болалар гуруҳи билан о'тирди. Толибон уларни жамоат ҳаётидан, жумладан, та'лимдан четлаштирган мамлакатда аёллар ва қизлар учун ташвишлар ҳақида со'ралганда, Зарина болаларга ишора қилиб: "Уларга қаранг, уларнинг барчаси қизлар. Албатта, мен хавотирдаман", деди.

Ба'зи қайтганлар нафақат хавотирда, балки қо'рқишади. Аввал Эрондан, кейин Покистондан депортация қилинган собиқ афг'он хавфсизлик ходими, хавфсиз уйдан умидвор бо'лганидан асабий равишда: "Мен бу уйдан чиқмайман. Биз ҳаммамиз қо'рқувда яшаяпмиз, жумладан, ташқарига чиқишдан қо'рқадиган хотиним ва болаларим ҳам", деди. У Толибон ҳукуматининг ҳокимият тепасига қайтганидан кейин э'лон қилинган амнистиясини рад этди, унда собиқ ҳукумат амалдорлари, хавфсизлик ходимлари ва давлат хизматчилари қасос олинмаслиги э'лон қилинган эди. "Мен уларнинг амнистиясига ишонмайман, чунки ко'плаб ҳамкасбларим о'лдирилган". Унинг қо'шимча қилишича, унинг иши БМТда ро'йхатга олинган, аммо у хавфсизроқ мамлакатга о'тказилишидан олдин депортация қилинган.

Молиявий қийинчиликлар ог'риқни янада кучайтиради. Глобал ташқи ёрдамнинг кескин қисқариши, айниқса, Толибон терроризм ва инсон ҳуқуқлари билан бог'лиқ санксиялар остида қолган Афг'онистонда жуда жиддий. Покистон якшанба куни 16 000 нафар заиф афг'онга гуманитар сабабларга ко'ра депортациядан вақтинча озод қилинганини тасдиқлади, бу қарор БМТ томонидан мамнуният билан қабул қилинди. Бироқ, манбаларга ко'ра, Покистонда 250 000 гача афг'онлар, жумладан, та'лим олиш ҳуқуқидан маҳрум бо'лган аёллар ва қизлар жиддий зарар ко'риш хавфи остида.

Кобулдаги Ташқи ишлар вазирлиги биносида Толибон ташқи ишлар вазири Амир Хон Муттақи: "Шубҳасиз, бизга ёрдам керак. Уларнинг қайтиши туфайли босим мавжуд, аммо узоқ муддатда бу уларга ҳам, Афг'онистонга ҳам фойда келтиради", деб тан олди. 2021-йилда Толибон ҳокимиятни эгаллаб олганидан кейинги дастлабки йилларда ба'зи вазирлар гуманитар масалаларни аҳамияциз деб ҳисоблашди ва бу илоҳий та'минотни назарда тутди. БМТ ҳозирда 21,9 миллион киши, я'ни мамлакатнинг деярли ярми, бу йил омон қолиш учун ёрдамга муҳтожлигини тахмин қилмоқда. О'тган ҳафта УНИСЕФ бир миллион бола "ҳаёт учун хавфли" то'йиб овқатланмаслик муаммосига дуч келаётгани ҳақида хабар берди.

БМТ ҚО'ЧҚБ вакили Гудлейк Толибон ҳукуматининг қайтиб келганларга ёрдам бериш борасидаги са'й-ҳаракатларини э'тироф этиб, "Дунёдаги ҳеч бир мамлакат бу каби инқирозни мустақил равишда ҳал қила олмайди" деб баҳолади. Бироқ, у қо'шимча қилди: "Биз шунингдек, улар томонидан жорий қилинган ко'плаб чекловлар ва фармонлар, айниқса аёллар ва қизларга нисбатан, бизга халқаро ёрдам олишга ёрдам бермаслигини биламиз". Муттақи о'з ҳукуматининг қизларнинг та'лими каби масалалар афг'онлар ҳал қилиши керак бо'лган "ички муаммолар" эканлиги ҳақидаги позициясини яна бир бор та'кидлади.

Қизлар ва аёллар ҳаётига қо'йилган қаттиқ чекловлар Толибоннинг халқаро муносабатларига катта то'сиқ бо'либ, уларни тан олишга мажбур қилади. Беш йилдан со'нг, фақат Россия уларнинг ҳукмронлигини расман тан олди. Бу ҳақда со'ралганда, Муттақи Хитой ва Ҳиндистон каби қо'шнилар, шунингдек, Марказий Осиё давлатлари билан дипломатик ва иқтисодий алоқаларнинг чуқурлашишини та'кидлади. Кобулнинг Г'арб давлатларидан нисбатан яккаланиб қолиши ҳақида у: "Со'нгги беш йил ичида биз билан алоқаси бо'лмаганлар нимага эришдилар?" деб со'ради. У о'з саволига жавоб берди: "Ҳеч нарса".

Бу со'з – "ҳеч нарса" – Зеро Поинтда дуч келган ҳар бир оила томонидан акс-садо берди, гарчи у бутунлай бошқача контекстда бо'лса ҳам. Ҳамма деярли ҳеч нарсасиз, қайтадан бошлаш билан энг қийин уйга қайтишни бошлади.