Машҳур британ композитори Макс Рихтер илк бор Тошкентда концерт берди. Концерт нимаси билан ёдда қалди?
Британиялик композитор Макс Рихтер илк бор Ўзбекистонда концерт берди. Халқаро анжуманлар саройида 20 йил фарқ билан чиқарилган The Blue Notebooks ва In A Landscape альбомларидаги мусиқалар янгради. «Газета» музыкантнинг биринчи жаҳон турнеси доирасида бўлиб ўтган концерт нимаси билан ёдда қолгани ҳақида ҳикоя қилади.
Машҳур британ композитори Макс Рихтер илк бор Тошкентда чиқиш қилди. Концерт нимаси билан ёдда қолди?
Британ композитори ва пианиночиси, «Оскар» мукофоти номзоди (2026) Макс Рихтер кўп йиллардан бери ўзининг мусиқасини ижро этиб келади, бироқ у ўзининг илк тўлақонли жаҳон турини ташкиллаштиришга фақат 2024 йилда — тўққизинчи «In A Landscape» студиявий альбоми чиқиши билан бир вақтда киришди. Гастроллар Европа, Шимолий Америка, Австралия ва Осиёни қамраб олди, дастурнинг давоми эса 2025 ва 2026 йилларга тўғри келди.
Йўналиш нуқталаридан бири Тошкент бўлди. Макс Рихтернинг Марказий Осиёдаги Халқаро анжуманлар саройида бўлиб ўтган илк концерти Ўзбекистон Маданият ва санъатни ривожлантириш жамғармаси томонидан ташкил этилди.
2024 йил сентябрь ойида «Mindscape» подкастига берган интервьюсида композитор илгари жуда кўп алоҳида чиқишлар қилганини, аммо ҳали бунчалик кенг кўламли, тартиб билан тузилган гастролларга — деярли рок-гуруҳ каби — чиқмаганини тушунтирди.
«Ўтган йиллар давомида биз одамлар мусиқамизни эшитишни хоҳлаган кўплаб жойларда чиқиш қила олмадик. Унга ва жанли концертларга бўлган қизиқиш жуда катта эди. Бундан ташқари, жанли ижро этиш — ўзимиз учун ҳам ажойиб тажриба. Ҳар бир концерт — ўзига хос эксперимент, кашфиёт-саёҳатдир. Сиз янги аудитория мусиқага қандай муносабат билдиришини билиб оласиз. Бу ҳар доим ишониб бўлмайдиган даражада қизиқарли, шунинг учун биз ҳамма нарсани рисоладагидек ташкиллаштиришга вақт ажратишга қарор қилдик», — деди Макс Рихтер концерт олдидан «Газета» мухбири билан суҳбатда.
Бир кун олдин композитор ва унинг ансамбли созандалари Тошкентда бир кун ўтказишга улгурдилар, Рихтер уни жуда гўзал шаҳар деб атади.
Ҳозирги гастроллар учун Рихтер иккита асарни бирлаштирди: 2004 йилда чиққан «The Blue Notebooks» ва 2024 йилда тақдим этилган «In A Landscape».
«The Blue Notebooks» 2003 йилда Ироққа бостириб киришга тайёргарлик фонида яратилган. Рихтер альбомни урушга қарши баёнот сифатида режалаштирган эди, у шунингдек, зўравонлик, хотира ва инсоннинг ожизлиги каби кенгроқ мавзуларга ҳам қаратилган. Унинг мусиқий тили торли чолғулар, фортепиано, электроника, майдон ёзувлари ва Франц Кафка ҳамда Чеслав Милошнинг адабий матнларидан шаклланган.
«Асар ёзаётганимда, менинг вазифам маълум бир маънода — бошқара оладиган нарсамни бошқаришдир. Яъни саҳифадаги ноталарни. Мен бундан бошқа ҳеч нарсани назорат қила олмайман. Шунинг учун мен уларга эътибор қаратаман, кейин эса нима бўлишини кузатаман», — деди Макс Рихтер «Газета»нинг ўз ишини қандай тушуниши ҳақидаги саволига жавоб берар экан.
Композиторнинг сўзларига кўра, таниш материалга қайтиш унда янги боғлиқликларни топишга ёрдам беради, гарчи мусиқанинг ўзи муқаррар равишда ўзи яратилган даврга тегишли бўлса-да.
«Менимча, бундай эски асарни ижро этиш — ўзингнинг аввалги версиянг билан учрашишдек гап. Ёки маълум бир маънода ҳатто бошқа бир инсон билан. Ахир ўшандан бери жуда кўп вақт ўтди. Бу асарга 20 йилдан ошди», — давом этди у.
«In A Landscape» альбомида Рихтернинг акустик ва электрон овозларни бирлаштиришга бўлган қизиқиши сақланиб қолган, аммо дунёга қараш бошқача бўлди. Альбом чиқишига берилган шарҳда композитор қарама-қаршиликларни: табиат ва инсон дунёсини, кенг кўламли ғоялар ва кундалик кечинмаларни яраштиришга интилгани ҳақида гапирган эди.
Тошкентга Рихтер торли квинтет билан келди. Беш нафар созанданинг барчаси — скрипачлар Бен Рассел ва Джордж Мейер, альтчи Кэл Сугатски, виолончелчилар Дени Тео ва Зара Хадсон-Коздой — муқаддам гастролларнинг турли босқичларида у билан чиқиш қилишган, гарчи ансамбль таркиби концертдан концертга ўзгариб турган бўлса-да. Адабий парчаларни Afrodeutsche тахаллуси билан чиқадиган британ ижрочиси Генриетта Смит-Ролла ўқиди. Композиторнинг ўзи фортепиано ва электрон чолғулар партияларини ижро этди.
Икки бўлимдан иборат кеча дастурини «In A Landscape» альбомидаги мусиқа очиб берди. Узунроқ композициялар кундалик ҳаёт парчаларидан: қадамлар, овозлар, атрофдаги шовқинлар ва бошқа тасодифан эшитилган овозлардан йиғилган «Life Studies»нинг қисқа овозли чизгилари билан навбатлашиб турди. Рихтернинг ўзи «The Line of Best Fit»га берган интервьюсида бу миниатюраларни полароидлар ёки мусиқа ҳаракатни давом эттиришидан олдин бир лаҳзага тўхтаб, атрофга назар солишга имкон берадиган суратларга қиёслаган эди.
Саҳна безаги минималистик эди, лекин бутунлай шўнғиш ҳиссини яратди. Прожектор нурлари мутлақо шовқинсиз тутун-машинаси томонидан ишлаб чиқарилган деярли узлуксиз туман ичидан ўтиб, ўзгарувчан, деярли ушлаб кўрса бўладиган матога айланди.
У «Гарри Поттер»даги хотира овутини — шахсий хотиралар орасида пайдо бўлиш учун ичига қадам қўйиш мумкин бўлган нур сочувчи чуқурликни эслатарди.
«Life Studies» миниатюралари вақтида оловранг ёруғлик орнаментлари Халқаро анжуманлар саройи гумбазига проекция қилинди. Зал архитектураси сценографиянинг давомига айланди, тингловчининг нигоҳи эса созандалар, ёруғлик ва уларнинг тепасидаги фазо ўртасида эркин кўчиб юриши мумкин эди.
Айниқса «Only Silent Words» жуда таъсирли жаранглади. Электрон эффектлар, овознинг ҳажмдорлиги ва ўзгарувчанлиги одатдаги вақт ўтишини бузаётгандек туюлди. Мусиқа гўё лаҳзани гоҳ узайтираётган, гоҳ уни қўлдан чиқариб юбораётгандек туйғу пайдо бўлди.
Иккинчи бўлимда Макс Рихтер «The Blue Notebooks» альбомидаги композицияларни тақдим этди. Afrodeutsche ижросидаги Кафка кундаликларидан парчалар йирик мусиқий асарлар ўртасида ўзига хос интерлюдияларга айланди.
Ўтишларнинг майинлиги айниқса ҳайратда қолдирди. Чолғу ижроси сездирмасдан инсон овозига алмашарди, ундан сўнг кейинги композиция бошланарди. Тингловчида енгил тортиш, чалғиш ёки эътиборни бошқа нарсага қаратишга имкон берадиган одатдаги танаффуслар деярли қолмади. Овоз мусиқанинг эмоционал занглашини илиб оларди, кейинги композиция эса эшитилган нарсадан олинган таассурот тарқалиб кетишга улгурмасдан уни давом эттирарди. Шу тариқа узлуксиз шўнғиш ҳисси пайдо бўлди, ҳатто бир лаҳзага бўлса ҳам хаёлан саҳнада содир бўлаётган воқеалардан ташқарига чиқиш қийин эди.
Энг таъсирли эпизодлардан бири «Iconography» бўлди, уни Рихтер ансамбль томонидан ҳосил қилинган ярим доиранинг қарама-қарши томонида, иккинчи синтезатор ортидан жой олган виолончелчи қиз билан бирга ижро этди. Уларнинг ўзаро таъсирида алоҳида кескинлик сезилди: мусиқий диалог саҳнанинг бутун фазоси бўйлаб ёзилди.
Қизиғи шундаки, альбомга берилган шарҳда Рихтер «Iconography» ғоясини овознинг архитектура фазоси сифатини — бу ўринда черков акустикасини яратиш қобилияти орқали тушунтирган эди. Тошкентдаги ижро вақтида созандаларнинг жойлашувининг ўзи бу ғояга яна бир ўлчам қўшди.
«Arboretum»да қўнғироқсимон арпежиолар гўё вақтни узайтирарди, виолончель куйи эса ғира-шира хотира каби жарангларди. Ғаройиб дежавю туйғуси пайдо бўлди — гўё бу мусиқа аллақачон таниш, гарчи энг муҳим нарса ҳали олдинда эшитилиши керак бўлса-да. «Drowned in Sound»га берган интервьюсида композитор бу асарни «The Trees»нинг ўзига хос олдиндан эшитиладиган акс-садоси деб аталган эди: иккала композиция ҳам умумий гармоник кетма-кетликка асосланган. «Arboretum»даги виолончель куйи кейинчалик концерт якунланган «The Trees»нинг скрипка партиясига қайтади.
Унинг ижроси бутун кечанинг кульминациясига айланди. Ансамбль жаранглаши секин-аста зичлашди, торли партиялар бир-бирининг устига қаватланди, кескинлик ортиб борди. Айниқса, альтнинг қайта-қайта такрорланадиган арпежиоси — безовта ва шу билан бирга ҳайратга соларли даражада руҳлантирувчи ижроси ёдда қолди. Асар финалига келиб, уни етакчи скрипкалар ва бошқа чолғулар тобора кучлироқ босиб кетди, лекин айнан шу сунмас ҳаракат бутун мусиқий конструкцияни ушлаб тургандек эди. Якуний крещендо феноменал бўлиб чиқди. Сўнгги ноталар олқишлар ичида сингиб кетди — томошабинлар созандаларни тик турган ҳолда олқишладилар.