Марказий Осиёнинг иқлим барқарорлиги

**Марказий Осиёнинг иқлим барқарорлиги**

Тошкентда «Марказий Осиёда барқарор ривожланиш мақсадларида иқлим ўзгаришининг табиий ресурсларга таъсирини юмшатиш йўллари» мавзусида халқаро илмий-амалий конференция бўлиб ўтди. Унинг ташкилотчилари сифатида Ўзбекистон Республикаси Экология ва иқлим ўзгариши миллий қўмитаси ЮНЕСКО, Халқаро атом энергияси агентлиги (МАГАТЭ), БМТнинг Озиқ-овқат ва қишлоқ хўжалиги ташкилоти (ФАО), Халқаро миграция ташкилоти (ХМТ), бир қатор хорижий университетлар, қўшни давлатларнинг илмий муассасалари ва бошқа нуфузли ташкилотлар билан ҳамкорликда иштирок этди.

Ҳароратнинг кўтарилиши, музликларнинг эриши, қурғоқчилик, сув тошқинлари ва бошқа экстремал табиий ҳодисалар минтақа мамлакатларининг сув ресурслари, қишлоқ хўжалиги, экотизимлари, соғлиқни сақлаш, энергетика хавфсизлиги ва ижтимоий-иқтисодий ривожланишига жиддий таъсир кўрсатмоқда. Ушбу вазифаларни ҳал этиш учун илмий тадқиқотлар, инновацион технологиялар, халқаро ҳамкорлик ва илмий асосланган ечимлар зарур.

Конференция иқлим ўзгаришининг табиий ресурсларга таъсирини камайтириш бўйича амалий чора-тадбирларни муҳокама қилиш ва тажриба алмашиш учун олимлар, тадқиқотчилар, давлат органлари, халқаро ташкилотлар ва хусусий сектор вакилларини бирлаштирди.

Илмий салоҳиятни ривожлантириш, минтақавий ва халқаро ҳамкорликни мустаҳкамлаш, шунингдек, амалий тавсиялар ишлаб чиқиш учун халқаро платформа яратиш Марказий Осиёда иқлим барқарорлигини оширишга хизмат қилади.

– Иқлим ўзгариши бугунги кунда Марказий Осиёнинг барқарор ривожланиши учун энг жиддий таҳдидлардан биридир. Минтақамиз ҳароратнинг кўтарилиши, ёғингарчилик хусусиятининг ўзгариши, қурғоқчиликнинг тез-тез такрорланиши билан тўқнаш келмоқда. Тоғ музликлари ва қор қопламининг қисқариши алоҳида хавотир уйғотмоқда. ЮНЕСКО маълумотларига кўра, сўнгги 60 йил ичида Тяншан ва Помир музликлари ўз ҳажмининг 30 фоизигача йўқотди. Шу билан бирга, чўлланиш ва ерларнинг деградацияси жараёнлари кучаймоқда. Аллақачон 80 миллион гектардан ортиқ ер – минтақа ҳудудининг чорак қисмидан кўпроғи деградацияга учраган. Сув тақчиллиги ва иқлим ўзгариши мавжуд экологик муаммоларни янада чуқурлаштираётган Оролбўйи ҳудуди айниқса заиф бўлиб қолмоқда. Буларнинг барчаси иқлим ўзгариши иқтисодий ривожланиш, озиқ-овқат ва энергетика хавфсизлиги, шунингдек, миллионлаб одамларнинг фаровонлиги билан бевосита боғлиқлигини кўрсатади, – деб таъкидлади ўз нутқида Экология, атроф-муҳитни муҳофаза қилиш ва иқлим ўзгариши вазири ўринбосари Искандар Қутбиддинов.

Ўзбекистон 2035 йилга бориб иссиқхона газлари ташланмаларининг солиштирма интенсивлигини 2010 йилдаги даражага нисбатан 50 фоизга камайтиришни мақсад қилган. Мамлакатимиз, шунингдек, сув тежовчи технологияларни жорий этиш, биохилма-хилликни сақлаш, қишлоқ хўжалигини модернизация қилиш, чиқиндиларни бошқариш тизимини такомиллаштириш ва барқарор ривожланишнинг бошқа йўналишларини ривожлантиришга қаратилган узоқ муддатли стратегияларни ишлаб чиқмоқда ва амалга оширмоқда. Яна бир муҳим мақсад – 2030 йилга бориб қайта тикланадиган энергия манбалари улушини 54 фоизга етказишдир. Ҳозирги вақтда устувор йўналишлар бўйича бешта умуммиллий экологик лойиҳа амалга оширилмоқда, жумладан, ҳаво сифатини яхшилаш, биохилма-хилликни сақлаш, чиқиндиларни бошқариш, яшил иқтисодиётни ривожлантириш, шунингдек, экологик таълим ва маданият.

Иқлим таҳдидларининг кўлами давлат муассасалари, илмий ташкилотлар, университетлар, халқаро ҳамкорлар ва хусусий сектор ўртасида яқин ҳамкорликни талаб қилади.

– БМТ Тараққиёт дастури ЮНЕСКО билан биргаликда иқлим ўзгариши ва криосфера масалаларига, хусусан, иқлим ўзгаришининг жиддий таъсирини бошдан кечираётган музликларнинг ҳолатига бағишланган лойиҳани қўллаб-қувватламоқда. Лойиҳа доирасида биз минтақавий даражада илмий ва ахборот базасини шакллантирмоқдамиз ҳамда криосферани биргаликда бошқариш масалаларида маълум бир мувофиқлик даражасига эришиш учун давлат муассасалари ва Марказий Осиё мамлакатлари билан ишламоқдамиз. Эндиликда вазифамиз – билим тўплашдан амалий ечимларга ва уларни Марказий Осиёнинг барча бешта давлатида амалга оширишга ўтишдир. Менинг фикримча, ҳозирги конференция ҳам айнан шу йўналишда ривожланмоқда, бу эса уни нафақат фан, балки бутун минтақа учун муҳим қилади, – деди БМТТД Истанбул минтақавий марказининг сув ресурслари ва океанлар бўйича техник маслаҳатчиси Стаматис Кристополос.

Конференция доирасида ялпи мажлислар, илмий-техник сессиялар, халқаро ташкилотлар билан ҳамкорликдаги махсус сессиялар, иқлим сиёсати ва минтақавий ҳамкорлик бўйича панел мунозаралари, шунингдек, сунъий интеллект, ГИС, масофадан зондлаш ва иқлим хизматларига бағишланган инновацион сессиялар бўлиб ўтди.

Табиий ресурсларнинг барқарор ривожланиши; иқлим ўзгариши шароитида сув ресурслари ва криосфера; амалий климатология ва иқлим хизматлари: энергетика, қурилиш, транспорт, агрометеорология ва иқлим миграцияси учун инновацион ечимлар; сув ва иқлимни тадқиқ қилишнинг замонавий усуллари: изотоп гидрология ва метеорология; иқлим ўзгариши шароитида геотуризм ва гляциотуризм (табиий музликлар, музлик кўлларига саёҳатлар): салоҳият, ривожланиш ва барқарор бошқариш масалаларига алоҳида эътибор қаратилди.

– Ҳозирги вақтда Гидрометеорология илмий-тадқиқот институти (ГМИТИ) ҳамкори бўлган лойиҳаларимиздан бири якунига етмоқда. У криосферани тадқиқ қилишга: музликлар, қор қоплами ва абадий музликлар мониторингига, шунингдек, олинадиган маълумотлар асосида воситалар ва сервисларни ишлаб чиқишга бағишланган. ГМИТИ Ўзбекистондаги лойиҳанинг асосий ҳамкорларидан биридир. Кўп йиллик ҳамкорликдаги мониторингдан сўнг, ҳозирги вазифамиз тўпланган маълумотларни амалий жиҳатдан фойдали қилиш – улардан сервисларни ишлаб чиқиш, бошқарув қарорларини қабул қилиш ва давлат сиёсатини шакллантириш учун фойдаланишдан иборат. Хусусан, ушбу маълумотларга қарор қабул қилиш учун масъул бўлган вазирликлар ва бошқа тузилмалар томонидан талаб бўлиши мумкин. Яна бир лойиҳа кейинги йилнинг ўрталаригача давом этади. Унинг доирасида биз криосфера мониторинги, олинган маълумотлардан фойдаланиш ва содир бўлаётган иқлим жараёнларини тушуниш учун зарур бўлган билимларни ривожлантириш устида ҳам ишламоқдамиз. Шу боис, ушбу конференция Марказий Осиё ва Ўзбекистондаги ҳамкорлар билан кўп йиллик ишлар натижаларини тақдим этиш, тўпланган маълумотлар, илмий билимлар, ишлаб чиқилган воситалар ва сервисларни кўрсатиш учун яхши майдондир. Бу маълумотлар минтақа сув ресурсларига иқлим ўзгаришининг келажакдаги таъсирини баҳолашга қандай ёрдам беришини тушуниш ҳам муҳимдир, – деди Швейцариядаги Фрайбург университети катта илмий ходими Томас Сакс.