«Марказий Осиё тобора прогноз қилиб бўладиган даражага келмоқда» — сенатор Содиқ Сафоев

«Марказий Осиё янада барқарор бўлиб бормоқда» — сенатор Содиқ Сафоев

Ўзбекистон Олий Мажлиси Сенати раисининг биринчи ўринбосари Содиқ Сафоев 1 октябрь куни Бокуда Марказий Осиё ва Кавказ мамлакатлари, шунингдек, Мўғулистон ва Афғонистонни бирлаштирувчи CAMCA (Марказий Осиё, Мўғулистон, Кавказ, Афғонистон) тармоғининг минтақавий форумида сўзга чиқди.

У халқаро инқироз шароитида Марказий Осиё янада барқарор ва жозибадор минтақага айланиб бораётганини айтди, бироқ кейинги тараққиёт ҳамкорликни кучайтириш, минтақавий ўзлик ва ишончга боғлиқ эканини қўшимча қилди.

Марказий Осиёнинг роли ҳақида гапирар экан, Сафоев минтақанинг чорраҳа сифатидаги ғояси янгилик эмаслигини таъкидлади.

«Марказий Осиё учун чорраҳада бўлиш, эҳтимол, тақдирдир. Қадим замонлардан бери у турли макроҳудудларни боғловчи минтақа бўлиб келган, ўз чегараларини, таркибини, устувор эътиқодини, тилларини жуда кўп марта ўзгартирган минтақадир», — деди у.

Шу билан бирга, унинг фикрича, дунёнинг ўзи ҳам ҳозир чорраҳада турибди: «Бугун биз кузатаётган нарса бутун дунё бўйлаб ғайриоддий ҳодисадир. Ва албатта, Марказий Осиё ва CAMCA минтақаси марказда жойлашган ва бутун дунёдаги асосий тенденциялар таъсири остидадир. Ва агар биз CAMCA минтақасида ҳозир содир бўлаётган ёки ривожланаётган воқеаларни ва унинг келажагини таҳлил қилмоқчи бўлсак, буни умумий контекст доирасида кўриб чиқишимиз керак».

Сафоев дунё полиинқирозни, яъни бир вақтнинг ўзида бир нечта ҳалокатли воқеалар содир бўлаётганини бошдан кечираётганини айтди ва ўз ҳаёти давомида бундай вазиятни ҳеч қачон кўрмаганини таъкидлади.

«Инқироз ортидан бошқа инқироз келади: қонли урушлар, санкциялар, таъминот занжирининг узилиши ва ҳоказо. Ва етакчи иштирокчилар ўртасидаги ишончсизлик. Ва куч ишлатишни қабул қилиш, бу менинг фикримча, жуда ақлдан озганликдир. Ўтган йили дунёнинг қуролланишга қилган харажатлари 2,7 триллион долларни ташкил этди, айни пайтда бутун дунё бўйлаб 1 миллиард одам аянчли шароитда яшаётган эди», — дея таъкидлади Сафоев.

Унинг фикрича, бу глобал тартиб ўзгараётганидан далолат беради.

«Бу халқаро ҳуқуқни менсимаслик, парчаланишни англатмайди ва мен буни асосий инқироз деб таърифлайман, чунки дунё камроқ боғланган бўлиб қолмаяпти. Глобаллашув бекор қилингани йўқ. Деглобаллашув жараёни йўқ. Аммо шу билан бирга, халқлар ва йирик иштирокчилар ўртасидаги ишонч ва ўзаро тушуниш йўқолмоқда. Бу жуда хавфли комбинация».

«Бу халқаро ҳуқуқни менсимаслик ва парчаланишда намоён бўлмоқда. Шу билан бирга, асосий инқироз шундаки, дунё ўзаро камроқ боғланган бўлиб қолмаяпти: глобаллашув бекор қилинмаган ва деглобаллашув жараёни йўқ. Бироқ, давлатлар ва асосий иштирокчилар ўртасидаги ишонч ва ўзаро тушуниш йўқолмоқда. Бу хавфли комбинация: ўзаро боғлиқлик ўсиб бормоқда, ишонч эса йўқолмоқда».

Сенатор глобал муаммоларни ҳал қилиш учун жамоавий ҳаракатлар ва биргаликдаги саъй-ҳаракатлар зарурлигини таъкидлади.

«Аммо шу билан бирга, Бирлашган Миллатлар Ташкилоти ва бошқа йирик халқаро агентликлар ва институтларнинг ушбу муаммоларни ҳал қилиш қобилияти критик даражада минимал даражада. Ачинарлиси шундаки, бу инқироз эртага ёки яқин йилларда тугамайди. Биз дунё трансформациясининг узоқ даврига қадам қўймоқдамиз. Ва биз, CAMCA минтақаси, бу ҳақда билишимиз керак. Ва ушбу минтақа мамлакатларининг биргаликдаги жавоби бўлиши керак», — деди у.

Сафоевнинг айтишича, глобал истиқболлар маъюс бўлишига қарамай, Марказий Осиё ва кенгроқ CAMCA минтақасида бунинг акси бўлган тенденциялар кузатилмоқда.

«Ҳайратланарлиси, CAMCA ҳудуди ва Марказий Осиёда баъзи тескари тенденциялар мавжуд. Мен кўп томонлама дипломатиянинг пасайиши ҳақида гапиряпман, аммо CAMCA ҳудудида кўп томонлама дипломатия йилдан-йилга кучайиб бормоқда. Жуда қизиқки, илгари Марказий Осиё кўплаб таърифларда, асосан, йирик минтақавий ёки глобал кучларга яқинлиги туфайли белгиланар эди. Бугунги кунда Марказий Осиё тобора кўпроқ шунчаки постсовет ҳудуди эмас, „бошқа -стонлар“ эмас, оралиқдаги бир нарса эмас, балки йирик бозорларни, йирик кучларни боғловчи минтақага айланмоқда».

У, шунингдек, денгизга чиқиш имконияти йўқлиги ғояси ҳақида гапириб, Марказий Осиё аста-секин денгизга чиқиш имконияти бўлмаган минтақадан қуруқлик орқали боғланган, яъни бошқа ҳудудлар билан боғланган минтақага айланаётганини айтди.

«Трансатлантика ҳамжамияти оиласига, ислом дунёсига, араб дунёсига ва ҳоказоларга қаранг. Ҳамма жойда биз парчаланишни кузатяпмиз. Аммо CAMCA минтақасида бизни бирлаштирадиган баъзи тортишиш кучлари пайдо бўлмоқда».

Сафоев бу ўзгаришларни, хусусан, президент Шавкат Мирзиёев раҳнамолигида Ўзбекистон ташқи сиёсатининг трансформацияси билан боғлади.

«Марказий Осиёда биз бугун ҳамкорликни мустаҳкамлашга жуда кучли интилишни кўрмоқдамиз. Мен интеграция ҳақида гапирмаяпман. Эҳтимол, бугун биз „интеграция“ сўзини ишлатишдан тийилишимиз керакдир; бу жуда кучли сўз. Аммо янада кучли ва чуқурроқ ҳамкорлик давом этмоқда», — деди у.

Унинг фикрича, бу минтақани янада барқарор қилади.

«Бугунги кунда дунёда етишмаётган жиҳатлардан бири бу барқарорликдир. Ва агар биз дунёдаги геосиёсий ноаниқлик ҳақида гапирадиган бўлсак, бугун биз CAMCA минтақаси ва Марказий Осиёга нисбатидан кўпроқ оптимистик бўлишимиз мумкин. Бу Марказий Осиё бутун дунё бўйлаб жозибадор бўлиб бораётганини англатади», — дея тушунтирди Сафоев.

У, шунингдек, Озарбайжонни Маслаҳат учрашувларининг тўлақонли иштирокчиси сифатида қабул қилиш қарорига тўхталиб ўтди.

«Менимча, Марказий Осиё давлат раҳбарларининг Маслаҳат учрашувларини қандайдир кенгаш ёки бошқа институтга айлантириш вақти келди, бу шунчаки маслаҳат учрашуви эмас, балки ундан ҳам юқорироқ нарса бўлади», — деди у.

Сенатор, шунингдек, бундан икки йил аввал Озарбайжон, Қозоғистон ва Ўзбекистон етакчилари Бокуда «мустаҳкам геостратегик учбурчак»ни ташкил этган саммит ўтказганларини қайд этди.

Интеграция ҳақида гапирар экан, Сафоев бу, энг аввало, ихтиёрий бўлиши кераклигини айтди.

«Мажбурий интеграция, кимдир сизни қандайдир тузилмага қўшилишга мажбур қилганда, ҳеч қачон бардошли ва барқарор бўлмайди. Сиз қандайдир тузилмага қўшилишдан сиёсий ва иқтисодий жиҳатдан фойда кўришингиз керак. Иккинчидан, ва энг аввало, мавзуга қайтадиган бўлсак, у интеграциянинг аниқ белгиланган мақсадига эга бўлиши керак», — деди у.

Унинг айтишича, манфаатлар муҳим, аммо ҳар қандай интеграциянинг асосий элементлари умумий қадриятлар ва умумий тамойиллардир:

«Ҳеч қандай иқтисодий фойда ёки сиёсий ёхуд хавфсизлик масалалари ушбу энг муҳим таркибий қисм ўрнини боса олмайди. Ушбу умумий қадриятларни яратиш, эҳтимол, CAMCA ва Марказий Осиё минтақаси учун энг муҳим вазифадир».

У буни «минтақавий ўзлик» деб аташни таклиф қилди. Шу билан бирга, у ушбу ўзликни яратишга ҳожат йўқлигини, чунки у минтақанинг бой тарихи туфайли аллақачон мавжудлигини; уни мустаҳкамлаш ва кучайтириш кераклигини айтди.

Қадриятлар ҳақида гапирар экан, Сафоев шахсий мисол келтирди:

«Бу ерда, Бокуда мен ўзимни уйдагидек ҳис қиламан. Кўчаларда бўлиш, кўчадаги одамлар билан гаплашиш. Бу худди шундай фикрлаш тарзи, худди шундай менталитет. Худди шундай, Олмаота ёки Душанбе ёки Бишкекда, ёки Ашхобод ва Грузияда бўлганимда ҳам. Мен ҳар доим ўзимни ҳаёт тарзи, меҳмондўстлиги, катталарга ҳурмат, қўшниларга ҳурмат, маҳаллани эъзозлаш каби қадриятларни қадрлаши билан менга яқин бўлган инсонлар даврасида ҳис қиламан».

Марказий Осиё ва Жанубий Кавказ ўртасидаги яқин алоқаларни муҳокама қилар экан, Сафоев Транскаспий йўлаги сифатида ҳам танилган Ўрта йўлакнинг аҳамиятига тўхталди. Унинг айтишича, агар йўлак тўлиқ ишга тушса, у орқали Узоқ Шарқдан Европага 11 миллион тонна юк ташилиши кутилмоқда.

«Ўрта йўлакни қуриш, сўнгра Хитой, Қирғизистон ва Ўзбекистонни боғловчи темир йўлни қуриш дастури якунлангач, Хитойнинг Нанкин шаҳридан Германиянинг Дуйсбург шаҳрига юк етказиб бериш вақти бир ҳафта ёки 10 кунгача қисқаради», — деди у.

Сенаторнинг сўзларига кўра, Марказий Осиё ва Жанубий Кавказ яна бир бор узоқ масофали савдони қўллаб-қувватловчи транзит йўлининг марказига айланади, бу эса жадал ривожланишнинг асосий ҳаракатлантирувчи кучи ҳисобланади.

Сафоев Ипак йўли, энг аввало, узоқ масофали савдо йўли бўлганини ва ўрта асрларда Марказий Осиёда илм-фан, таълим, давлатчилик ва иқтисодиётнинг юксалишида асосий омил бўлганини эслатди.

«Биз улкан минтақанинг яна бир бор қайта тикланиши ҳақида гапиряпмиз. Менимча, мен географик детерминизм позициясидан йироқман, лекин ўзаро боғлиқлик жуда муҳим. Аммо бу ерда бир муҳим жиҳат бор. Биз нафақат темир йўллар инфратузилмасига, балки ишонч ва ўзаро тушуниш инфратузилмасига ҳам сармоя киритишимиз керак. Чунки гап нафақат темир йўллар, балки қонунлар, тарифлар, нормалар, қоидалар тизими ва ҳоказолар ҳақида ҳам бормоқда», — дея таъкидлади у.

У, шунингдек, америкалик олим Фрэнсис Фукуяманинг замонавий давлатнинг энг муҳим хусусиятларидан бири ишонч экани ҳақидаги ғоясини келтирди: бизнес ҳукуматга ишонса, ҳукумат бизнесга ишонса ва бизнес вакиллари бир-бирига ишонса.

«Ўйлайманки, CAMCA минтақасининг замонавийлашиб бораётган мамлакатлари учун бир-бирлари ўртасида ишонч инфратузилмасини яратиш, баъзи хурофотлар қолдиқларини, балки соғлом бўлмаган рақобатни енгиб ўтиш энг муҳим вазифадир», — деди Сенат раисининг биринчи ўринбосари.

Минтақанинг устувор йўналишларига тўхталар экан, Сафоев биринчи навбатда таълим ва келажакка сармоя киритиш зарурлигини кўрсатди.

«Биз университетлар, академик доиралар ўртасидаги шерикликни кучайтиришимиз ва мустаҳкамлашимиз ҳамда талабалар бир-бирларини узоқдан, китоблардан эмас, балки бир-бирларининг кўзларига қараб билишларини таъминлашимиз керак».

У, шунингдек, инсон капиталини ривожлантириш бугунги кунда минтақа мамлакатлари олдида турган асосий ўсиш муаммоларидан бири эканини айтди.

«Ўсишнинг баъзи муаммолари ҳам бор. Мен учун, энг аввало, бу салоҳиятни ошириш, замонавий иқтисодиётни, замонавий бошқарув тизимларини, замонавий менежмент тизимларини биладиган ва янги давр талабларига жавоб бера оладиган янги давлат хизматчилари, ҳукумат мулозимлари авлодини яратишдир», — деди у.

Сенатор сўнгги 10 йил ичида Ўзбекистонда олий ўқув юртлари сони уч баробар ортганини қайд этди. «Аммо университетнинг ташкил этилиши биз дунёнинг энг яхши университетлари билан рақобатлаша оладиган мактабни яратганимизни англатмайди. Бунинг учун вақт керак. Чунки университет ҳеч қачон бўш жойдан ва бирданига пайдо бўлиб қолмайди», — дея аниқлик киритди у.

Сафоев, шунингдек, фуқаролар ўртасидаги тўғридан-тўғри алоқалар ва халқ дипломатиясининг аҳамиятини таъкидлади. Унинг айтишича, фуқаролик жамиятлари ва нодавлат ташкилотлар ўртасидаги алоқаларни мустаҳкамлаш, маданий алмашинувлар ва туризмни кенгайтириш зарур. У, шунингдек, Озарбайжон ва Марказий Осиё, Грузия ва Ўзбекистон ҳамда бошқа йўналишларни боғловчи қўшма туристик маҳсулотлар яратиш ғоясини тилга олди.

У, шунингдек, яқинда тез-тез ишлата бошлаган атамасини — экспертлар дипломатиясини тақдим этди.

«Биз анъанавий дипломатияни биламиз, парламент дипломатиясини, халқ дипломатиясини биламиз, лекин бугун биз экспертлар дипломатиясини тобора кўпроқ қўллашимиз керак. Ва CAMCA айнан шундай экспертлар дипломатияси ҳақидадир», — деди у.

«Бугунги кунда дунё жуда мураккаб, уни ташқи ишлар вазирликлари ва ҳукуматлар вакилларига ишониб топшириб бўлмайди. Бу жуда мураккаб. Экспертлар жамиятлари ўртасида боғлиқлик бўлиши керак ва бу бир мамлакатнинг эмас, балки минтақамизнинг фанлараро ва халқаро экспертлар ҳамжамияти бўлиши керак, улар CAMCA ҳудудининг кейинги ривожланишини интеллектуал жиҳатдан қўллаб-қувватлаши мумкин», — деди сенатор.

Навбатдаги CAMCA минтақавий форуми 2027 йил июнь ойи бошида Тошкентда бўлиб ўтади.