**Субтекст билан ташриф**
Жорий йилнинг август ойи бошида АҚШ Давлат котибининг Жанубий ва Марказий Осиё ишлари бо'йича ёрдамчиси Самир Пол Капур Ҳиндистон, О'збекистон, Қирг'изистон ва Қозог'истонга сафар қилди. АҚШ Давлат департаментининг расмий э'лонига ко'ра, ташрифнинг мақсади АҚШ ма'муриятининг устувор ё'налишларини, жумладан, минтақада савдо имкониятлари ва бизнес алоқаларини кенгайтиришни илгари суриш учун ҳукумат ва бизнес вакиллари билан учрашиш эди.
Бироқ, ҳақиқат анча қизиқарли бо'либ чиқди. Ҳатто дастлабки учрашувлар ҳам турнинг кун тартиби иқтисодий масалалардан ташқарига чиқиши мумкинлигини ко'рсатди. Тошкентдаги музокаралардан со'нг, О'збекистон ташқи ишлар вазири Бахтиёр Саидов томонлар О'збекистон-Америка муносабатларини янада чуқурлаштириш, шунингдек, турли даражалардаги бо'лажак тадбирларга тайёргарлик ко'риш масалаларини муҳокама қилганини ма'лум қилди.
**Иқтисодиёт шунчаки юзаки**
Шу билан бирга, АҚШ ва О'збекистон президентлари Доналд Трамп ва Шавкат Мирзиёев о'ртасида телефон орқали суҳбат бо'либ о'тди. Халқаро кун тартибини муҳокама қилар экан, раҳбарлар глобал хавфсизликни та'минлаш ва халқаро ва минтақавий можароларни тинч ё'л билан ҳал қилиш бо'йича са'й-ҳаракатларни давом эттириш муҳимлигини та'кидладилар.
Тахмин қилиш мумкинки, Марказий Осиёнинг бошқа пойтахтларида ва Деҳлида иқтисодий кун тартиби ягона масала бо'лмайди. Эслатиб о'тамиз, Пол Капур март ойида Деҳлига ташриф буюрган ва у ерда минтақавий хавфсизлик масалалари ва АҚШ ва Ҳиндистоннинг Ҳинд-Тинч океани минтақасидаги умумий устуворликларини муҳокама қилган эди.
Бироқ, сафарнинг иқтисодий қисмини шунчаки жиддийроқ музокаралар учун баҳона деб ҳисоблаш мумкин эмас. Со'нгги ойларда Қозог'истон ва АҚШ о'ртасида вакиллик савдо-иқтисодий делегацияларининг ташрифлари бо'либ о'тди. 15-июн куни давлат раҳбари АҚШ Халқаро Тараққиёт Молия Корпорацияси ижрочи директори Бен Блекни қабул қилди. О'ша ойда Остонада Қозог'истон-Америка бизнес тадбирлари, жумладан, муҳим минераллар соҳасидаги ҳамкорлик бо'йича давра суҳбати бо'либ о'тди.
**Пол Капур ким ва бу нима учун муҳим**
Келинг, америкалик дипломатга қайтайлик. Самир Пол Капур Американинг жуда ҳурматга сазовор таҳлилий ҳамжамиятидан. У "Жиҳод Буюк Стратегия сифатида: Исломий Радикализм, Миллий Хавфсизлик ва Покистон Давлати" (Охфорд Университй Пресс) ва "Хавфли То'хтатувчи: Жанубий Осиёда Ядровий Тарқалиш ва Можаро" (Станфорд Университй Пресс) китобларининг муаллифидир. Шунингдек, у Колумбия Университети Пресс ва Палграве Масмиллан томонидан нашр этилган Жанубий Осиёдаги ядровий барқарорлик ва АҚШ ва Ҳиндистоннинг ядровий хавфсизликка ёндашувлари бо'йича тадқиқотларга ҳисса қо'шган.
Мутахассислар Пол Капурнинг хулосаларидан бирига э'тибор қаратмоқдалар. У о'зининг "Жиҳод Буюк Стратегия сифатида" китобида Покистон раҳбариятини исломий гуруҳлардан ташқи сиёсат воситаси сифатида фойдаланишга ундаган мантиқни таҳлил қилади. Олим Покистон стратегиясини мамлакатнинг ко'плаб "геостратегик қийинчиликларга" жавоб бериш зарурлигини ҳисобга олган ҳолда "оптимал" деб атади.
Капурнинг дипломат ва тадқиқотчи сифатида, жумладан, халқаро хавфсизлик соҳасидаги кенг тажрибасини ҳисобга олган ҳолда, унинг ҳозирги сафарининг мақсадларидан бири минтақадаги мамлакатларнинг ҳамкорликнинг янги форматлари бо'йича позицияларини о'рганиш деб тахмин қилиш мумкин. Эҳтимол, бу кутилмаган минтақавий конфигурацияларни қидиришни ҳам о'з ичига олади. Бироқ, ҳозирча бу фақат гипотеза: сафарнинг расмий кун тартибида АҚШнинг янги стратегиясини тайёрлаш ҳақида ҳеч нарса айтилмаган.
**"Буюк Марказий Осиё": Тугалланмаган лойиҳа**
Умуман олганда, бу Америка дипломатияси тарихида илгари ҳам кузатилган. Масалан, 2005-йилда америкалик тадқиқотчи Фредерик Старр минтақа давлатларининг Афг'онистон билан яқинроқ интеграциясини назарда тутган "Буюк Марказий Осиё" концепциясини таклиф қилди. Кейинчалик бу ёндашувнинг айрим элементлари Жорж Буш ма'муриятининг минтақавий сиёсатида намоён бо'лди.
2005-йил октябр ойида АҚШ Давлат котиби Кондолиза Райс кетма-кет Қирг'изистон, Афг'онистон, Қозог'истон ва Тожикистонга ташриф буюрди. Шундан со'нг у Москвага сафар қилди.
Вашингтон о'ша пайтда камида иккита мақсадга дуч келган эди. Биринчиси, минтақада Америка ҳарбийларининг мавжудлигини сақлаб қолиш эди. 2005-йил июл ойида ШҲТ саммити иштирокчилари Остона декларациясини қабул қилишди, унда ҳарбий инфратузилмадан фойдаланиш муддати ва Марказий Осиёда терроризмга қарши коалиция контингентларининг мавжудлиги белгиланиши талаб қилинган. Ко'п о'тмай, О'збекистон Америка ҳарбийларидан Қарши-Хонобод авиабазасини тарк этишни талаб қилди. Шундан со'нг, АҚШ о'з кучларини жойлаштириш учун янги вариантларни излашга ва Қирг'изистондаги Манас авиабазасига кириш бо'йича музокаралар олиб боришга мажбур бо'лди.
Иккинчи, эҳтимол, янада улкан мақсад Россия, Хитой ва Эрон иштирокисиз Марказий Осиё ва Афг'онистон о'ртасида барқарор ҳамкорлик майдонини яратиш эди. Бироқ, о'ша пайтда бу асосни то'лақонли минтақавий механизмга айлантиришнинг иложи ё'қ эди.
**Эски стратегия тугади. АҚШ нимани таклиф қилади?**
Шуниси э'тиборга лойиқки, республикачилар ма'мурияти Оқ уйга қайтганидан со'нг, АҚШ президенти Доналд Трамп "Қо'шма Штатларнинг Марказий Осиё учун 2019-2025 йиллардаги стратегияси: Суверенитет ва иқтисодий фаровонликни мустаҳкамлаш"ни ма'қуллади. Ушбу стратегия аллақачон тугаганлиги сабабли, америкаликлар Жанубий ва Марказий Осиё минтақаси учун яна бир стратегик ҳужжат устида иш бошлаган бо'лиши мумкин.
Пол Капурнинг сафари бу ишнинг бир элементи бо'лиши мумкин, аммо о'з-о'зидан янги стратегик ҳужжатга тайёргарлик аллақачон бошланганлигини исботламайди.
Хулоса қилиб айтганда, АҚШ Давлат департаменти томонидан илгари э'лон қилинганидек, Давлат котиби ёрдамчисининг асосий музокаралари ҳеч қачон фақат иқтисодий масалаларга қаратилмайди, деган хулосага келиш мумкин.
Бироқ, иқтисодий ҳамкорлик масалалари ҳам қисқача оммавий ахборот воситаларида э'лон қилиниши кутилмоқда. Бу, айниқса, Капурнинг Остонага келиши арафасида Блоомберг агентлиги америкалик расмийга таяниб, Украина Қора денгизда Каспий қувур линияси консорсиуми инфратузилмаси ва айрим Россия бо'лмаган танкерларга ҳужумлардан тийилишга ва'да берган шартнома ҳақида хабар берганини ҳисобга олсак, то'г'ри. Бу кемалар Украина санксияларига дучор эмас, Россияга тегишли эмас ва Россия юкларини ташимайди. Афтидан, асосий безовта қилувчи омиллардан бири Остона музокараларидан олдин олиб ташланган. Айни пайтда, Америка томони қозог'истонлик журналистлар ва таҳлилчиларга "қайноқ" иқтисодий мавзуни ташламоқда.
Шубҳасиз, биз Остона ва бошқа Марказий Осиё пойтахтларида, шунингдек, Деҳлида бо'либ о'тган музокараларнинг ҳақиқий натижасини ҳеч қачон билмаймиз. Бошқача қилиб айтганда, журналистлар учун очиқ кун тартиби аллақачон тайёрланган: савдо, инвестиция ва Қозог'истон нефт экспортининг хавфсизлиги. Расмий матбуот баёнотларидан ташқарида нима қолиши бошқа масала.
Суҳбатлар ва эришилган келишувлар мазмунининг тахминий равишда сизиб чиқиши Америка ёки Ҳиндистон оммавий ахборот воситаларида пайдо бо'лиши мумкин, чунки улар ҳақиқий ма'лумотларни олиш учун о'зларининг "махфий" каналларига эга. Аммо биз бироз кутишимиз керак бо'лади. Вақт о'тиши билан ко'п нарса аниқроқ бо'лиши мумкин.
**Остона бундай дипломатик ҳаракатлар илгари ҳам бо'лган**
Хулоса қилиб айтганда, Қозог'истон-Америка муносабатларида илгари АҚШ Давлат котибининг икки ёрдамчисининг бир ойда Остонага ташриф буюрган ҳолатлари кузатилганини та'кидламоқчиман. 2007-йил феврал ойида Давлат котибининг иқтисодиёт, энергетика ва бизнес масалалари бо'йича ёрдамчиси Даниел Салливан ва Давлат котибининг Жанубий ва Марказий Осиё ишлари бо'йича ёрдамчиси Ричард Боучер Қозог'истонга ташриф буюришди.
Бу ташрифлар Президентлар Нурсултон Назарбоев ва Жорж Буш о'ртасидаги 2006-йил 29-сентабрда Оқ уйда бо'либ о'тган учрашувдан бир неча ой о'тгач амалга оширилди. Вашингтондан қайтгач, о'ша пайтдаги Қозог'истон ташқи ишлар вазири Қосим-Жомарт Тоқаев Ташқи ишлар вазирлигининг Америкага э'тиборини кучайтиришни ният қилган эди.
Бироқ, у о'з режаларини то'лиқ амалга ошира олмади: 2007-йил январ ойида Қосим-Жомарт Тоқаев Қозог'истон Республикаси Парламенти Сенати раиси бо'лди ва сиёсий фаолиятида яна бир қадам ташлади. Ташқи ишлар вазирлигининг янги раҳбарияти Америка ё'налишидаги ишини қайта қуриш зарурлигини бир йилдан кейин англади, аммо бу бутунлай бошқа ҳикоя.
Рустем Курмангужин