Малайзия бошпана изловчиларни Мьянмага қайтариш бўйича баҳсли депортация жараёнини бошлади
Инсон ҳуқуқлари ташкилотларининг билдиришича, қайтиб келган 5000 га яқин киши зўравонлик, таъқиблар ва мажбурий ҳарбий хизматга жалб этилиш хавфига дуч келиши мумкин.
Малайзия бошпана изловчиларни Мьянмага баҳсли равишда қайтаришни бошлади
Малайзия ҳукумати Мьянма ҳарбий етакчиси Мин Аун Хлайн билан эришилган баҳсли келишувга биноан Мьянмадан келган 5000 га яқин бошпана изловчини ортга қайтаришни бошлади.
Бугун кечроқ Мьянма ҳарбий-денгиз кучларининг учта кемаси бортида биринчи 1476 нафар қайтарилувчи билан Малайзияни тарк этиши керак.
Ҳуқуқни ҳимоя қилиш ташкилотлари бу қадамни қоралаб, қайтарилганлар зўравонлик, таъқиблар ва Мьянма армиясига мажбурий жалб этилишга дуч келиши мумкинлигидан огоҳлантирди.
Малайзия қайтариш ихтиёрий эканини айтмоқда, бироқ у БМТнинг Қочқинлар бўйича агентлигига депортация марказларида сақланаётган қайтарилувчилар билан учрашиш ёки уларни текширишга тўсқинлик қилди.
Малайзия бош вазири Анвар Иброҳимнинг сўзларига кўра, бу гуруҳ таркибига роҳингялар ҳам киради: улар Мьянмадан ҳайдаб чиқарилганидан кейин Малайзиядан кўплаб бошпана топган, таъқиб остидаги мусулмон озчилик бўлиб, Мьянмада улар фуқаро сифатида тан олинмайди.
Жорий йилда рейтинги кескин тушиб кетган Анвар Малайзиянинг кўп сонли роҳингя аҳолисига нисбатан жамоатчиликнинг кучайиб бораётган адоватига муносабат билдираётганини ва уларни қайтариш бўйича Мьянма ҳукумати билан музокаралар олиб боришдан бошқа чораси йўқлигини айтмоқда.
Бироқ бу қарор позициянинг сезиларли даражада ўзгарганидан далолат беради.
Собиқ сиёсий маҳбус бўлган Анвар илгари ўзини инсон ҳуқуқлари ва эркинликлари ҳимоячиси сифатида кўрсатган ва роҳингяларга ёрдам бериш учун кўпроқ ҳаракат қилишга чақирган эди. Унинг раҳбарлиги остида Малайзия Мин Аун Хлайн режимини тан олишдан бош тортди ва Жануби-Шарқий Осиёда Мьянмадаги фуқаролар урушини музокаралар йўли билан тугатишга чақирган энг кучли овозлардан бири бўлди.
Биринчидан, Ковид пандемиясидан бери кам даромадли малайзияликларга нисбатан иқтисодий босим кучайди, бу эса роҳингяларга нисбатан норозиликни келтириб чиқарди.
Иккинчидан, 2018 йилдан бери Малайзия сиёсати беқарор ҳолатда бўлиб келмоқда, ўшанда тарихий сайловлар 60 йилдан ортиқ вақт давомида ҳокимиятни қўлида ушлаб турган этник малайлар партияси — Бирлашган Малай Миллий Ташкилотини (UMNO) ҳокимиятдан четлатиб, беқарор коалицион ҳукуматларнинг тез-тез алмашинувига йўл очган эди.
Кўп йиллар давомида малайзияликлар Мьянмадаги диндошларига нисбатан кучли жамоатчилик ҳамдардлигини ҳис қилишган.
2017 йил август ойида Мьянма ҳарбийларининг шафқатсиз кампанияси Ракхайн штатидаги уйларидан чорак миллион роҳингяни қўшни Бангладешга қочишга мажбур қилди. Ўшандан бери Бангладеш қочқинлар лагерларидаги оғир шароитлар имкони борларни хавфсизлик ва иш излаб Малайзияга хавфли денгиз саёҳатига чиқишга ундамоқда.
Малайзия ҳарбий-денгиз кучлари ва соҳил қўриқлаш хизмати узоқ вақтдан бери роҳингялар қайиқларининг Малайзияга қўнишини тўхтатишга ҳаракат қилган бўлса-да, кўпчилик бошқа йўллар билан кириб келган ва уларга узоқ вақт давомида тоқат қилинган. Ҳозирда у ерда 200 000 дан ортиқ одам яшаши тахмин қилинади, уларнинг аксарияти оддий жисмоний меҳнат билан кун кечиради.
Малайзияда жамоатчилик фикри мамлакат иқтисодиётига жиддий зарар етказган пандемия даврида ўзгара бошлади. Янги коронавирус ҳақидаги қўрқув кучайган бир пайтда, ижтимоий тармоқларда роҳингя муҳожирларига қарши айбловлар ва уларни депортация қилиш чақириқлари тарқалди.
Бунга жавобан ўша пайтдаги ҳукумат ўз позициясини қаттиқлаштириб, Малайзия бошқа қочқинларни қабул қила олмаслигини айтди ва ноқонуний муҳожирларни яширганликда гумон қилинган жамоаларга рейдлар уюштиришни буюрди.
Май ойида ижтимоий тармоқларда роҳингялар Қурбон ҳайити байрамидан кейин ҳайвонлар чиқиндиларини тўғри улоқтирмагани ҳақидаги шикоят пайдо бўлди, бу эса роҳингя етакчиларини Малайзияда ер ва фуқаролик талаб қилаётганликда сохта айбловчи кампаниянинг кенг тарқалишига сабаб бўлди.
Кўп ўтмай, Change.org сайтида роҳингяларни Малайзиядан чиқариб юборишга чақирувчи онлайн петиция ўчириб ташланишидан олдин 400 000 дан ортиқ имзо тўплади.
Анварнинг либерал қадриятлар ҳимоячиси сифатидаги аввалги обрўсини ҳисобга олсак, ундан бу нафрат ва ёлғон маълумотлар тўлқинига қарши туриши кутилган бўлиши мумкин эди. У роҳингяларга инсоний муносабатда бўлиш кераклигини айтган.
"Биз уларни ҳибсга олишимиз мумкин, лекин уларни урманг, қўрқитманг ёки камситманг", деди у яқинда берган подкаст интервьюсида — гарчи инсон ҳуқуқлари гуруҳлари Малайзия расмийлари иммиграция депортация марказларида айнан шундай қилишганини айтишса-да.
Шундай бўлса-да, Анвар роҳингяларни чиқариб юбориш кераклигини таъкидламоқда.
"Улар очиқчасига юкка айланишди", деди у ўша интервьюда. "Хавфсизлик юки, иқтисодий юк ва аҳоли ўртасида адоват манбаи".
Баъзи собиқ тарафдорлари уни ўз тамойилларидан воз кечганликда айбламоқда. Малайзия Коррупцияга қарши кураш комиссиясининг собиқ раҳбари Латифа Коя унинг қарорини "шармандали, ахлоқсиз ва халқаро ҳамжамият олдида миллатни уятга қолдирадиган" деб атади.
Бироқ Анвар кучли сиёсий босимга дуч келмоқда. Бир пайтлар доимий бош вазирликка номзод сифатида таърифланган у ниҳоят 2022 йилда бош вазир бўлди, аммо бунга фақат UMNOдаги собиқ рақиблари билан ноқулай коалиция тузиш орқали эришди. Ўшандан бери унинг машҳурлиги кескин пасайиб кетди ва унинг партияси яқинда бўлиб ўтган маҳаллий сайловларда ўринларини бой берди. У 2028 йил бошигача умумий сайловларни ўтказиши керак.
"У бурчакка сиқилган, ўзининг энг заиф нуқтасида", дейди Ноттингем Малайзия университетининг Осиё сиёсат ва ҳамкорлик институти директори Трисия Йео.
"У UMNOдаги шерикларига ён беришга мажбур бўлди... Бир нечта коррупция можаролари юз берди ва унинг ўз партияси бўлиниб кетган. Сайловчиларга бу унинг заиф коалициясини сақлаб қолиш учун зарурлигини тўрт йил давомида уқтирганидан кейин, улар энди бу баёнотга ишонишни хоҳламаяптилар".
Бунинг ўрнига, дейди Йео, сайловчиларнинг ярмидан кўпини ташкил этувчи этник малайлар UMNOнинг давлат томонидан махсус қўллаб-қувватлаш ва ҳимояга муҳтож эканликлари ҳақидаги узоқ йиллик чақириғига жавоб беришмоқда — бундай ирқий сиёсат, унинг сўзларига кўра, бегоналардан қўрқиш ва нафратни кучайтиради.
"Бу бутун дунёда эшитадиган баёнот билан бир хил: иммигрантлар иш ўринларини тортиб олишмоқда, биз улар учун шароит яратишга давлат маблағларини сарфламаслигимиз керак".
Бироқ, роҳингялар фуқаро сифатида тан олинмаган Мьянмага қандай қилиб қайтарилиши ноаниқлигича қолмоқда.
Роҳингяларга Мьянма ичида саёҳат қилиш тақиқланган ва улар фақат Бангладеш билан чегарадош Ракхайн штатида яшашлари мумкин. Аммо ҳозирда Ракхайн штатининг деярли бутун ҳудуди исёнчи Аракан армияси назорати остида ва Мьянма ҳарбий-ҳаво кучлари томонидан тинимсиз бомбардимон қилинмоқда. Душанба куни, депортациядан бир кун олдин, Аракан армияси Кьяуктау шаҳридаги бозорда иккита бомба портлаши оқибатида 49 киши ҳалок бўлганини маълум қилди.
Роҳингялар ҳақиқатда қайтарилиши мумкин бўлган ягона жой — штат пойтахти Ситтве, аммо у қамал қилинган ва ташқи дунёдан узилган, ҳатто у ерда ҳам роҳингялар озиқ-овқат ва дори-дармонлар жуда танқис бўлган аянчли лагерларда сақланмоқда. Ҳуқуқбонлар, шунингдек, гуруҳдаги ҳар қандай эркак фуқаролар урушида жанг қилиш учун армияга мажбуран жалб қилинишидан хавтирдалар.
На Малайзия, на Мьянма бу жиддий тўсиқларни қандай енгиб ўтиш мумкинлигини ёки режалаштирилган депортация инсонпарварлик тамойилларига қандай мос келишини тушунтириб бермади.
"Ҳаммамиз бир кун келиб уйимизга қайтишни орзу қиламиз", дейди роҳингя қочқинлари ҳуқуқлари ҳимоячиси Нур Садек, "лекин биз мажбурланганимиз учун эмас, балки хавфсиз бўлгани ва буни ўзимиз хоҳлаганимиз учун қайтишни истаймиз.
"Мен учун энг муҳими, бу қарордан жабр кўрган роҳингялар ва бошқа қочқинларнинг фикри тингланиши ва уларга ҳурмат билан муносабатда бўлинишидир".