Макка пакти: асосий мотивлар

Макка пакти: Асосий сабаблар

7-август куни мусулмонлар учун муқаддас Макка шаҳрида, Каъба ёнида учта йирик мусулмон давлати – Саудия Арабистони, Покистон ва Туркия томонидан хавфсизлик ва мудофаа пакти имзоланди. Сиёсацҳунос Камолиддин Раббимов Kun.uz'даги мақоласида ушбу келишувга туртки бўлган омиллар ва унинг Ўзбекистон жамияти учун аҳамияти ҳақида фикр юритди.

**Ўзбекистон учун аҳамияти**

Ўзбекистон Марказий Осиё минтақасининг марказида жойлашган бўлиб, Қозоғистон, Қирғизистон, Тожикистон ва Туркманистон билан чегарадош. Минтақадан ташқарида эса Ўзбекистон халқи тарихан ва маданий жиҳатдан мустаҳкам алоқаларга эга бўлган яна тўртта муҳим давлат мавжуд: Туркия, Эрон, Афғонистон ва Покистон. Макка пактида ушбу "жанубий тўртлик"дан иккитаси – аҳоли сони, иқтисодий ва ҳарбий салоҳияти бўйича энг йирик туркий давлат бўлган Туркия ҳамда ядровий қуролга эга ягона мусулмон давлати Покистон иштирок этмоқда.

Саудия Арабистони эса Макка ва Мадина шаҳарлари билан ислом сивилизациясининг географик маркази ҳисобланади. Ўзбекистон аҳолисининг 90 фоиздан ортиғи ислом динига эътиқод қилишини ҳисобга олсак, бу муқаддас масканларнинг хавфсизлиги муҳим аҳамиятга эга. Шу сабабли, Саудия Арабистони бутун мусулмон дунёси учун рамзий давлат сифатида қабул қилиниши табиийдир.

**Пактнинг асосий мақсадлари ва мотивлари**

Уч давлатнинг Макка пактини имзолашдан кўзлаган асосий мақсадлари бир нечта бўлиши мумкин:

**1. Индивидуал мотивлар:**

* **Покистон учун:** Ҳиндистон билан стратегик рақобатда "мусулмон жамоаси"ни кенгайтириш ва Деҳлига "менинг кучли иттифоқчиларим бор" деган сигнал бериш.

* **Туркия учун:** НАТО аъзоси бўлишига қарамай, ўз хавфсизлигини фақат НАТОга боғлаб қўймаслик, геостратегия ва хавфсизликни диверсификация қилиш. Бу пакт Анқарага НАТО билан муносабатларда қўшимча вазн беради, шунингдек, Греция, Кипр ва Европа Иттифоқидаги баъзи давлатлар билан муносабатларда рамзий восита ролини ўйнайди.

* **Саудия Арабистони учун:** Ямандаги ҳусийлар, Ироқдаги шиалар ва бошқа "безовта қилувчи омиллар"га қарши минтақавий сигнал бериш.

Учала давлат бир-бирини тўлдирувчи хусусиятларга эга: Туркия илғор мудофаа саноати ва НАТО тажрибасига эга; Саудия Арабистони қўшма лойиҳаларни молиялаштириш учун сармоя манбаи бўлишга тайёр; Покистон эса юқори шайликка эга қуролли кучлар ва ядровий салоҳиятга эга.

**2. АҚШга сигнал:**

Учала давлат ҳам АҚШ билан мустаҳкам алоқаларга эга бўлса-да, АҚШ ва Исроилнинг Эронга ҳужумлари натижасида минтақада янги геосиёсий ва хавфсизлик архитектураси зарурати пайдо бўлди. АҚШнинг ҳарбий қудратини ўзи истаган сиёсий натижаларга айлантира олмагани ва минтақадаги зиддиятларда фақат Исроилни қўллаб-қувватлагани, Эроннинг кучайишига сабаб бўлгани аён бўлди. Шу сабабли, ушбу учлик мудофаа пактини тузиш орқали АҚШга "бундан кейин ўзимизнинг хавфсизлигимизни ўзимиз, сенсиз ҳимоя қиламиз" деган сигнал бермоқда.

**3. Исроил экспансионизмига тайёр туриш (асосий мотив):**

2023-йил октябридан бери Исроил Ғазода мисли кўрилмаган геноцид ва этник тозалашни амалга оширди, Сурия ва Ливан ҳудудларини эгаллаб олиш сиёсатини кучайтирди. Исроил расмийлари "Катта Исроил лойиҳаси"ни амалга оширишни ва АҚШ ёрдамида минтақанинг ягона гегемони бўлиш амбицияларини яширмай қўйди. "Эрондан кейинги навбат – Туркияга" деган баёнотлар, ҳатто АҚШга иттифоқчи бўлган Қатарга ҳам Ҳамасга ҳужум баҳонасида зарба берилиши минтақа давлатларида жиддий хавотирларни келтириб чиқарди.

Исроил ва АҚШнинг Яқин Шарқ минтақасини тўлиқ қайта форматлаш ниятида эканлиги бугун ҳаммага аён. Шу сабабли, ҳозирча мусулмон дунёсининг учта йирик давлати ўзаро хавфсизлик ва мудофаа пактини имзолашга мажбур бўлди.

Бу пакт ҳали тўлақонли ташкилот эмас ва унинг барқарор ишлаши кафолатланмаган. Бироқ, бу катта тарихий жараённинг бошланиши ҳисобланади. Мусулмон дунёси ўз хавфсизлигини ўзи таъминлаши зарурлиги ва ташқи кучларнинг ҳеч бири стратегик дўст бўлмаслиги англашилди.