Кулдан қайта тирилганлар тирикларни тамғалайди

Кулидан қайта тирилганлар тирикларни нишонлайди

Сўнгги кунларда Ўзбекистонда яна эски қабристонлар ҳақида гапира бошлашди. Бунга кенг кўламли шаҳарсозлик ва инфратузилмани кенгайтириш йўлида бир нечта қадимий некрополларни кўчириш имконияти муҳокама қилинган мақола сабаб бўлди. Қоғозда бу деярли расмий тилда янграйди: кўчириш, реконструкция қилиш, ободонлаштириш, ҳудудни ривожлантириш. Қоғоз бундай сўзларни яхши кўради. Улар силлиқ, стерил, хотирадан маҳрум. Аммо хотира ҳеч қачон стерил бўлмайди. У ерда яшайди. Ва инсон унинг тарихини қайта ёзишга уринганда, биринчи бўлиб айнан ер қаршилик кўрсата бошлайди.

Қадимий шарқона бир фикр борки, уни асбоб-ускуналар билан текшириб бўлмайди, лекин бутунлай инкор этиш ҳам имконсиз. Унга кўра, инсон икки марта вафот этади. Биринчиси — юрак уришидан тўхтаганда. Иккинчиси — уни эслайдиган охирги макон йўқ бўлганда. Қабр мавжуд экан, тириклар дунёси билан кетганлар дунёси ўртасидаги кўринмас ришта сақланиб қолади. У заиф, деярли сезилмас бўлиши мумкин, лекин айнан у мувозанатни ушлаб туради.

Ўрта Осиёнинг кўплаб анъаналарида қабристон ҳеч қачон шунчаки ер майдони ҳисобланмаган. Уни ўлим жойи эмас, оромгоҳ деб аташган. Фарқи жуда катта. Ором — оқибатларсиз бузиб бўлмайдиган ҳолат. Ва оқибатлар осмон балоси сифатида эмас, балки нарсалар тартибининг бузилиши сифатида тушунилган.

Қадимги Шарқ мунажжимлари ҳар бир маконни ўз самовий муҳри бошқаришини айтишган. Уйни бир энергия, бозорни бошқаси, йўлни эса учинчиси бошқаради. Қабристонни Сатурн — қадимги астрологиянинг энг секин ва энг оғир сайёраси бошқаради. Уни вақт, карма ва авлодлар хотирасининг қўриқчиси деб аташган. Сатурн ҳеч қачон шошилмайди. У зудлик билан жазоламайди. У шунчаки инсоннинг ўзи бузган нарсани ўзига қайтаради.

Шунинг учун ҳам кексалар доимо ажойиб бир гапни айтишган: ўта зарурат бўлмаса, қабристонни безовта қилмаслик керак. Ўликлар тириклардан қўрқинчлироқ бўлгани учун эмас. Балки хотира тошдан оғирроқ бўлгани учун.

Инсоният қайта-қайта такрорлайдиган воқеалар бор. Марказий Осиё учун энг машҳури 1941 йилнинг ёзида бошланган.

19 июнь куни совет олимлари Самарқанддаги Амир Темур мақбарасини очишди. Антрополог Михаил Герасимов раҳбарлигидаги экспедиция буюк фатихнинг ташқи қиёфасини тиклаш учун унинг қолдиқларини ўрганди. Бу тарихий факт. Аммо деярли бир вақтнинг ўзида ўнлаб йиллар давомида яшаб келаётган афсона туғилди.

Айтишларича, кексалар экспедиция аъзоларини огоҳлантиришган. Тошлардан бирида гўёки шундай ёзув бўлган: «Ким менинг оромимни бузса — уруш руҳини занжирдан бўшатади». Уч кундан кейин Улуғ Ватан уруши бошланди.

Тарихчилар айнан шундай ёзув бўлган-бўлмагани устида баҳслашишади. Кўпчилик буни кейинчалик пайдо бўлган халқ ривояти деб ҳисоблайди. Аммо бошқа бир нарса ҳайратланарли. Ўзбекистон, Россия, Тожикистон ва Қозоғистондаги миллионлаб одамлар буни деярли сўзма-сўз билишади. Афсона ҳужжатдан кучлироқ бўлиб чиқди.

Бир неча ойдан кейин Амир Темурнинг қолдиқлари яна мусулмончилик расм-русумлари билан дафн этилди. Ва деярли дарҳол янги афсона пайдо бўлди: хок қайтарилганидан кейин уруш тақдири ўзгарди. Тасодифми? Эҳтимол. Аммо Шарқ ҳеч қачон фақат фактлар билан яшамаган. У белгилар билан яшаган.

Шундай нарсалар борки, улар айнан одамлар уларда маъно ҳис қилганлари учун жамоавий хотиранинг бир қисмига айланади.

Шунга ўхшаш воқеа Самарқанддан анча олдин, олис Мисрда содир бўлган эди. Археологлар Тутанхамон қабрини очганларида, дунёни «фиръавн лаънати» ҳақидаги ҳикоялар тўлқини қамраб олди. Газеталар экспедиция аъзоларининг сирли ўлимлари, бахтсиз ҳодисалар, касалликлар, ғалати тасодифлар ҳақида ёзишди. Кейинчалик олимлар кўплаб воқеаларга оқилона тушунтиришлар топишди: инфекциялар, моғор, иқлим хусусиятлари, инсон ўлимининг оддий статистикаси. Аммо миф ўз ҳаёти билан яшашда давом этди.

Нега? Чунки инсоният доимо ўтмишни ўрганиш ва унга бостириб кириш ўртасидаги ички чегарани ҳис қилган.

Японияда асрлар давомида иқтисодий жиҳатдан фойдалироқ бўлса-да, йўллар солинмаган қадимий қабристонлар мавжуд. Хитойда фэншуй санъати аждодлар маконларини вайрон қилишни тақиқлаган, чунки бу бутун бир авлод энергиясининг оқимини бузади деб ҳисобланган. Православ маданиятида эски қабристонлар кўпинча қурилиш майдончалари эмас, балки янги ибодатхоналарнинг марказига айланган.

Турли динлар. Турли цивилизациялар. Бир хил қўрқув. Эҳтимол, ҳамма бир нарсани тушунгани учундир: ўликлар инсонга эмас, вақтга тегишли.

Эзотериклар Ернинг хотира маконлари деб аталадиган жойлар ҳақида гапиришни яхши кўрадилар. Бу инсон энергияси асрлар давомида тўпланадиган ҳудудлардир. Бунга ишониш ёки ишонмаслик мумкин, аммо бундай жойларнинг ҳиссий кучини инкор этиш қийин. Дарахтлари давлатдан каттароқ, ёзувлари ёмғирдан ўчиб кетган, тошлари эса ерга ярим ботган эски қабристонда бўлганингизда, кўз билан кўриб бўлмайдиган тарихнинг мавжудлиги ҳисси пайдо бўлади.

Эҳтимол, айнан шу туйғуни одамлар қачонлардир энергия деб аташгандир.

Айтишларича, ҳар қандай қабристон улкан кутубхонани эслатади. Фақат китоблар ўрнига бу ерда тақдирлар. Саҳифалар ўрнига — ер. Сўзлар ўрнига — сукут. Агар кутубхона вайрон қилинса, билимлар йўқолади. Агар қабристон вайрон қилинса, хотира йўқолади.

Ва ўшанда хотира бошқа жой излай бошлайди.

Ҳали сўғдийларда мавжуд бўлган қадимий ишонч бор. Уларнинг фикрича, вафот этганларнинг руҳлари уларнинг оромгоҳи мавжуд экан, қирқ авлод давомида ернинг қўриқчиси бўлиб қолади. Макон йўқ бўлганда, қўриқчилар сарсон-саргардонларга айланади. Улар ҳеч кимга атайлаб зарар етказмайди. Аммо бузилган мувозанат тирикларнинг тақдирида акс эта бошлайди.

Бу гўзал афсона. Эҳтимол, шунчаки афсона. Аммо нега деярли ҳар бир халқда шунга ўхшаш афсона бор?

Астрология ҳам ўз тушунтириш тилини таклиф қилади. Сентябрь анъанавий равишда қуёш циклининг кузги тенгкунликка ўтиши билан боғланади. Бу кун ва тун тенглашадиган пайт. Кўплаб эзотерик мактабларда айнан шу вақтда ўтмиш ва ҳозирги замон ўртасидаги чегара юпқалашади деб ҳисобланади. Ой авлодлар хотираси учун, Сатурн — авлодлар қарзи учун, Плутон эса чуқур трансформациялар ва ўтганлар дунёси билан боғлиқ бўлган барча нарсалар учун жавобгардир.

Мунажжимлар бундай даврларни қадимий хотира маконларини вайрон қилиш билан боғлиқ ишларни бошламаслик керак бўлган вақт деб аташади. Бу фаннинг эмас, балки рамзларнинг тили. Аммо рамзлар баъзан жамиятга статистикадан кўра кучлироқ таъсир қилади.

Самарқанднинг эски маҳаллаларида унутилган қабристон ўрнида қурилган уй ҳақидаги ҳикояни эшитиш мумкин. Кексаларнинг айтишича, яшовчилар у ерда узоқ туролмай, доимо бахтсизликлар юз берган, кейин эса бу жой йиллар давомида бўш қолган. Ҳужжатлар йўқ. Фақат ҳикоя бор.

Бухорода бой ҳовли қуриш учун эски қабр тошларидан фойдаланган уста ҳақида афсона бор. Уй чиройли чиққан, аммо оила бир қатор фожиалардан кейин уни аста-секин тарк этган. Бу воқеа аллақачон халқ хотирасида сингиб кетган ва энди ҳеч ким ҳақиқат қаерда тугаб, уйдирма қаерда бошланишини айтолмайди. Аммо айнан улар халқнинг ўз ерига бўлган муносабатини шакллантиради.

Инсоният тарихидаги энг ғалати нарса шундаки, одамлар ўтмишни вайрон қилишдан камдан-кам ҳолларда қўрқишади. Улар фақат кеч бўлганда, оқибатлардан қўрқишади.

Ҳар қандай эски қабристон — мураккаб экотизим. Тупроқ ўнлаб йиллар ёки асрлар давомида алоҳида ҳолатда мавжуд бўлади. Дарахтлар, ҳашаротлар, микроорганизмлар, қушлар барқарор табиий маконни ташкил қилади. Кенг кўламли ер ишларида бу мувозанат муқаррар равишда бузилади. Экологлар аллақачон бундай лойиҳалар атроф-муҳитга таъсирини жуда эҳтиёткорлик билан баҳолашни талаб қилишини айтишмоқда.

Халқ онги бу фикрни тимсолга айлантиради. Ерни безовта қилма — ер ҳам сени безовта қилмайди.

Қадимий қабрлар ҳурматсизлик билан қазилган жойда биринчи бўлиб каламушлар пайдо бўлади, деган ирим бор. Шарқ афсоналарида каламуш ҳеч қачон шунчаки ҳайвон бўлмаган. У ер ости дунёсининг вайрон бўлишини инсондан олдин ҳис қиладиган мавжудот ҳисобланган. Бу ернинг безовталиги рамзидир.

Чўл маданиятида чаён ҳам алоҳида маънога эга. У тошлар ва қуруқ тупроқнинг бошпанаси бузилган жойда пайдо бўлади. Шунинг учун безовта қилинган некрополлар яқинидаги чаёнлар ҳақидаги ҳикоялар Ўрта Осиёнинг кўплаб ҳудудларида халқ фольклорининг элементи сифатида мавжуд. Афсоналар бу ҳайвонларни аждодлар оромининг бузилиши билан боғлаган, гарчи ҳақиқатда уларнинг пайдо бўлиши ер ишлари пайтида яшаш муҳитининг ўзгариши билан изоҳланиши мумкин.

Касалликларга ҳам худди шу нарса тегишли. Ўлат, вабо, куйдирги эпидемиялари инсон хотирасида шу қадар чуқур из қолдирганмики, ҳар қандай эски дафн этилган жой алоҳида эҳтиёткорлик билан қабул қилинади. Айнан шунинг учун замонавий санитария меъёрлари ҳар қандай эксгумация ва қолдиқларни кўчиришда қатъий тартиб-қоидаларни талаб қилади. Лаънат мавжудлиги учун эмас, балки тарих номаълум нарсани ҳурмат қилишни ўргатгани учун.

Яна бир деярли унутилган шарқона фикр бор. Унга кўра, ҳар бир шаҳар учта асос устида туради: сув, дуо ва хотира. Агар сув йўқолса — қурғоқчилик келади. Агар дуо йўқолса — бўшлиқ келади. Агар хотира йўқолса — безовталик келади.

Ҳеч ким осмон жазоси сўзма-сўз мавжудлигини билмайди. Эҳтимол, осмон умуман жазоламас. Эҳтимол, инсон меъёрни унутганда буни ўзи қилар.

Амир Темур воқеаси мистикани исботлагани учун эмас, балки муҳим. У инсоннинг ўтмиш олдидаги масъулиятини эслатади. Афсона деярли бир аср давомида яшаб келди, чунки у маънавий огоҳлантиришга айланди: шундай эшиклар борки, уларни фақат бошқача йўл тутиш имконсиз бўлгандагина очган маъқул.

Ва агар ҳатто минг йиллик инсон хотираси, ўнлаб маданиятлар ва кўплаб ривоятлар бир оддий фикрда бирлашса — аллақачон кетганларнинг оромини бузмаслик — унда, балки, ҳеч бўлмаганда тўхтаб, бу сукутга қулоқ солиш керакдир.

Баъзан қадимий ернинг сукути инсоннинг энг баланд овоздаги лойиҳаларидан кўра ишонарлироқ янграйди.