Криста Пайк Теннесси штатида сўнгги 200 йил ичида қатл этилган биринчи аёл бўлади — аммо унинг ҳимоячилари у ҳам қурбон бўлганини айтмоқда

Криста Пайк Теннессида сўнгги 200 йил ичида қатл этилган биринчи аёл бўлиш арафасида, унинг ҳимоячилари эса уни ҳам қурбон деб атамоқда

Криста Пайкнинг адвокатлари 30 сентябрга белгиланган қатл санасидан олдин унинг ҳукмини енгиллаштириш мақсадида авф этиш тўғрисида илтимоснома топширишди.

Эшли Селларс ўзининг дугонаси Криста Пайкдан шу ҳафта бошида охирги марта хабар олди — Пайк унга АҚШнинг Теннесси штатида ўлим инъекциясини кутаётган ўлимга маҳкум этилганлар камерасидан хабар йўллаган.

Пайк Селларсга чоршанба куни у қатл этилаётганда яқинларидан ҳеч ким у ерда бўлишини хоҳламаслигини айтган.

«У бизнинг буни бошдан кечиришимизни истамайди», дейди Селларс.

Селларснинг айтишича, у меҳрибон ва ҳимоячи сифатида билган аёлни 31 йил аввал шафқатсиз жиноят содир этган шахс билан бир қолипга солиш қийин.

Ҳозирда 50 ёшда бўлган Пайк 18 ёшида ўша пайтдаги йигити Тадарил Шипп билан биргаликда муаммоли ўсмирлар учун мўлжалланган ишга тайёрлаш лагерида танишган 19 ёшли Коллин Слеммерни калтаклаган, қийноққа солган ва ўлдирган.

Ушбу қотиллик 1995 йилда Теннесси штатининг Ноксвилл шаҳрида ОАВда катта шов-шувга сабаб бўлди, чунки Коллиннинг кўкрагига шайтоний ритуал рамзи бўлган пентаграмма ўйиб ёзилган ҳолда топилган эди.

Пайк Коллинни уни ҳақорат қилганликда ва йигитини тортиб олмоқчи бўлганликда айблаган. Лагернинг яна икки нафар аъзоси кейинчалик Пайк қотиллик содир бўлишидан олдин ва кейин бу билан мақтангани ва уларга Коллиннинг бош суяги бўлагини кўрсатгани ҳақида кўрсатма берган.

Бир йил ўтгач, Пайк ўлим жазосига ҳукм қилинди, ўша пайтда 17 ёшда бўлган Шипп эса шартли равишда озодликка чиқиш ҳуқуқи билан умрбод қамоқ жазосини олди.

Эндиликда, йиллар давомида муваффақиятсиз бўлган апелляциялардан сўнг, Пайкнинг қатл этилиши чоршанба кунига белгиланган. Агар бу амалга ошса, у Теннесси штатида сўнгги 200 йилдан ортиқ вақт ичида қатл этилган биринчи аёл бўлади. 1970-йиллардан бери АҚШда 1663 нафар эркакка нисбатан атиги 18 нафар аёл қатл этилган.

Коллиннинг онаси қизи «ниҳоят тинчлик топиши» учун Пайкнинг қатл этилишини исташини айтган.

Аммо Пайкнинг 226 саҳифалик авф этиш илтимосномасини топширган адвокатлари ҳали ҳам сўнгги дақиқада қатлнинг қолдирилишидан умидвор, БМТнинг инсон ҳуқуқлари бўйича экспертлари ҳам қатлни тўхтатишга чақиришди.

Пайкнинг болалигида жинсий зўравонликка учрагани, ташлаб кетилгани ва қаровсиз қолгани ҳужжатлаштирилган. Унинг адвокатларининг таъкидлашича, агар у бугунги кунда ўсмир сифатида худди шундай жиноятда айбдор деб топилганида, ўлим жазосига ҳукм қилинмаган бўларди.

Ҳукм чиқарилганидан кейинги йиллар давомида унинг ҳимоя гуруҳи болалиги ҳақидаги тафсилотларни аниқлади, уларнинг айтишича, ҳакамлар ҳайъати буларни эшитиш имкониятига эга бўлмаган.

«Улар унинг зўравонлик ва зўрланишларга тўла ўтмиши ҳақида билишса-да, буларнинг ҳеч бирини тақдим этмагани ақлга сиғмайди», дейди Корнелл ҳуқуқ мактабининг гендер ва ўлим жазоси бўйича эксперти, Пайкнинг ҳимояси устида ишлаган Сандра Бэбкок.

«Унинг иши нафақат жинсий зўравонликнинг ақл бовар қилмайдиган тарихи, балки бунинг унинг ёшлиги ва руҳий касаллиги билан бирлашиши туфайли ҳам жуда ноёб ва таъсирлидир».

1995 йилда Пайкнинг ҳимоя гуруҳи томонидан ёлланган суд-психологи доктор Диана Маккой унинг ота-онаси томонидан қаттиқ қаровсиз қолдирилганини аниқлади. Маккойнинг ҳисоботида айтилишича, Пайк онасининг бир нечта эрлари ва йигитлари томонидан жисмоний ва жинсий зўравонликка учраган, бир марта 11 ёшида ва яна бир марта 17 ёшида бир неча бор зўрланган. Кейинчалик у гўдаклигида бувисининг йигити томонидан бир неча бор зўрлангани маълум бўлди. Маккойнинг айтишича, Пайкнинг онаси унга зўрлашлар содир бўлганини айтганида ишонмаган.

Бироқ, Пайкнинг суддаги адвокати Маккойни кўрсатма беришга чақирмаган ва у тавсия қилган кўплаб гувоҳларни чақиртирмаган. Бу тафсилотлар ўн йилдан кўпроқ вақт ўтгач, унинг ишини қайта кўриб чиқиш бўйича суд мажлисида, янги адвокатлар гуруҳи ҳимоячининг самарасиз ёрдамини рўкач қилганида маълум бўлди, бу даъво судья томонидан рад этилди.

2021 йилда қамоқхонада Пайкка биполяр бузилиш ташхиси қўйилди ва ўшандан бери у дори-дармонлар қабул қилмоқда.

Кейинчалик, Пайкнинг ҳимояси учун ишлайдиган бошқа бир суд-психологи, 2023 йилда Пайкни баҳолаган доктор Бетани Бранд, унинг иши жуда ноёб эканлигини айтди, чунки у ўзини ҳимоя қилиши керак бўлган жуда кўп одамлар томонидан зўравонликка учраган.

«Унинг болалиги жисмоний, жинсий ва руҳий зўравонликларга тўла бўлган. У мактаб ёшига етмасдан олдин бошлаб бир қатор эркаклар томонидан жинсий зўравонликка учраган», дейди у.

Бранднинг айтишича, Пайкда биполяр бузилиш ва даволанмаган посттравматик стресс бузилиши (ПТСБ) туфайли даволанмаган маниак эпизодлар бўлган. «Бу иккала омил биргаликда унинг ўзи ўлдирган қиздан қанчалик хавф сезганига ва ўша вазиятда ҳиссиётларини назорат қила олмаганига мутлақо таъсир кўрсатган».

Бэбкок қўшимча қилади: «Агар улар унинг қатл этилишига йўл қўйишса, бу бизга бу мамлакатда ўлим жазоси шунчаки ҳазил эканлигини кўрсатади. Бу энг ёмонларнинг энг ёмони учун эмас. Бу энг ёмон юридик ҳимояга эга бўлган ва энг кўп зарар кўрган ҳамда заиф одамлар учундир».

Ўтган йили Теннесси Олий суди Пайк унинг жазосини енгиллаштиришни оқлайдиган ҳолатларни кўрсатмагани ҳақида қарор чиқарди. Унинг апелляция имкониятлари тугади ва қатл санаси белгиланди.

Федерал апелляция суди аввалроқ ҳакамлар ҳайъати суд жараёнида унинг онаси, отаси ва холасининг кўрсатмалари орқали унинг муаммоли болалиги ҳақида эшитгани ҳақида қарор чиқарган эди. Шунингдек, унда биполяр бузилиш, ПТСБ ва мия шикастланишининг янги далиллари ҳакамлар ҳайъати эшитган нарсаларни «асосан такрорлагани» ва ҳукмни ўзгартирмаган бўлиши айтилган.

Бу иш Лиза Монтгомерининг шов-шувли қотиллик иши билан ўхшашликларга эга, унинг адвокатлари ҳам уни руҳий касал зўравонлик қурбони ва шафқатга лойиқ деб даъво қилишган.

Монтгомерининг ҳукмини енгиллаштириш бўйича ҳуқуқий ҳаракатлари муваффақиятсиз тугади ва у 2021 йилда Индиана штатида ўлим инъекцияси орқали қатл этилди.

Агар Теннесси губернатори Билл Ли авф этмаса, Пайк 30 сентябрда қатл этилади. Бу қарор сўнгги дақиқагача қабул қилиниши даргумон ва Ли илгари ўлим жазоси ишида ҳеч қачон авф эълон қилмаган.

Теннесси Олий суди шу ҳафта Пайкнинг қатлни тўхтатиш ҳақидаги илтимосини рад этди. Унинг адвокатлари кейинги қадамларни муҳокама қилаётганликларини айтишмоқда.

Қатл куни учун Пайк фақат аёллардан иборат гуруҳни сўради. Унинг айтишича, бир гуруҳ эркаклар томонидан ушлаб турилиши унинг жароҳатини янада оғирлаштиради. Теннесси расмийлари мақсад аёл соқчилар Пайкни қатл этиладиган қамоқхонага ўтказиши эканлигини айтди, аммо бу амалга ошишига кафолат бермади.

Коллиннинг онаси Мэй Мартинес Кристанинг қатл этилишини қўллаб-қувватлайди.

«У жиноят содир этди. Менимча, у бунинг учун жавоб бериши керак», деди у 2021 йилда Ноксвиллнинг WBIR телеканалида ва шу ҳафта BBC'га ушбу сўзларида ҳамон собит эканлигини айтди.

Пайк ўлимидан олдин азоб чекиши керак, деди Мартинес WBIR телеканалига. «У Коллин ҳис қилган оғриқни ҳис қилганидан ўзимни яхшироқ ҳис қилардим».

«Ҳар куни юрагим тилка-пора бўлади, чунки мен буни қайта-қайта бошдан кечираман ва бундан ортиқ чидай олмайман, мен бунинг ўлимимдан олдин содир бўлишини хоҳлайман», дея қўшимча қилди у.

«Коллин ёки унинг қандай вафот этгани ва бу қанчалик оғир бўлгани ҳақида ўйламаган куним йўқ. Мен шунчаки Кристанинг йўқ қилинишини хоҳлайман, токи мен буни тугата олай, қизимни халос этай, у ниҳоят тинчлик топсин».

Қурбонлар ҳуқуқларини ҳимоя қилувчи «Adolat koalitsiyasi» (The Justice Coalition) гуруҳи Мартинеснинг қатлни кузатиш учун Теннессига боришига ёрдам бериш учун пул йиғди.

Гуруҳ ижрочи директори Роберт Брейсвеллнинг айтишича, ҳукм Пайкнинг тенгдошларидан иборат ҳакамлар ҳайъати томонидан чиқарилган ва бу Коллиннинг оиласи хоҳлаётган нарсадир.

«Биз оила билан бирга 30 сентябрда унинг қатл этилиши давом этиши керак деган фикрда қатъиймиз».

Эшли Селларс иккита бир-бирига зид бўлган ишонч билан курашмоқда: Коллиннинг онаси адолат қарор топганини ҳис қилиш ҳуқуқига эга ва ҳамма, жумладан, унинг дугонаси Криста ҳам гуноҳларини ювиш имкониятига лойиқ.

«Телевизорда кўрганларингиз ёки Коллин билан содир бўлган даҳшатли фожиани бирлаштириш ҳақида ўйлаганимда, мен учун ягона мантиқий нарса бу руҳий саломатлик ва жароҳатлар ҳамда одамлар ўзларига керакли нарсаларга эга бўлмаган пайтда вазиятни қандай қабул қилишларидир», дейди Селларс.

«Бу даҳшатли воқеалар ёшлигингизда содир бўлади ва кейин бу жароҳатлар сиз орқали жамиятимизда ҳаракатланади ва сиз бошқа бировга зарар етказасиз».

Селларс Пайк билан қамоқхонада талончилик ва қотилликдаги иштироки учун 25 йиллик қамоқ жазосини ўтаётганда танишган. Улар қаттиқ тартибли бўлимдаги эшикларидаги овқатланиш тирқишлари орқали гаплашишарди. Селларс ҳозирда адлия ислоҳоти ва жиноят қурбонларини ҳимоя қилиш ташкилотида ишлайди.

«Одамлар ҳамманинг ҳаёти муҳимлигини билишни хоҳлашади, тўғрими? Улар Коллиннинг ҳаёти муҳим бўлганини билишни хоҳлашади», дейди у.

«Менимча, Криста айни дамда яшашдан кўра, ўз ҳаётининг аҳамиятли эканлигини исботлаш учун кўпроқ курашмоқда».