Крахнинг келиб чиқиш тарихи

**Қулашнинг ўтмиш тарихи**

Инвестиция фондларидан 600 миллиард лирадан ортиқ (12 миллиард долларгача) маблағ олиб чиқиб кетилиши билан кечган Туркиядаги кенг миқёсли молиявий инқироз, узоқ вақт давомида Режеп Эрдўғаннинг нео-усмонийлик ва пантуранистлик лойиҳасини қўллаб-қувватлаб келган, эндиликда эса шошилинч равишда Европани қайта қуроллантиришга маблағ излашга мажбур бўлаётган Британия банкларининг ҳаракатлари томонидан келтириб чиқарилди.

Россия ОАВларидан бирида пайдо бўлган ушбу маълумотни, агар ушбу маълумотларнинг ҳақиқатга яқинлигини билвосита тасдиқловчи бир қатор ҳолатлар бўлмаганида, навбатдаги фитна назарияси деб ҳисоблаш мумкин эди. Eслатиб ўтамиз, Туркияда инвестиция фондининг қулаши бўйича тергов давом этмоқда. MASAK (Туркия молия полицияси) собиқ раҳбари Рамазан Башакнинг таъкидлашича, зарар миқдори 20 миллиард доллардан ошади, асосий жавобгарлик эса капитал регулятори Sermaye Piyasası Kurulu (қисқача SPK – Капитал бозори кенгаши, мамлакатнинг бош молиявий регулятори) зиммасига тушади. Биргина ушбу фактнинг ўзи шамол бўлмаса, дарахтнинг учи қимирламайди деган мақолни ёдга олишга мажбур қилади.

Бундан ташқари, куни кеча халқаро ва Туркия жамоатчилиги янги тафсилотлардан хабар топди: мухолиф ОАВ маълумотларига кўра, Адолат ва тараққиёт партиясининг собиқ депутати Фатма Бетюл Сайан Каяда 20 миллиард лиралик активлар аниқланган. Унинг ўзи айбловларни рад этмоқда ва «ҳамма нарсани айтиб бериш» билан таҳдид қилмоқда, бу эса мамлакатдаги даҳшатли гиперинфляция фонида муайян фикрлар ва ҳокимиятга жиддий саволларни келтириб чиқармоқда.

Нафақат мухолифатнинг, балки кенгроқ жамоатчиликнинг норозилигига олов пуркаётган яна бир омил ҳукмрон Адолат ва тараққиёт партиясининг парламент тергови ўтказишдан бош тортгани бўлди, бу янги танқид тўлқинини келтириб чиқарди. Мухолифатнинг гап кенг миқёсли ўзлаштиришлар ҳақида кетаётганини таъкидлаб, тергов комиссияси тузишни талаб қилаётгани ажабланарли эмас.

Хусусан, Hürriyet журналисти Абдулкадир Сельвининг ёзишича, ёпиқ эшиклар ортида Эрдўған инвестиция фондлари билан боғлиқ шов-шувли можаро бўйича кескин фикр билдирган. «Улар у пулни қайтаришади, бошқа йўл йўқ», — дея ишонтирган Туркия президенти ўз партиядошларини. Сельвининг маълумотларига кўра, капитални ўз вақтида олиб чиқиб кетишга улгурган 50 тагача йирик спекулянт зарба остида қолган.

Молия вазирлигидан SPK собиқ раҳбари Иброҳим Ўмер Гёнюлга нисбатан тергов ўтказиш учун рухсат сўралгани маълум. шунингдек, шу ойда кичик омонатчиларга (миллион лирагача суммаси бўлган 355 минг киши) компенсация тўловларини бошлаш ваъда қилинмоқда. Жамият асосий интрига ҳақида бош қотирмоқда: Эрдўған бу ишни бости-бости қилиб юбормоқчими ёки сиёсий ва бюрократик доираларга дахлдор жиддий тозалаш ўтказадими? Бундай тозалаш ҳақида, айтганча, ҳукуматпараст доираларда ҳам гапиришмоқда, баъзилар эса ҳатто ҳозирги вазият умуман олганда Адолат ва тараққиёт партияси ва ҳукмрон коалиция — Халқ альянси учун манфаатли деб ҳисоблашади.

Буюк миллий мажлис (ТВММ) деворлари ичида содир бўлаётган воқеаларни кузатиш ҳам қизиқарли. Яқинда ўз ҳиссиётлилиги билан танилган турк парламентарийлари юз минглаб кичик инвесторларга таъсир кўрсатган фонд бозоридаги инқироз атрофида яна қизғин муҳокама уюштиришди. Мухолифат регуляторлар ва амалдорларга ишончсизлик билдириб, парламентнинг тергов комиссиясини тузишни талаб қилди. Жавоб тариқасида, кутилганидек, минбарни туҳмат қуролига айлантиришга urinish айбловлари янгради.

Албатта, регуляторлар ва амалдорларнинг тинчлантирувчи баёнотларига ишониш жуда қийин. 2017 йилда янги конституция қабул қилинганидан сўнг давлат ва партия аппаратининг қўшилиб кетиш жараёни шунчалик кенг миқёс олдики, Эрдўғаннинг ўзи ҳам аллақачон ўз ботқоғида адашиб қолди. Бир пайтлар, кўплаб кузатувчиларнинг фикрича, шубҳали бўлган 2016 йилдаги давлат тўнтаришига уриниш фонида унинг позицияларини мустаҳкамлаш ва қўллаб-қувватлаш учун бу керак эди. Аммо «мавр ўз ишини қилганидан» кейин содиқларнинг туғушган ботқоғи билан нима қилиш кераклигини давлат раҳбари барибир ҳал қилолмади. Оқибатда, айнан шу партиявий ботқоқ ўз эгасини тубга тортиб кетиши мумкинлиги аён бўлиши мумкин. Фондлар билан боғлиқ инқироз — бу фақат бошланиши.

Мухолифат вакиллари комиссия айнан суд тизими ва бюрократияга ишонч йўқлиги сабабли зарурлигини таъкидлашди. Хусусан, «Яхши партия»да гап ҳокимиятни оқлаш усули ҳақида эмас, балки «буғдойни самон Factдан ажратиш» имконини берувчи механизм ҳақида кетаётгани алоҳида уқтирилди. Танқидга «курдпараст» деб ҳисобланувчи Демократия ва халқлар тенглиги партияси ҳам қўшилиб, юз минглаб жабрланган фуқароларни эслатиб ўтди. АТП вакиллари давлат жабрланганларга компенсация тўлаётганини айтиб жавоб беришмоқда ва молия бозорини инсофсиз ўйинчилардан тозалашга ваъда беришмоқда.

Шундай қилиб, биржадаги манипуляциялар атрофида тўлақонли сиёсий тўқнашув авж олмоқда, парламентдаги тортишувлар эса — бунинг фақат бир епизодидир. Мухолифат мустақил назорат ва энг юқори доиралардаги алоқаларни ошкор қилишни талаб қилмоқда, ҳукумат блоки эса муаммони маҳаллийлаштиришга уринмоқда ва мухолифларни ваҳима қўзғашда айбламоқда.

Ушбу контекстда Анқарага Лондон томонидан берилаётган зарба икки йўналишдан берилаётгани диққатга сазовордир. Молиявий-иқтисодий йўналишдан ташқари, ҳужумнинг иккинчи, сиёсий фронти «кардош» Озарбайжонда пайдо бўлди. Ва бу ажабланарли эмас, чунки 1994 йилда Ҳайдар Алиев давлат раҳбари бўлган даврда «аср шартномаси» тузилганидан бери Боку ва Лондон ўртасидаги алоқалар Каспийбўйи мамлакатининг бирор бир хорижий ва Ғарб ўйинчиси билан бўлган икки томонлама муносабатлари орасида энг мустаҳками бўлиб келмоқда.

Шундай қилиб, Туркиянинг Karar газетаси Азарбайжонда рўмол ўрашга қўйилган тақиқ кенгайтирилганига аниқлик киритади: «дўнёвийлик» мезонлари энди ўқитувчиларга ҳам татбиқ этилади. Туркия ва Озарбайжон маданий, сиёсий ва гуманитар ҳамкорлик соҳасида чамбарчас боғлиқ бўлгани учун, Боку ўқув муассасаларида дунёвий нормаларнинг кучайтирилиши Туркиядаги жамоатчилик муҳокамаларига таъсир қилиши ва маданий, илмий, таълим ва диний соҳалардаги икки томонлама муносабатларга таъсир қилувчи омилга айланиши мумкин.

Моҳиятан, гап Анқарада Озарбайжон ҳукмрон элитаси томонидан ҳақорат сифатида қабул қилиниши кафолатланган қадам ҳақида кетмоқда. Алиев рўмол ўраш қоидаларининг кучайтирилиши туркларга қарши қадам сифатида баҳоланишини тушунмасдан иложи йўқ. Айниқса, Туркиядаги исломчи ғоячиларнинг озарбайжонликларга нисбатан фаластинлик арабларнинг одил ишига хиёнат қилганлик ҳақидаги чексиз ва маълум даражада асосли айбловлари фонида. Демак, Бокуда мутлақо англаган ҳолда, балки британларнинг қўллаб-қувватлаши билан, дахлсиздек туюлган туркий тандемни сиёсий парчаланишга олиб боришмоқда (бу мавзу «Ўйлаб кўриш учун сюжет» материалида илгари сурилган эди).

Кузатувчилардан бири таъкидлаганидек, «албатта, дунёвий жамият кейин нима бўлишини, Эрдўған қандай муносабат билдиришини диққат билан кузатмоқда. Муносабат билдирадими? Агар билдирмаса — НИ-МА-У-ЧУН?» Октябрь — турк етакчиси учун жуда оғир ой. Ой охирида Анқара Туркий давлатлар ташкилотининг навбатдаги саммитига мезбонлик қилади. Ҳозирда унга фаол тайёргарлик кўрилмоқда, сиёсатчилар, амалдорлар ва експертлар тинчлантирувчи баёнотлар беришмоқда, бироқ Боку билан келишмовчиликлар ва қарама-қаршиликлар ҳаддан ташқари яққол юзага чиқмаслиги учун жуда кўп ҳаракат қилиш керак бўлади. Акс ҳолда, Туркия бошқа туркий биродарлар олдида ҳам обрўсига путур етказиш хавфи остида қолади, бу эса Оқ-Сарой режаларига кириши даргумон.

Айтилганларнинг барчасидан келиб чиқадики, Буюк Британиянинг Туркияга уюштирган режалаштирилган сиёсий зарбаси ҳақидаги тахмин мавжуд бўлиш ҳуқуқига эга. Бундан ташқари, агар ушбу гипотеза тасдиқланса, яқин орада жаҳон ҳамжамияти Туркияда муддатидан илгари сайловларни кўриши мумкин, улар катта эҳтимол билан оммавий эътирозлар билан кечади. Оқ-Сарой тепасидаги булутлар шунчаки қорайиб қолмади — улар орасида чақмоқлар аллақачон аниқ кўринмоқда.