Кратом нима, АҚШ расмийларини хавотирга солаётган «ёқилғи қуйиш шохобчаси героини» ўзи нима?

Кратом нима, АҚШ расмийларини хавотирга солаётган «ёқилғи қуйиш шохобчаси героини» нима ўзи?

Вашингтон штатида яшовчи 58 ёшли нафақадаги ўрмон кесувчи Жеффри Дивер сон ва тизза бўғимларидаги кучли сурункали оғриқларни енгиллатиш учун тўрт йилдан бери кратомдан фойдаланиб келади.

Шифокорлар унинг оғриғини қолдира олмаганидан кейин ва у жарроҳлик амалиётини кутаётган бир пайтда ушбу ўсимлик маҳсулотига дуч келган. Аввалига у қўрққан, шунинг учун «камдан бошлаган», лекин оғриқ йўқолгунча аста-секин миқдорни ошириб борган.

«Бу мўъжизадек эди», деди Дивер. «Мен ухлай олдим. Ҳаракат қила олдим.

Усиз нима қилган бўлардим, билмайман».

Кратом — опиоидга ўхшаш таъсирга эга ўсимлик бўлиб, сўнгги ўн йил ичида АҚШда тобора оммалашиб бормоқда ва одатда рецептсиз сотиб олинади ҳамда таблетка ёки суюқлик шаклида қабул қилинади.

Шу ҳафта терговчилар вафот этган Миссисипи университетининг икки талабасининг буюмлари орасидан қадоқланган кратом топишди. Уларнинг ўлимида кратом айбланмаган бўлса-да, расмийлар энди унинг истеъмолидан огоҳлантирмоқда.

Йиллар давомида кратомга қарши фаоллар уни тақиқлашни талаб қилиб келишмоқда ва Буюк Британия каби баъзи мамлакатларда у ноқонуний ҳисобланади. Аммо кратом АҚШ Озиқ-овқат ва фармацевтика идораси (FDA) томонидан тартибга солинмайди ва баъзи штатларда, жумладан Миссисипида қонуний бўлиб қолмоқда.

Кратом — Жануби-Шарқий Осиё, жумладан Таиланд, Малайзия ва Индонезия каби мамлакатларда ўсадиган дарахтдир.

У асрлар давомида ўзининг рағбатлантирувчи таъсири учун ишлатилган, майдаланиб, худди чой каби истеъмол қилинган.

Унинг машҳурлиги бутун дунёга тарқалгач, у АҚШ бозорига тахминан 2016 йилда қўшимча сифатида кириб келди.

«Муаммолар айнан ўша ерда бошланди», деди Арканзас давлат университети қошидаги Нью-Йорк технология институти Остеопатик тиббиёт коллежи декани, доктор Шейн Спейтс.

АҚШда кратом асосан таблеткалар, кукун ёки суюқлик шаклида жуда юқори концентрацияланган шаклларда сотилади, деди Спейтс.

У шунингдек, кенг тарқалган бўлиб, дўконлар ва ёқилғи қуйиш шохобчаларидан тортиб вейп дўконларигача бўлган ҳамма жойда сотилади.

Ва у биологик фаол қўшимча сифатида таснифлангани сабабли, кратом маҳсулотлари федерал даражада тартибга солинмайди.

«Айнан нима олаётганингизни билишнинг иложи йўқ», деди Спейтс. «Сиз ертўлангизда бирор нарса яратиб, уни қўшимча сифатида бозорга чиқаришингиз мумкин ва ҳеч ким унинг ичида нима борлигини текшириб кўрмайди».

Кратом кўпинча оғриқни қолдириш, хавотир ва депрессия учун хавфсиз, табиий ўсимлик қўшимчаси сифатида тарғиб қилинади.

Камроқ дозаларда унинг рағбатлантирувчи хусусиятлари «кофеинга ўхшаш тетиклик» беради, деб тушунтирди Спейтс.

Опиоидга ўхшаш таъсири туфайли у фентанил каби ҳақиқий опиоидларга бўлган қарамликни жиловлашга ҳаракат қилишда ҳам қўлланилган.

Бу таъсирлар ўсимлик таркибидаги бирикмалар — масалан, 7-гидроксимитрагинин — дофамин каби турли гормонларни фаоллаштиришидан келиб чиқади.

«Бу деярли наркотик қабул қилиш билан баробар», деди Спейтс. «Юқори дозаларда у кўпроқ эйфория яратиши ва умумий кайф бериши мумкин».

Галлюцинациялар ҳам бўлиши мумкин.

Юқори дозалар зарарли ножўя таъсирлар хавфини ҳам оширади.

Бу марказий асаб тизимининг (МАТ) сусайишини ўз ичига олади — «ўлим ҳолатлари айнан шу ерда юз беради», деди Спейтс.

МАТ сусайиши юрак-қон томир тизимининг ишламай қолишига ва нафас олишнинг тўхташига олиб келиши мумкин.

Қарамликдан даволаш бўйича Mountainside марказининг клиник интеграция бўйича директори Яна Вунинг айтишича, тийилиш синдроми (ломка) ва қарамлик ҳам хавф туғдиради.

«Бу никоҳларга, муносабатларга таъсир қилади», деди у. «Мен одамларнинг ишдан айрилганини, бунга ойига минглаб доллар сарфлаганини кўрдим».

Ўсимликка нисбатан юқори чидамлиликни (толерантлик) осонгина шакллантириш мумкинлиги сабабли, истеъмолчилар вақт ўтиши билан худди шундай таъсирга эришиш учун кўпроқ ва кўпроқ қабул қилишлари керак бўлиши мумкин.

«Мен кунига 20 тагача таблетка ичадиган одамлар билан ишлаганман», деди Ву.

Экспертларнинг BBC'га маълум қилишича, энг катта хавф кратомнинг федерал даражада тартибга солинмаганлигидадир.

«Хавфсиз доза борми?» деди Спейтс. «Менинг жавобим йўқ бўлади, чунки — мен яна шунга қайтаман — биз унинг ичида нима борлигини билмаймиз».

Кратом 11 та штатда тақиқланган: Алабама, Арканзас, Коннектикут, Индиана, Канзас, Луизиана, Массачусетс, Шимолий Дакота, Теннесси, Вермонт ва Висконсин.

Массачусетс август ойида вақтинчалик фавқулодда буйруқ чиқариб, уни ноқонуний деб эълон қилган энг сўнгги штат бўлди.

Ўн йил олдин АҚШ Наркотикларга қарши кураш бошқармаси (DEA) кратомни «жамоат хавфсизлигига бевосита таҳдид» деб атаб, энг хавфли тоифа бўлган 1-жадвалдаги наркотик сифатида таснифлашга ҳаракат қилган эди.

Аммо бир неча ойдан кейин Адлия вазирлиги ушбу уринишга «жамоатчилик вакилларидан кўплаб эътирозли шарҳлар» олганини айтганидан сўнг, бу ҳаракат муваффақиятсизликка учради.

Бу эса штатларнинг ўзларига чора кўриш имконини қолдиради, масалан, яқинда кратомли ичимлик маҳсулотларини сотадиган компанияни судга берган Аризона штати каби.

Кратомга қарши гуруҳлар штатлардан кўпроқ чора кўришни талаб қилиб, «ёқилғи қуйиш шохобчаси наркотиклари жамиятимизни заҳарламоқда» демоқда.

Америка Кратом Ассоциацияси каби кратом тарафдорлари бўлган гуруҳлар эса «табиий кратом ниқоби остидаги» синтетик маҳсулотларни тақиқлашни талаб қилмоқда.

Халқаро миқёсда кратом Буюк Британияда тақиқланган. Европада қонунлар мамлакатга қараб фарқ қилади.

Кратом дарахти ватани бўлган Малайзияда уни истеъмол қилиш ва сотиш 1952 йилдаги Заҳарли моддалар тўғрисидаги қонунга мувофиқ тақиқланган.