Кооперация тараққиёт йўли сифатида

**Кооперация тараққиёт йўли сифатида**

Қозоғистон Президенти Қасим-Жомарт Тоқаев 12–13 сентябрь кунлари Ҳиндистонга ташрифи давомида «БРИКС+» саммитида нутқ сўзлади ва Бош вазир Нарендра Моди билан учрашув ўтказди. Ушбу сафар Тоқаев учун давлат раҳбари мақомида ушбу мамлакатга амалга оширилган илк ташриф бўлди. У Нью-Делига Ҳиндистон технологиялари ва саноатига қизиқиш билан келди: ташриф арафасида икки давлат компаниялари 122 млн долларлик ҳадли битимлар имзолади.

Ақорда хабарига кўра, саммитда Қасим-Жомарт Тоқаев сунъий интеллект бўйича миллий марказларни «БРИКС+» шериклигига бирлаштиришни, лабораториялардан фойдаланиш имкониятини очишни ва кўп тилли ечимларни яратишни таклиф қилди. Бундан ташқари, у ЕОИИнинг Ҳиндистон билан эркин савдо тўғрисидаги битимини илгари суришни қўллаб-қувватлади ва Янги тараққиёт банкига (ЯТБ) Қозоғистондаги лойиҳаларни молиялаштиришни кўриб чиқишни таклиф этди.

Қозоғистон Президенти иккита кўрсаткични тилга олди: 2025 йилда Қозоғистоннинг БРИКС иштирокчилари ва шериклари билан савдоси қарийб 72 млрд долларни ташкил этди, мамлакат орқали транзит эса 40 млн тоннага яқинлашди. Узоқ муддатли мақсад сифатида у йилига 100 млн тонна кўрсаткичини белгилади. Ташишларни ривожлантиришни у темир йўллар, портлар ва рақамли инфратузилма билан боғлади.

Иқтисодий ташаббуслар трансчегаравий инфратузилма учун хавф-хатарлар тўғрисидаги огоҳлантириш билан бирга кечди. Тоқаев ядровий давлатларни мулоқотга чақирди, БМТ Хавфсизлик Кенгашини Осиё, Африка ва Лотин Америкасининг адолатлироқ вакиллиги билан ислоҳ қилишни қўллаб-қувватлади. БРИКС мамлакатларига эса БМТ шафелигида Халқаро сув ташкилотини ташкил этиш бўйича маслаҳатлашувларга қўшилишни таклиф қилди.

Қозоғистон учун хавфсизлик ва савдо ўртасидаги боғлиқлик алоҳида аҳамиятга эга. Океанга чиқиш имкониятига эга бўлмаган мамлакат қўшни давлатлар орқали ўтадиган йўналишларга боғлиқ, саноат корхоналарига эса ускуналарнинг барқарор етказиб берилиши ва харидорларга чиқиш имконияти зарур. Шу боис, Остона учун халқаро инфратузилмани муҳокама қилиш мутлақо амалий хусусиятга эга: товарларни ишлаб чиқариш ва сотиш қанчалик фойдали бўлиши унинг ишончлилигига боғлиқ.

Қозоғистон ҳозирча бирлашмага аъзо эмас, бироқ 2025 йил 1 январдан БРИКС шериги мақомини олди. Бу бирлашма ишида иштирок этиш ва мос лойиҳаларни танлаш имконини беради. Сиёсатшунос Еркин Байдаровнинг фикрича, «Остона шу тариқа ташқи сиёсатнинг мустақиллигини сақлаб қолган ҳолда, халқаро мавқеини мустаҳкамламоқда».

Нарендра Моди билан учрашув Қозоғистон етакчиси дастурининг алоҳида қисми бўлди. Байдаров ушбу ташриф билан янада яқинроқ сиёсий, иқтисодий ва маданий алоқалар истиқболларини боғлайди.

Шу билан бирга, дипломатик эътибор ортида ҳозирча нисбатан кичик ҳажмдаги савдо турибди. Қозоғистон ТИВ маълумотларига кўра, 2025 йилда Ҳиндистон билан товар айирбошлаш ҳажми 5,9 фоизга қисқариб, 923,3 млн долларни ташкил этди. 2005–2025 йилларда Ҳиндистоннинг тўғридан-тўғри инвестициялари ялпи оқими 562 млн долларни ташкил қилди.

Ҳиндистон бизнесини Қозоғистон урани, металлари ва бошқа минераллари, шунингдек, энергетика, нефть-кимё ва қишлоқ хўжалиги қизиқтириши мумкин. Қозоғистон, ўз навбатида, Ҳиндистон технологиялари, ускуналари, фармацевтикаси ва капиталига умид қилмоқда. Томонларнинг манфаатлари мос келади, бироқ савдо ўсиши учун қулай етказиб бериш йўналишлари ҳам зарур.

Аввалроқ Ҳиндистон ва Марказий Осиё давлатлари Эроннинг Чобаҳор портидан фойдаланиш ва транзитни соддалаштиришга қизиқиш билдирган эди. Қозоғистон учун бу Ҳиндистон бозорига чиқишнинг эҳтимолий йўлларидан биридир. Унинг компаниялар учун жозибадорлигини тарифлар, ташиш муддатлари ва ҳисоб-китобларнинг ишончлилиги белгилайди.

Энг аниқ саноат лойиҳаси Ҳиндистоннинг Ченнаи шаҳрида бўлиб ўтган бизнес-форумда тақдим этилди. 122 млн долларлик ҳадли битимлар умумий суммасидан 120 млн доллари Қозоғистоннинг «СП БКМ» ҳарбий компанияси ва Ҳиндистоннинг «International Tractors Limited» трактор ишлаб чиқарувчиси ўртасидаги ҳамкорликка тўғри келади. Компаниялар Қозоғистонда «Sonalika/Solis» тракторларини етказиб бериш ва йиғишни, ишлаб чиқаришни босқичма-босқич маҳаллийлаштиришни, техника сотуви ва унга хизмат кўрсатишни ривожлантиришни назарда тутган.

Маҳаллий корхоналар учун айнан қайси ишлар мамлакат ичида қолиши муҳим. Тайёр тўпламларни йиғиш ва ўз деталларини ишлаб чиқариш турлича инвестицияларни талаб қилади ва етказиб берувчиларни турлича банд қилади. Мутахассисларни ўқитиш, техник ҳужжатлардан фойдаланиш имконияти ва буюртмалар ҳажми алоҳида эътибор талаб этади.

Ҳозирча 122 млн доллар — бу аллақачон олинган инвестициялар эмас, балки ҳадли келишувлар қийматидир. Эълон қилинган хабарда молиялаштириш жадвали ва маҳаллийлаштиришнинг мақсадли кўрсаткичлари кўрсатилмаган. Амалий натижа ишлаб чиқаришни ишга тушириш муддатлари ва параметрлари пайдо бўлганидан кейин аниқроқ бўлади.

Иккинчи битим, Қозоғистон Савдо вазирлиги хабар қилганидек, «Big Bang Boom Solutions» компанияси билан имзоланди. У мудофаа технологиялари, ички хавфсизлик ва икки хил мақсадли ечимларга тааллуқлидир. Хабарда аниқ тизимлар ва ишлаб чиқаришлар номи келтирилмаган.

«Қозоғистон ва Ҳиндистон савдо-иқтисодий ҳамкорликни янги даражага — товар етказиб беришдан қўшма ишлаб чиқариш ва маҳаллийлаштиришга ўтказаётгани тракторлардан кейин бошқа қўшма лойиҳалар ҳам амалга оширилиши мумкинлигини англатади. Бу, шубҳасиз, мамлакатларимиз ўртасидаги иқтисодий ҳамкорликда катта бурилишдир», – деб ҳисоблайди Еркин Байдаров.

Саммит доирасида Қасим-Жомарт Тоқаев РФ Президенти Владимир Путин билан учрашди. Россия Президенти матбуот котиби Дмитрий Песковнинг сўзларига кўра, тантанали қабулдан сўнг улар суҳбатни Путиннинг Ҳиндистондаги қароргоҳида давом эттирганлар.

АҚШ Президентининг Жанубий ва Марказий Осиё бўйича махсус вакили Серджио Гор билан Тоқаев Қозоғистоннинг Майамида бўлиб ўтадиган навбатдаги G20 саммитидаги иштирокини муҳокама қилди. Гор Дональд Трампнинг Қозоғистон мустақиллигининг 35 йиллиги муносабати билан табригини етказди. Абу-Даби валиаҳд шаҳзодаси Холид бин Муҳаммад Ал Наҳаён билан Президент энергетика, транспорт, логистика, IT ва қишлоқ хўжалиги соҳаларидаги лойиҳаларни кўриб чиқди.

Тоқаев сафарининг навбатдаги босқичи 15–16 сентябрь кунлари Жанубий Кореяга давлат ташрифи бўлади. 15 сентябрга Сеулда музокаралар, 16 сентябрга эса «Марказий Осиё – Корея Республикаси» форматидаги биринчи «5+1» саммити режалаштирилган. Ҳиндистон сафари Остона ушбу дипломатик йўналиш билан қандай вазифаларни боғлаётганини кўрсатди: ишлаб чиқаришга инвестиция киритишга, технологиялар билан бўлишишга ва сотиш бозорларини кенгайтиришга ёрдам беришга тайёр шерикларни топиш.