Колонка. Алифбони барча учун энг кам шок билан қандай янгилаш мумкин?

**Колонка: Алифбони минимал ноқулайлик билан қандай янгилаш мумкин?**

Июл ойи бошида парламентнинг қуйи палатаси лотин ёзувига асосланган ўзбек алифбосига ўзгартиришлар киритиш тўғрисидаги қонунни қабул қилганидан сўнг, ушбу ўзгаришларнинг асослилиги ва тўғрилиги борасидаги мунозаралар яна авж олди.

Таклиф этилаётган ўзгаришлар тўртта ҳарфга, аниқроғи, ҳарфлар ва ҳарф бирикмаларига (белгиларга) тааллуқли: Ғ ни Ğ га, Ў ни Ö га алмаштириш кўзда тутилмоқда. (Янги ҳарфлардаги диакритик белгиларнинг фарқи бўйича изоҳ берилмаган, гарчи турк алифбосида шунга ўхшаш фарқли диакритик белгили ҳарфлар мавжуд бўлса ҳам). Шунингдек, Ш ни Ş га, Ч ни Ç га алмаштириш таклиф қилинмоқда. Кирилл алифбосида булар Ғ, Ў, Ш ва Ч ҳарфларига мос келади.

Агар алифбо ўзгариши муқаррар бўлса, энг кам зарар ва харажатлар билан амалга оширишнинг энг мақбул ечими фақат иккита ҳарфни (Ғ ва Ў) алмаштиришдир. Бунда ушбу ҳарфлар учун амалдагисига кўриниши жиҳатдан яқин бўлган ва техник тизимлар томонидан битта белги сифатида қабул қилинадиган ҳарфларни танлаш (масалан, Ŏ ва Ğ) тавсия этилади. Бундай ечим одамлар учун когнитив шокни камайтиради (кўпчилик ёзувда ҳали ҳам ҳарфлар устига чизиқчалар қўяди) ва қўшимча харажатларни талаб қилмайди.

Баъзилар таклиф этилаётган ўзгартиришларни замонавий ахборот технологиялари ва сунъий интеллект дунёсида ўзбек тилини янада ривожлантириш учун зарур деб ҳисоблайди. Бошқалар эса тилни стандартлаштириш ва кодификациялашдаги ҳар қандай ўзгаришлар тил ривожини секинлаштиришидан огоҳлантирмоқда.

Айримлар бу ўзгартиришлар давлат буджетидан ортиқча харажатларни талаб қилмаслигини, чунки барча ҳужжатлар, китоблар, пул белгилари, пешлавҳалар ва бошқа материаллар босқичма-босқич алмаштирилишини таъкидлайди. Бошқалар эса "транзаксион" харажатлардан – бир алифбода "улғайган" ва энди алифбони қайта ўрганишига тўғри келадиган инсонлар дуч келадиган муаммолардан огоҳлантирмоқда.

Яна бир хавотир шуки, ислоҳот 30 йилдан ортиқ вақтдан бери давом этаётган лотин ёзувига ўтиш "эпопеяси"ни узил-кесил ҳал қилиш ўрнига, турли авлодларнинг энди иккита эмас, учта алифбодан фойдаланишига олиб келиши мумкин.

Парламент мажлисида Ўзбекистон Фанлар академияси вице-президенти Баҳром Абдуҳалимовнинг таъкидлашича, амалдаги ў, ғ, ч ва ш ҳарфлари имловий ва техник муаммоларни, жумладан, тилни рақамлаштиришда қийинчиликларни келтириб чиқармоқда. Улардан бири, унинг сўзларига кўра, ў ва ғ ҳарфларининг халқаро Унисоде стандартларида мустақил бирлик сифатида мавжуд эмаслиги билан боғлиқ. Муҳокамаларда айтилишича, ҳатто ҳарфлар кирилл алифбосидаги каби битта тугмага бириктирилган тақдирда ҳам, улар барибир иккита белги сифатида қабул қилинаверади.

Ў ва Ғ ни алмаштириш техник муаммоларни ҳал қилиш учун зарур бўлса, Ш ва Ч ҳарф бирикмаларини алмаштириш "бир товуш – бир ҳарф" тамойилини жорий этиш зарурати билан асосланмоқда. Бир қатор тилшунос ва филологлар бу фикрга қўшилмайди. Кўплаб тилларда бир товуш бир нечта ҳарф билан ифодаланиши, бир ҳарф эса ҳар хил товушларни билдириши мумкин – бу нормал, кенг тарқалган ҳодиса.

Ҳатто ўзбек тилида ҳам "бир товуш – бир ҳарф" тамойили ишламаган: асрлар давомида ўзбек тили учун қўлланилган алифболарда бу тамойил бузилган. Таклиф этилаётган (янги лотин) алифбосида ҳам бу тамойилга риоя қилинмаяпти (баъзи товушлар ҳали ҳам иккита ҳарфни талаб қилади, баъзи ҳарфлар эса ҳар хил товушларни билдиради).

Битта товушни ифодалаш учун диграфлар ёки ҳатто уч ва ундан ортиқ ҳарф бирикмаларидан фойдаланиш тилнинг ривожланишига ҳам, уни рақамлаштиришга ҳам, унинг йирик тил моделлари (сунъий интеллект) томонидан тушунилишига ҳам тўсқинлик қилмайди. Рақамли дунёда ўзбек тилининг ҳозирги лотин ёзувида етарлича ахборот тўпланган, барча замонавий тил моделлари ўзбек тилининг амалдаги алифбоси билан ишлашни аллақачон билади – агар уларга ўзбек лотин ёзувида мурожаат қилсангиз, улар худди шу ёзувда жавоб беради.

Муаллифнинг фикрича, ўзбек ёзувининг таклиф этилаётган ислоҳоти баъзи муҳим жиҳатларни ҳисобга олмаяпти:

1. Инсон мияси сўзларни ҳарфлаб ўқимайди, балки яхлит ҳолда "танийди". Бу жараёнда ундош ҳарфлар "таянч" вазифасини ўтайди, чунки улар сўзнинг "скелети"ни, визуал контурини яратади. Ундошларнинг ўзгариши сўз контурига кучли таъсир қилади ва сўзнинг мия томонидан идрок этилишини сезиларли даражада секинлаштиради.

Иқтисодчилар Беҳзод Ҳошимов ва Ботир Қобилов подкастларининг "Алифбо ўзгартирилмасин" деб номланган янги сонида келтирган мисолга эътибор беринг:

Фарқ сезиларли, айниқса, алифбо ислоҳоти тарафдорларининг ўзлари таъкидлаганидек, "ш" ва "ч" товушлари ўзбек тилида фаол эканини ҳисобга олсак.

Тўғри, маълум вақтдан кейин мия сўзлар скелетини "қайта чизиб олади" ва янги алифбога мослашади. Лекин нима учун аҳолининг катта қисми оммавий когнитив шокка дучор бўлиши кераклиги ҳақидаги саволга ҳали ҳам жавоб берилмади.

2. Алифболарни алмаштириш бўйича барча муваффақиятли кейсларнинг муваффақияти "мажбурийлик" омилига бориб тақалади (турк ёзувининг араб ёзувидан лотинга ўтказилиши, СССР халқлари тилларининг "кирилллаштирилиши", посцовет Озарбайжон ва Туркманистонда лотин ёзувига ўтилиши) – муайян (қисқа) муддатдан кейин эски алифбо "ноқонуний" бўлиб қолган ва ундан китоб нашрида, ОАВда, пешлавҳаларда ва ҳоказоларда фойдаланиш мумкин бўлмаган.

Ўзбек тили лотин ёзувига ўтиши чўзилиб кетганининг сабабларидан бири – ўтиш муддатлари доимий равишда сурилгани ва ўзбек тили учун кирилл ёзуви ҳозиргача барча соҳаларда: китоб нашрида, газета ва журналларда, ОАВда, иш юритишда, ёзишмаларда ва ҳоказоларда фаол қўлланилаётганидир.

Янги алифбони жорий этиш яна "босқичма-босқич" бўлса, яқин ўн йилликларда ўзбек тили учта алифбодан фойдаланиши эҳтимолдан холи эмас: катта авлод одатдагидек кириллда ўқийди ва ёзади, амалдаги лотин ёзуви билан улғайган одамлар ундан фойдаланишда давом этадилар, мактабдан янги лотин ёзувини ўрганадиган авлод эса шу алифбода ўқийди ва ёзади. Бундай вазиятда инсон нормал тезликда ўқишга қайтиши учун ўз когнитив идрокида сўзларнинг "скелетлари"ни "қайта яратиши" қийин (баъзи одамлар учун эса имконсиз) бўлади.

Ҳақиқатан ҳам "муаммоли" бўлган иккита ҳарф (Ў ва Ғ) учун ҳеч қандай техник ечим бўлмаса, унда ечим – уларни амалдаги кўринишига яқин бўлган ва техник тизимлар томонидан битта белги сифатида қабул қилинадиган ҳарфларга (масалан, Ŏ, Ğ) алмаштириш бўлиши мумкин.

Ш ва Ч бирикмаларига тегмаслик керак, чунки улар амалдаги алифбога ўрганган одамлар учун ҳам, ахборот тизимлари учун ҳам ҳеч қандай муаммо туғдираётгани йўқ. Бундан ташқари, уларни оддий ҚВЕРТЙ клавиатурасида қўшимча раскладкалар ёки дастурлар ўрнатмасдан, шрифтлар ҳамда операцион тизимларни янгилаш заруратисиз (бу жуда қиммат жараён) териш қулай.

Бундай "кичик" ислоҳот одамлар учун енгилроқ когнитив шок бўлади, чунки фаол қўлланиладиган ва сўз "скелети"ни ташкил этадиган ҳарфлар алмашмайди. Шу билан бирга, амалдаги лотин ёзувида мавжуд барча маълумотлар (китоблар, газеталар, журналлар, веб-сайтлар, ҳужжатлар ва ҳ.к.) ўз узвийлигини сақлаб қолади.

Яна бир муҳим жиҳат: бу қанчалик шафқациз туюлмасин, ўзбек тили узил-кесил ягона алифбога ўтиши учун кирилл ёзувини "муомаладан" чиқариш муддатини белгилаш керак (узоғи билан бир неча ой).

Муаллиф фикри таҳририят нуқтаи назарини ифодаламаслиги мумкин.