Жануби-Шарқий Осиёни бўғаётган заҳарли смог учун ким айбдор?

Жанубий-Шарқий Осиёни қоплаган заҳарли тутун учун ким жавобгар?

Индонезиянинг Калимантан оролида ҳафталардан бери ўрмон ёнғинлари давом этмоқда

Индонезия сўнгги ўн йилликдаги энг оғир ўрмон ёнғинлари мавсумига дуч келар экан, заҳарли тутун минтақадаги миллионлаб инсонларнинг нафасини сиқмоқда.

Калимантан ва Суматра оролларида ҳаво хавотирли зарғалдоқ тусга кирди, ҳаво сифати эса хавфли даражада деб баҳоланмоқда.

Шунингдек, «смог» (тутун) деб аталадиган бу заҳарли ҳаво Индонезия чегараларидан ташқарига, қўшни мамлакатларга тарқалиб, аҳоли саломатлиги бўйича хавотирларни келтириб чиқарди. У Сингапурнинг уфқ манзарасини тўсиб қўйди ва Малайзиянинг баъзи қисмларида мактабларнинг ёпилишига олиб келди.

Эндиликда экин майдонларига ўт қўйишда айбланаётган компанияларга, шунингдек, уларни тўхтатишга қийналаётган ҳокимият органларига нисбатан ғазаб ортиб бормоқда.

Бу йилги ҳар йилги қуруқ мавсум ўрмон ёнғинлари, дунё бўйлаб об-ҳаво шароитларини ўзгартирадиган табиий иқлим ҳодисаси — ғайриоддий даражада кучли Эл-Ниньо туфайли айниқса оғир кечди.

Мустақил ўрмон мониторинги платформаси бўлмиш Nusantara Atlas маълумотларига кўра, Индонезияда 1 043 377 та ўрмон ёнғини ўчоқлари қайд этилган бўлиб, жами 900 000 гектар ер майдони ёниб кетган.

Индонезия ўрмонлари ва торфзорларидаги кўплаб ёнғинлар ер олиш учун ўсимликларни тозалаш, яъни «кесиш ва ёқиш» амалиёти натижасида келиб чиқмоқда.

Бу қишлоқ хўжалиги усули Индонезиядаги деҳқонлар томонидан янги экинлар учун озуқа моддаларига бой тупроқ яратиш мақсадида узоқ вақтдан бери қўлланилиб келинади.

Бироқ бугунги кунда бу каби ёнғинларнинг кўпи тижорат деҳқончилиги билан боғлиқ ва анча кенг миқёсда содир бўлмоқда, бу эса уларни назорат қилишни қийинлаштирмоқда. Фаоллар ва ҳукумат суриштирувлари баъзи компанияларни кенг майдонларни тозалашнинг арзон усули сифатида ўт қўйишдан фойдаланишда қайта-қайта айблаб келади.

Индонезияда «кесиш ва ёқиш» усулида деҳқончилик қилиш ноқонуний бўлса-да, бу тақиқнинг ижросини таъминлаш узоқ вақтдан бери қийин кечмоқда.

Нима бўлгичда ҳам, бу йилги давомли заҳарли тутун Индонезия расмийларини айбдорларни жазолаш бўйича ҳаракатларни кучайтиришга мажбур қилди.

Индонезия Президенти Прабово Субианто «кесиш ва ёқиш» усулидаги деҳқончиликни «экологик терроризм» деб таърифлаб, унга қарши янада қатиқроқ жазолар қўллашга чақирди.

Ўтган ойда Индонезия расмийлари ўрмон ёнғинларига алоқадор 26 та компаниянинг фаолият лицензиясини тўхтатиб қўйганликларини ва бошқалари бўйича суриштирув бошлаганликларини маълум қилишди. Расмийлар жиноий элементларни ўз ичига олган ишлар судга оширилишига ваъда беришди.

Бор-у, заҳарли тутун атрофидаги баҳслар фақат Индонезия компаниялари билан чекланиб қолмайди.

Greenpeace ташкилотининг шу ойда эълон қилинган ҳисоботида Сингапур ва Малайзияда жойлашган, Индонезиядаги ўрмон ёнғинлари содир бўлаётган ер майдонларига алоқадор бўлган корхоналар номи келтирилган.

Улар орасида Сингапурда жойлашган First Resources пальма ёғи компанияси ҳам бор. Greenpeace’нинг билдиришича, август ва сентябрь ойлари оралиғида унинг Индонезиядаги иккита шўъба корхонаси томонидан бошқариладиган ерларда 30 дан ортиқ тутун манбаи нуқталари қайд этилган.

First Resources BBC’га берган баёнотида «барча экиш ишларида қатъий ёнғинсизлик сиёсатига амал қилишини ҳамда бутун фаолияти давомида ёнғиннинг олдини олиш, мониторинг қилиш ва ёнғинни ўчириш бўйича мустаҳкам чораларни амалга оширишини» маълум қилди.

Greenpeace шунингдек, Малайзиянинг Kuala Lumpur Kepong плантация гуруҳи номини ҳам тилга олди, унинг шўъба корхонаси PT Menteng Jaya Sawit Perdana Индонезияда 19 та тутун манбаи нуқтаси қайд этилган ерни бошқарган.

Kuala Lumpur Kepong ўз баёнотида ёнғинларнинг «кўпчилиги» унинг концессия ҳудудидан ташқарида бошланганини ва уларнинг барчаси ўчирилганини айтди.

«Биз ўз фаолиятимизда ерни тайёрлаш ёки бошқа ҳар қандай мақсадда очиқ ёнғин чиқаришдан фойдаланишни ёқламаймиз ва бунга йўл қўймаймиз», дейилади баёнотда.

Ҳукуматлар айбдор компанияларни жазолашда қанчалик самарали бўла олиши ноаниқлигича қолмоқда.

2014 йилда Сингапур Чегаралараро тутун билан ифлосланиш тўғрисидаги қонунни қабул қилди, бу қонун ҳукуматга тутун пайдо бўлишига ҳисса қўшгани аниқланган маҳаллий ва хорижий фирмаларга қарши чора кўриш имконини беради.

Кейинги йили Сингапурда кучли тутун ҳодисаси юз берганда, расмийлар янги қонунга мувофиқ жавобгарликка тортиш мақсадида, ерни ёқиб тозалаган деб ҳисобланган бир қанча Индонезия компанияларига чақирув қоғози юборишди.

Бу Жокартанинг кескин танқидига сабаб бўлди, у бу қадам икки томонлама муносабатларга зарар етказганини айтди. Индонезия ҳамкорлик қилишдан бош тортгани сабабли, Сингапур расмийлари гумон қилинаётган компаниялар ҳақида маълумот ололмаганликларини билдиришди.

Шунингдек, 2015 йилда Индонезиянинг ўша пайтдаги Вице-президенти Юсуф Калла Сингапурликларнинг ғазабини чиқарди: «11 ой давомида улар Индонезиядан келган ёқимли ҳаводан баҳраманд бўлишди ва бизга ҳеч қачон миннатдорчилик билдиришмади... улар бир ой тутундан азият чекишди ва дарҳол хафа бўлишмоқда».

Шунга ўхшаш кескинлик ўтган дам олиш кунларида яна юзага келди, ўшанда Индонезия ҳукумат алоқалари агентлигини бошқарадиган Сяхганда Наингголан авж олаётган ўрмон ёнғинлари инсон назоратидан ташқарида эканини айтди ва қўшни Сингапур ҳамда Малайзиядаги кислород «бизнинг ўрмонларимиздан ҳам келишини» қўшимча қилди.

«Тутун бўлмаганда, биз кислород юборамиз», дея қўшимча қилди у ижтимоий тармоқларда кенг тарқалган видеода ва бу малайзияликлар ҳамда сингапурликларнинг танқиди ва масхарасига сабаб бўлди.

Бироқ Индонезия ўтмишда тутун келтириб чиқаргани учун қўшниларидан кечирим сўраган ҳолатлар ҳам бўлган.

Бу йил Индонезия расмийлари Сингапур ва Малайзияга ўрмон ёнғинларига қарши курашда ёрдам таклиф қилганлари учун миннатдорчилик билдиришди, гарчи Индонезия расман халқаро ёрдам сўрамаган бўлса-да.

Индонезиянинг ичида фуқаролик жамияти гуруҳлари ҳукуматни ҳаракат қилишга ундашга ҳаракат қилмоқда.

Ғарбий Калимантан провинциясининг Понтианак шаҳрида бир қанча гуруҳлар Индонезия ҳукумати ва Прабовога қарши жамоавий даъво аризаси бериб, уларни такрорланаётган заҳарли тутун бўйича «ўта бепарволикда» айблашди.

Улар ҳукуматдан заҳарли тутунни миллий офат деб эълон қилишини хоҳлашади, бу эса соғлиқни сақлаш харажатларини қоплаш каби қайта тиклаш чораларини кўриш имконини беради.

Ўтган йили Жанубий Суматрада ҳам шунга ўхшаш иш қўзғатилган эди, аммо у рад этилган.

Айни пайтда, Калимантан ва Суматрада, жойларда ҳавонинг ифлосланиш даражаси ҳафталар давомида хавфли даражада қолмоқда.

Кўпчилик ҳар куни заҳарли тутунга чидашдан бошқа чорага эга эмас.

«Ҳозир ҳаводан нафас олганимда нафасим қисилиб, бошим оғрияпти. Лекин барибир ишлашим керак», — деди Суматра оролидаги Пеканбару шаҳрида яшовчи 63 ёшли мотоцикл такси ҳайдовчиси Имраеди ўтган ҳафта BBC Indonesian хизматига.

«Ҳукумат бизга ўхшаган оддий одамлар ҳақида ҳам ўйлаши керак. Илтимос, бу тутун муаммоси зудлик билан ҳал қилиниши учун ечим топишга чора кўринг».