Жангари ҳаваскорлар даври

**Жангари дилетантлар даври**

Ҳокимият йиллар давомида эътиборсиз қолдиришга қодир бўлган мавзулар бор. Турмуш қийматининг ошишини, тарифларнинг навбатдаги кўтарилиши сабабли одамларнинг ғазабини, навбатлардаги, таксилардаги, ижтимоий тармоқлардаги ва ошхоналардаги гап-сўзларни сезмасликка олиш, норозилик расмий сиёсий даъво шаклини олгунга қадар у гўёки мавжуд эмас деб ўзини ишонтириш мумкин. Аммо шундай бир пайт келадики, тарқоқ, бир қарашда бир-бирига ҳеч қандай алоқаси бўлмаган қарорлар ягона ва жуда аниқ манзарани ҳосил қилади. Экспертлар ҳозирги даврни бошқарув дастакларига йўл топган жангари дилетантлар даври деб аташмоқда. Кўринишидан, улар ҳақ.

Ҳукуматнинг расман иқтисодий ислоҳот, ҳисобга олиш тизимини такомиллаштириш ёки бозор тамойилларига ўтиш деб аталадиган, лекин моҳиятан аҳоли томонидан самарасиз бошқарув оқибатларини яна уларнинг зиммасига юклашга навбатдаги уриниш сифатида қабул қилинаётган ташаббусига бундан кўра аниқроқ ҳиссий муносабат топиш қийин.

Энди гап кўчмас мулк ҳақида кетмоқда. Давлат фуқароларнинг уйлари ва хонадонларини қайта баҳолашга қарор қилди ва бу кампания натижалари шунчалик ҳайратланарли бўлдики, ҳатто кескин рақамларга ўрганиб қолган ўзбекистонлик оддий фуқаро ҳам ўйланиб қолишга мажбур бўлди.

Тошкентда 600 мингдан ортиқ хонадоннинг умумий баҳоланган қиймати қарийб 426,7 триллион сўмни (≈ $36,12 млрд) ташкил этди, ваҳоланки ҳозирги кадастр қиймати тахминан 57,7 триллион сўм (≈ $4,88 млрд) эди, яъни деярли 7,4 баравар кўп. Хусусий уй-жойлар бўйича фарқ янада сезиларли бўлди: уларнинг янги баҳоланган қиймати қарийб 587 триллион сўмни (≈ $49,79 млрд) ташкил этмоқда, аввалги кадастр тизими бўйича эса тахминан 39 триллион сўм (≈ $3,31 млрд) эди, бу эса тахминан 15 баравар ўсишни англатади.

Умумий арифметика айниқса яққол кўриниб турибди. Агар хонадонлар ва хусусий уйлар қўшилса, янги баҳоланган қиймат қарийб 1,014 квадриллион сўмни (≈ $85,84 млрд) ташкил этади, аввалги кадастр қиймати эса тахминан 96,7 триллион сўм (≈ $8,20 млрд) эди. Бошқача айтганда, пойтахтдаги турар жой кўчмас мулкининг иккита энг йирик тоифаси қиймати давлат баҳосида тахминан 10,5 бараварга ошди.

Амалдорлар уй-жойларни айнан қайси мезонлар асосида қайта баҳолаганини ҳеч ким билмайди. Ва шундан сўнг ҳукумат фуқароларга бу шунчаки мулк қийматини техник жиҳатдан аниқлаштириш экани ва солиқ юкининг ошишига ҳеч қандай алоқаси йўқлигига хотиржам ишонишни таклиф қилмоқда.

Айнан шу ерда асосий савол туғилади: агар янги рақам жиддий молиявий аҳамиятга эга бўлмаслиги керак бўлса, давлатга миллионлаб фуқаролар мулкининг баҳосини бунчалик кескин ўзгартириш нега керак бўлиб қолди? Фискал тадқиқотлар институти вакиллари кўчмас мулк қийматининг ошиши солиқ юкининг автоматик равишда ошишини англатмаслигини ва уни оширмаслик ҳақида топшириқ берилганини таъкидламоқдалар. Уларнинг сўзларига кўра, ҳозирча янги қийматлар базаси шакллантирилмоқда, шундан сўнг солиқ ставкалари муҳокама қилиниши керак.

Бироқ бу ерда «ҳозирча» сўзи бошқа барча тушунтиришлардан кўра анча баландроқ янграмоқда. Зеро, солиқ — бу мавҳумлик эмас, балки солиқ базаси ва ставкаси мавжуд бўлган аниқ тизимдир. Агар база бир неча баравар кўпайса, давлат солиқ тушумларини шакллантириш учун мутлақо бошқача имкониятларга эга бўлади. Агар бир вақтнинг ўзида янги баҳолаш тизими истиқболда бутун мамлакат бўйлаб жорий этилиши ва солиққа тортишни такомиллаштириш учун ишлатилиши расман эълон қилинаётган бўлса, фуқаролар ҳақли равишда сўрашади: йиллар давомига мўлжалланган тизим ҳақида гап кетаётганда, нега улар фақат бугунги кун ҳақидаги ваъдаларга ишонишлари керак? Президентнинг 2025 йил 5 мартдаги ПФ-43-сонли фармонига кўра, оммавий баҳолаш 9 миллиондан ортиқ турар ва нотурар жойларни ҳамда 8 миллионга яқин ер участкаларини қамраб олиши керак, бундан ташқари, келгусида уни мунтазам равишда — ҳар уч, беш ёки етти йилда бир марта ўтказиш назарда тутилган.

Шу боис, давлат назоратидаги тарғибот воситалари орқали аҳолини янги баҳолаш гўёки солиқларга боғлиқ эмаслигига ишонтиришга уринишлар қўйилган саволга тўлақонли жавобдан кўра кўпроқ парда ортидаги ҳаракатга ўхшайди. Бугун солиқ ставкаси ўзгармаган тақдирда ҳам, янги қиймат аллақачон мутлақо бошқа базани шакллантирди, демак, келажакдаги қарорлар учун принципиал жиҳатдан янги механизм яратди.

Янги баҳолаш мулкнинг объектив иқтисодий қийматини шакллантириш, адолатли солиққа тортиш ва солиқ тизимини янада такомиллаштириш учун зарур деб даъво қилиб, кейин эса худди шундай ғайрат билан одамларни бу ерда ҳеч қандай солиқ истиқболи йўқлигига ишонтириш мумкин эмас. Фуқаролар нафақат бугун улардан ҳеч нарса тортиб олинмаётганини эшитишга, балки эртага янги баҳолаш билан нима содир бўлишини билишга ҳам ҳақлидирлар. Айниқса, аҳолининг ҳозирги хавотири бежиз пайдо бўлмаганини ҳисобга олсак.

Сўнгги тўққиз йил ичида Ўзбекистон фуқаролари тизимнинг деярли ҳар бир навбатдаги «такомиллаштирилиши» якунда оилавий бюджет учун қўшимча харажатларга айланишига ўрганиб қолишди. Коммунал тарифлар мунтазам равишда жуда оқилона тушунтиришлар билан оширилмоқда: бозор муносабатларига ўтиш зарурати, бюджет субсидияларини қисқартириш, инфратузилмани модернизация қилиш, энергетиканинг молиявий барқарорлигини таъминлаш. Аммо электр энергияси ёки газ учун квитанция оладиган одам учун бу тушунтиришларнинг барчаси иккинчи даражали аҳамиятга эга: у кўпроқ тўлашга мажбур.

Эслатиб ўтамиз, 2024-2026 йилларда тариф сиёсати ушбу тенденцияни давом эттирди. Электр энергияси учун ижтимоий нормалар тизими жорий этилди, унга кўра белгиланган ҳажмдан ортиқ истеъмол учун юқорироқ тарифлар бўйича ҳақ тўланади, 2026 йил 1 июндан бошлаб навбатдаги индексация электр энергияси ва газ нархини тахминан 10% га оширди. Маиший электр энергияси истеъмолчилари учун 200 кВт·соатгача бўлган тариф бир киловатт-соат учун 650 сўм, 201 дан 500 кВт·соатгача — 900 сўм, 501 дан 1000 кВт·соатгача — 1100 сўм этиб белгиланди. Аҳоли учун ижтимоий норма доирасидаги газ бир кубометр учун 1100 сўм туради.

Ва бу бир марталик чора эмас. Тарифларни тартибга солиш тизимининг ўзида кейинги индексация механизми кўзда тутилган, демак, аҳолига аслида асосий коммунал ресурслар учун харажатларнинг доимий ўсишига кўникиш таклиф қилинмоқда. Расман ҳар бир алоҳида ошиш нисбатан кичик бўлиши мумкин, бироқ оила учун алоҳида фоиз эмас, балки барча мажбурий харажатларнинг умумий суммаси муҳимдир.

Хизматлар билан ҳам худди шундай ҳолат юз бермоқда. Миллий статистика қўмитаси маълумотларига кўра, мамлакатда хизматлар қиймати 2025 йилда ҳам ўсишда давом этди, 2026 йилда эса бир қатор ижтимоий аҳамиятга эга хизматлар бўйича ҳам нархларнинг ошиши қайд этилмоқда. Банк операциялари, пул ўтказмалари, таълим хизматлари, хусусий боғчалар ва бошқа кўплаб позициялар қимматлашмоқда. Натижада фуқаро битта ислоҳотга эмас, балки кундалик ҳаётнинг ўзи доимий равишда қимматлашиб боришига дуч келмоқда.

Айнан шунинг учун одамлар ҳукумат томонидан мажбуран ўтказилган хонадоннинг янги қийматини алоҳида қабул қилмаяптилар. Улар бунга аллақачон тўпланган тажриба призмаси орқали қарамоқдалар. Инсон коммунал хизматлар учун янги квитанцияни олади ва аввалгисини эслайди. Янги тариф ҳақида эшитади ва олдингисини эслайди. MyGov шахсий кабинетига киради, ўзига тегишли хонадон тўсатдан бир неча баравар қимматрақ баҳоланганини кўради ва табиийки, бу эртага нимага олиб келиши ҳақида ўйлай бошлайди.

Ҳозирги вазиятнинг асосий муаммоси ҳам айнан шунда. Давлат янги қиймат сотиш нархи ёки солиқ суммаси эмаслигини қанчалик тушунтирмасин, фуқаро учун бошқа нарса принципиал жиҳатдан муҳим: нега унинг ўз маблағлари ҳисобига сотиб олинган ва унга бир тийин ҳам қўшимча даромад келтирмайдиган мулки тўсатдан давлат базасида 7, 10 ёки 15 баравар қимматроқ бўлиб қолди?

Ахир инсон 7 баравар бойиб кетдими? Унинг маоши 7 баравар ошдими? Пенсияси 15 баравар кўпайдими? Унинг хонадони тегишли даромад келтира бошладими? Албатта йўқ. Фақат давлат ўз реестрига киритган рақам ўзгарди. Аммо агар бу рақам кейинчалик солиқ ҳисоб-китоблари учун асос бўлса, қоғоздаги қийматнинг ошиши муқаррар равишда реал харажатларга айланади.

Бу айниқса кекса ёшдаги одамлар ва кам даромадли оилаларга нисбатан адолатсиз кўринади. Пенсионер учун бир неча миллиард сўмлик хонадон бир неча миллиард бўш пул борлигини англатмайди. Бу унинг ягона уйи. Солиқ тўлаш учун уни сотиш яшаш жойини амалда йўқотмасдан иложи йўқ. Шундай қилиб, давлат фуқаронинг реал пули кўпаймаган бўлса-да, фақат давлат унинг уйини қиммат баҳолагани учунгина у бой деб ҳисобланадиган вазиятни яратиш хавфини туғдирмоқда.

Шундан келиб чиқиб, кўчмас мулкнинг янги қиймати ҳақидаги суҳбат муқаррар равишда давлат бошқаруви сифати ҳақидаги суҳбатга айланади. Агар аввалги кадастр тизими ҳақиқатан ҳам бозор қийматидан шунчалик фарқ қилган бўлса, ҳақли савол туғилади: уни ким яратган, йиллар давомида унинг маълумотларидан ким фойдаланган ва нега энди фуқаро давлат ҳисобга олиш тизимининг номукаммаллиги молиявий оқибатларини ўз зиммасига олиши керак? Давлатнинг ўзи кадастр қоидаларини шакллантирган, коэффициентларни ўзи белгилаган ва солиқ тизимини ўзи қурган. Агар аввалги модел самарасиз бўлиб чиққан бўлса, нега бу хатони тузатиш мулкдор ҳисобидан амалга оширилиши керак?

Аҳоли давлатнинг ҳар қандай баҳоналар остидаги «талачилик» сиёсатини тобора кўпроқ айнан шундай қабул қилмоқда. Баҳо, албатта, кескин ва расмий шахслар уни ноҳақ деб ҳисоблашлари аниқ. Аммо муаммо таърифнинг ҳиссиётга бойлигида эмас, балки фуқароларда давлат ўз харажатларини қисқартириш ҳақида гап кетганда жуда камдан-кам ҳолларда худди шундай қатъият кўрсатиб, уларнинг харажатларини ошириш учун жуда осон асослар топаётгани ҳақидаги тўпланиб қолган туйғудадир.

Фуқарога электр энергияси, сув ва газни тежаш, солиқларни тўлаш, давлат хизматлари учун ўз вақтида ҳақ тўлаш ва тарифларнинг ошишини қабул қилиш зарурати тушунтирилади. Аммо давлат аппарати ичида тежамкорликка нисбатан худди шундай қатъий талаблар қани? Давлат самарасиз харажатлардан қанча тежагани ҳақидаги йиллик оммавий ҳисобот қани? Йирик давлат лойиҳалари самарадорлигининг мустақил баҳоси қани? Миллиардлаб зарар келтирадиган муваффақиятсиз қарорлар учун амалдорларнинг шахсий жавобгарлиги қани?

Айнан шу саволларни хонадонларнинг янги қиймати ҳақидаги савол билан бир вақтда бериш керак.

Агар давлатнинг ўзи худди шундай молиявий интизомни намойиш этмаса, фуқародан имкониятига қараб яшашни талаб қилиб бўлмайди. Йиғилган маблағлар қанчалик самарали сарфланаётганини жамиятга кўрсатмасдан туриб, солиқ базасининг навбатдаги ошишини бюджетни тўлдириш зарурати билан тушунтириб бўлмайди. Агар хизматлар сиёсати уларнинг қийматига доим ҳам мос келмаса, тарифларни доимий равишда ошириб бўлмайди. Ниҳоят, ўз харажатларини тафтиш қилмасдан туриб, фуқароларнинг мулкини қўшимча даромад манбаи деб чексиз ҳисоблаш мумкин эмас.

Чунки фуқаро ҳамма нарса учун бирданига тўлайди. Айнан шунинг учун жамоатчилик ғазаби битта аниқ қарор туфайли эмас, балки уларнинг тўпланиб бориши туфайли юзага келади.

Ёқилғи-энергетика комплекси масалалари бўйича фуқаролар мурожаатларининг кўпайиши бунга яққол мисолдир. Фақатгина 2026 йилнинг биринчи ярмида президент номига шундай мурожаатлардан 39 220 таси келиб тушган. Бу ўтган йилнинг шу даврига нисбатан 26,1 фоизга кам бўлса-да, рақамнинг ўзи энергетика хизматлари қиймати ва сифати мавзуси аҳоли учун қанчалик сезиларли бўлиб қолаётганини кўрсатади.

Марказий банкнинг сўровномаси янада яққолроқ кўрсаткичдир, унга кўра 2026 йил май ойида сўровда қатнашганларнинг 59 фоизи коммунал тарифларнинг ошишини келгуси нархлар барқарорлиги учун асосий хавф деб атаган. Бу 14 ой ичидаги энг юқори кўрсаткич бўлди. Бундай шароитда кўчмас мулкни янги баҳолаш айниқса муваффақиятсиз қарор бўлиб кўринади, чунки у аксарият оилалар ўзларининг иқтисодий ҳимояси деб ҳисоблайдиган охирги нарсага — ўз уй-жойига дахл қилади. Аммо ҳозирча аҳолига амалдорларнинг сўзларига шунчаки ишониш таклиф қилинмоқда.

Сўнгги тўққиз йил аҳолининг салмоқли қисмида давлат ўз молиявий ва бошқарув муаммоларини жуда тез-тез фуқаролар ҳисобидан ҳал қилишга уринаётгани ҳақидаги туйғуни шакллантирди. Агар фуқаро қарздор бўлса — унга жавобгарлик ҳақида эслатилади. Агар давлат тизими самарасиз харажатларга йўл қўйса — жамиятга навбатдаги ислоҳот таклиф қилинади.

Одамлар агар давлат самарали ва адолатли ишлаётганини кўрсалар, солиқ тўлашга ва оқилона чекловларни қабул қилишга тайёр. Аммо инсон ундан даромадининг тобора кўпроқ қисми мунтазам равишда олиб қўйилаётганини ва эвазига янги тушунтиришлар таклиф қилинаётганини ҳис қила бошласа, сабр-тоқат муқаррар равишда тугайди. Жангари дилетантлар даври каби.

Бироқ, охиргисининг эҳтимоли кам: уфқда бошқалар кўринмаяпти.