Италиянинг «5+1» форматидаги тажрибаси: қандай қилиб инсон капиталига киритилаётган инвестициялар Марказий Осиё билан стратегик шерикликнинг асосига айланмоқда
Сент-Эндрюс университети профессори, Марказий Осиё бо&лсқуо;йича етакчи британиялик тадқиқотчилардан бири бо&лсқуо;либ, ко&лсқуо;п йиллардан буён минтақадаги халқаро-сиёсий жараёнларни о&лсқуо;рганиб келмоқда.
**Италиянинг "5+1" тажрибаси: Инсон капиталига инвестициялар Марказий Осиё билан стратегик ҳамкорликнинг асоси сифатида**
Тошкент, Ўзбекистон (UzDaily.uz) — Сент-Эндрюс университети профессори, Марказий Осиё бўйича етакчи британиялик тадқиқотчи, минтақадаги халқаро-сиёсий жараёнларни кўп йиллардан буён ўрганиб келаётган олим "Марказий Осиё — Италия" ("5+1") форматидаги ҳамкорликнинг қизиқарли ва кўп жиҳатдан намуна бўла оладиган тажрибасига бағишланган мақола тайёрлади. Бу тажриба минтақалараро ҳамкорликни ривожлантиришга янги ёндашувларни намойиш этади.
**"Италия — Марказий Осиё" сиёсат мактаблари: "5+1" форматидаги ҳамкорликнинг стратегик манифести**
Ҳозирги глобал шароитда Марказий Осиёга халқаро қизиқиш тобора ортиб бормоқда ва минтақа жадал суръатларда халқаро муносабатларнинг мустақил ва обрўли субьектига айланмоқда. Бу ўзгариш фақат жаҳон энергетикаси ёки транзит географиясидаги силжишлар билан боғлиқ эмас, балки минтақанинг халқаро майдондаги роли ортиб бораётгани ҳамда Евроосиё маконидаги барқарорлик ва интеграция жараёнларига таъсир кўрсатиш салоҳияти эътироф этилаётганидан далолат беради.
Айнан шу нуқтаи назардан, 2026-йил май ойининг охиридан июл ойининг ўрталарига қадар ўтказилган "Сиёсат мактаблари" алоҳида аҳамият касб этади. Улар "5+1" — Италия ва Марказий Осиёнинг беш республикаси: Қозоғистон, Қирғиз Республикаси, Тожикистон, Туркманистон ва Ўзбекистон ўртасидаги ҳамкорлик форматини амалга оширишда мутлақо янги ёндашувга ўтилганини англатади. Бу анъанавий дипломатиядан умумий институционал келажакка йўналтирилган чуқур инвестицияларга ўтишдир.
Мазкур ўзгариш, энг аввало, "донор — қабул қилувчи" шаклидаги одатий ҳамкорлик моделидан принсипиал равишда воз кечилганида яққол намоён бўлмоқда. Ушбу ташаббус стратегик институционал восита сифатида Италия томонидан Марказий Осиёнинг ортиб бораётган роли сўзсиз эътироф этилаётганини, минтақа давлатлари эса Италияни ишончли ва муҳим шерик сифатида қабул қилаётганини кўрсатади.
Қозоғистон, Қирғиз Республикаси, Тожикистон, Туркманистон ва Ўзбекистон давлат бошқаруви академияларининг 80 нафар тингловчисини қабул қилиш орқали Италия минтақа етакчиларининг янги авлоди инсон капиталига сармоя киритмоқда. Италия Ташқи ишлар вазирлиги ташаббуси билан ташкил этилган ва молиялаштирилган мазкур ҳамкорлик 2025-йил 30-май куни Остона шаҳрида имзоланган Қўшма декларацияга асосланади. Унда Италия ва Марказий Осиё давлатлари юқори даражадаги дипломатик мажбуриятларни давлат бошқаруви соҳасидаги аниқ тажриба ва амалий кўникмаларга айлантириш йўлида фаолият юритаётган тенг ҳуқуқли шериклар сифатида қаралади.
Лойиҳанинг яна бир муҳим натижаси умумий эксперт маконини шакллантириш ва "қуйидан юқорига" тамойилига асосланган таҳлилий ёндашувларни ривожлантириш, аввало, ҳамкорликнинг ягона профессионал тилини яратишдан иборат. "Сиёсат мактаблари" Венециядаги Ка-Фоскари университети ташаббуси ва мувофиқлаштируви асосида амалга оширилаётган БРИДГЕ — Буилдинг Ресилиент Институтионал Диалогуе фор Говернансе анд Эдусатион, яъни "Бошқарув ва таълим соҳасида барқарор институционал мулоқотни шакллантириш" кенг қамровли дастурининг муҳим таркибий қисмидир.
Дастур экспертлар ва давлат хизматчилари ўртасида ихтисослашган билимларни бевосита алмашишга кўмаклашиш орқали давлат бошқарувининг "умумий тили"ни шакллантирмоқда. Барқарор қишлоқ хўжалиги масалалари Болоня ва Тушия университетлари, ўзаро боғлиқлик ва инфратузилма масалалари Римнинг "Сапиенза" университети, сув ресурслари ва соғлиқни сақлаш йўналишлари Ка-Фоскари университети, Италия Миллий соғлиқни сақлаш институти ва Согесид Лтд компанияси, қайта тикланувчи энергетика эса Милан-Бикокка университети иштирокида ўрганилмоқда.
Мазкур таълим дастурлари — "Сиёсат мактаблари"нинг мақсади умумий минтақавий ва минтақалараро вазифаларни ҳал этиш учун ягона консептуал, техник ва сиёсий асосни яратишдан иборат. Шу билан бирга, улар узоқ муддатли геосиёсий барқарорлик ва изчил тараққиётни таъминлайдиган ўзига хос "суғурта кафолати"ни шакллантиришга хизмат қилади.
Мутахассислар ва олимлар иштирокидаги маърузалар, техник семинарлар ҳамда сув хавфсизлигига оид "Венеция йўл харитаси" каби амалий ҳужжатларни ишлаб чиқиш орқали иштирокчилар фақат назарий билимларни ўзлаштириш билан чекланмайди. Улар амалий стандартларни уйғунлаштириб, юқори сифатли фаолият ва илғор тажрибаларни жорий этишга йўналтирилган трансмиллий профессионал ҳамжамиятни шакллантирмоқда.
Ўзига хос модулли ёндашувга асосланган ҳамда иқлим ўзгариши, озиқ-овқат хавфсизлиги ва рақамли инфратузилма каби стратегик муҳим йўналишларни қамраб олган "Сиёсат мактаблари" тажрибаси оддий таълим ташаббуси доирасидан анча кенгдир. У бошқа европалик шериклар томонидан ҳам кенгайтириш ва амалиётга татбиқ этиш салоҳиятига эга бўлган самарали институционал ҳамкорлик моделини намоён этмоқда.
2026-йилга қадар тўпланган тажриба шуни кўрсатадики, институционал ривожланиш, яъни бошқарув тизимини такомиллаштириш ҳақиқий иқтисодий интеграция, барқарор тараққиёт, энергетик трансформация, қишлоқ хўжалигини оқилона юритиш ва сув ресурсларини самарали бошқариш, шунингдек, трансрегионлараро транспорт йўлакларини муваффақиятли ривожлантиришнинг энг тўғри ва ишончли йўлидир.
Мазкур тажрибадан келиб чиқадиган асосий хулоса шундан иборатки, узоқ муддатли шериклик, энг аввало, институтлар, билим ва инсон капиталига инвестиция киритиш орқали шаклланади. Ушбу мактабларнинг муваффақияти сиёсий ирода ва интеллектуал салоҳият мавжуд бўлган шароитда "Италия — Марказий Осиё" ("5+1") формати аниқ стратегик натижаларни таъминлай олишини тасдиқлайди.
Бу ўзаро манфаатдорлик, ҳурмат ва институционал мослашувчанлик тамойилларига ҳам раҳбарият, ҳам қуйи бўғинлар даражасида устувор аҳамият бераётган Италия ва унинг Марказий Осиёдаги шериклари глобал тенденсияларга шунчаки муносабат билдириш билан чекланмаётганини кўрсатади. Аксинча, улар минтақанинг янада барқарор, интеграциялашган ва ҳамкорликка асосланган келажагини фаол равишда шакллантирмоқда.
Шу маънода, мазкур ташаббус оддий таълим дастуридан анча кенг мазмунга эга. У узоқ муддатли стратегик шерикликнинг амалий ифодаси бўлиб, келгуси ўн йилликда Италия ва Марказий Осиё ўртасидаги давлатлараро муносабатлар мазмуни ҳамда ҳамкорлик архитектурасини белгилаш салоҳиятига эга.