Иқтисодий қамал: Трампнинг Эронга қарши янги чораси
АҚШ президенти Эронга нисбатан бемисл иқтисодий босим кампанияси бошланишини маълум қилди. Эрон ичкарисида инфляция, айниқса озиқ-овқат нархларининг ўсиши шароитида бу чора ички босимни оширади, лекин бу Теҳронни Америка шартларига кўнишга мажбурлай оладими? “Геосиёсат” дастурида сиёсий таҳлилчилар шу савол юзасидан фикр юритди.
**Иқтисодий Қамал: Трампнинг Эронга Қарши Янги Чораси Натижа Берадими?**
Трампнинг Эронга қарши э'лон қилган мисли ко'рилмаган иқтисодий чоралари о'з самарасини берадими? Эрон узоқ йиллар давомида санксиялар шароитида яшашга мослашган мамлакат бо'либ, Теҳрон муқобил ё'лларни топиш ва санксиялар оқибатларини юмшатиш имкониятларини шакллантирган. Бироқ, иқтисодий босимга то'лиқ иммунитет ҳосил қилган деб бо'лмайди. Шунга қарамай, Эрон узоқ йиллар давомида санксиялар шароитида яшай олишини намойиш этди.
Эрон ҳукумати ва сиёсий элитаси санксияларга бардош бера олишига ург'у бермоқда. Аммо иқтисодий ко'рсаткичлар вазиятнинг анча мураккаб эканини ко'рсатмоқда. Ҳозир Эрон ҳарбий тажовуз шароитида. Мамлакат о'з суверенитети ва мустақиллигини ҳимоя қилаётган бир пайтда, иқтисодий қийинчиликларнинг кучайиши табиий. Бироқ бу қийинчиликларнинг охири ко'ринмаётгани Эрон аҳолиси учун тобора жиддий муаммога айланмоқда. Инфляциянинг юқори даражаси, озиқ-овқат маҳсулотлари нархининг мунтазам ошиши ва аҳолининг турмуш даражаси пасайиши бунинг яққол ко'ринишидир. Бу ҳолатни Эрон ичидаги ҳам, мамлакат ташқарисидаги манбалар ҳам қайд этмоқда.
Энди бундай шароитда қо'шимча санксиялар нимани англатади? Эрон ҳозиргача сақлаб қолган савдо ҳамкорлари ва логистика имкониятларидан янада ко'проқ маҳрум бо'лиши мумкин. АҚШ баёнотларида Эрон билан ҳамкорлик қилаётган давлатлар ҳам босим остида қолиши мумкинлиги ко'рсатилмоқда. Бу, айниқса, Эроннинг логистика имкониятларидан фойдаланаётган давлатларга ҳам та'сир қилади. Марказий Осиё учун Эрон жанубий ё'налишлар орқали халқаро денгиз савдо ё'лларига чиқиш имконини берадиган муҳим ҳамкор ҳисобланади. Шимолий ё'налишларга муқобил бо'лган ушбу транспорт коридорлари уруш сабаб аллақачон қисқарган бо'лса, янги санксиялар уларнинг имкониятларини янада чеклаши мумкин. Демак, янги санксиялар фақат Эроннинг о'зига эмас, балки Эрон билан савдо қилаётган ёки унинг логистика имкониятларидан фойдаланаётган давлатларга ҳам иқтисодий зарар етказиши мумкин.
Уруш бошланганда ко'плаб халқаро таҳлилчилар Эроннинг қаршилик ко'рсатиш имкониятларини паст баҳолаган эди. Эрон узоқ вақт бардош бера олмайди деган прогнозлар янграган. Аммо Эрон бугунгача қаршиликни давом эттирди. Бу – мамлакатда сиёсий ирода борлиги ва жамиятнинг муайян даражадаги бардошлилигини ко'рсатади. Шу билан бирга, асосий савол – иқтисодиёт ва аҳолининг бунга қанчагача бардош бера олиши.
Оддий эронликлар ҳукуматнинг мамлакат мустақиллигини сақлаб қолиш сиёсатини қо'ллаб-қувватлаши мумкин, бироқ улар кундалик турмуш шароитининг яхшиланишини, озиқ-овқат ва бошқа зарур маҳсулотлар тақчиллигининг олдини олишни ҳам истайди. Агар янги санксиялар то'лиқ кучга кирса, бу муаммолар янада кескинлашиши мумкин.