Интеллектуал мулк ўғрилиги: Россиядаги вазият ва Ўзбекистон учун чақириқлар
Санксияларга учраган Россия Ғарб интеллектуал мулкларини ўзлаштиришни қонунийлаштирди. Айниқса сўнгги ойлардаги воқеалар ривожи Ўзбекистон олдига ўз бозорини ўғринча маҳсулотлардан ҳимоя қилиш вазифасини долзарблаштирмоқда.
**Интеллектуал Мулк Ўғрилиги: Россиядаги Вазият ва Ўзбекистон Учун Чақириқлар**
2022-йилдан кейин Россия Федерациясига нисбатан қўлланилган кенг кўламли санксиялар ва Ғарб компанияларининг Россия бозоридан оммавий чиқиб кетиши бутун посцовет ҳудудидаги интеллектуал мулк ҳуқуқини ҳимоя қилиш тизимига таъсир кўрсатди. Айнан Россияда юзага келган бу ҳуқуқий бўшлиқ ва давлат даражасида қабул қилинган фавқулодда қарорлар интеллектуал мулк ўғрилигининг янги моделини шакллантирди.
Россия бозорига тўғридан-тўғри хорижий инвестициялар билан кириб келган халқаро брендлар, патентланган технологиялар ва савдо сирлари мамлакатни тарк этган бўлса-да, уларнинг ишлаб чиқариш қувватлари ва интеллектуал мулк объектлари Россия ҳукумати томонидан қонунлаштирилган механизмлар орқали маҳаллий компаниялар фойдасига ўзлаштирилди.
Интеллектуал мулкни ҳимоя қилиш Париж конвенсияси (Саноат мулкини муҳофаза қилиш бўйича), Жаҳон савдо ташкилотининг Интеллектуал мулк ҳуқуқларининг савдо билан боғлиқ жиҳатлари бўйича битими (ТРИПС) ҳамда Евроосиё Иқтисодий Иттифоқи (ЕОИИ) шартномасининг 74–75-моддалари билан тартибга солинар эди. Бу ҳужжатлар товар белгиларига бўлган эксклюзив ҳуқуқларни дахлсиз деб эълон қилади ва инсофсиз рақобатни тақиқлайди. Бироқ, Россия Федерацияси ҳукуматининг 2022-йилдаги №299-сонли қарори (дўст бўлмаган мамлакатлар патент эгаларига товон пули тўламаслик ҳақида) ҳамда параллел импортни легаллаштиришга оид норматив-ҳуқуқий ҳужжатлари Россиянинг интеллектуал мулк режимини тубдан ўзгартирди.
Амалиётда бу Россия ички бозорида "структурали қайта брендлаштириш" ва Ғарб компанияларининг савдо сирларини (кнов-ҳов) мажбурий лицензиялашсиз ўзлаштириш шаклларида намоён бўлди. Айнан Россия амалиётида товар белгилари ва интерьер дизайни имитацияси доирасида Америка ва Европа брендларининг мажбурий ўзлаштирилиши кузатилди. Масалан, Россияда МсДоналдъс бренди “Вкусно и Точка”га, Старбускс эса Старс Соффее'га айлантирилганда, товар белгиси расман ўзгарган бўлса-да, Ғарб компанияларининг патентланган технологик карталари, ошхона жиҳозлари, меню структураси ва дўконларнинг интерьер дизайни ҳуқуқ эгаларининг розилигисиз ва товон пулисиз фойдаланилмоқда. Бу халқаро ҳуқуқда "ликелиҳоод оф сонфусион" (истеъмолчини чалғитиш даражасидаги ўхшашлик) мезонига тўлиқ тушади.
Шунингдек, Испаниянинг Индитех консернига кирувчи Зара, Пулл&Беар, Бершка дўконлари Россияда Мааг, Эсру, Дуб номлари остида қайта очилиб, Ғарб дизайнерларининг кийим андозалари ва дўкон эстетикаси деярли ўзгармаган ҳолда сотувга чиқарилмоқда.
Россия саноатининг бу амалиёти қандолат ва озиқ-овқат соҳасида савдо сирлари ўзлаштирилиши билан давом этди. Жанубий Кореянинг Орион Сорпоратион компаниясига тегишли Чосо Пие товар белгиси мисолида Россиядаги ҳудудий ишлаб чиқарувчи корхоналар томонидан расмий лицензиат бўлмаган субъектлар орқали ноқонуний ўхшаш аналоглар ва "кулранг" параллел экспорт нусхалари ишлаб чиқарилмоқда. Натижада оригинал рецептура ҳамда қатъий сифат назоратидан ўтмаган бу "сохталаштирилган" маҳсулотлар Россиядан МДҲ бозорларига йўналтирилмоқда.
Бундан ташқари, Россияда сунъий интеллект технологияларининг ривожланиши қайта брендлаштириш жараёнида СИ воситаларидан фойдаланиб, Ғарб товар белгиларининг график унсурлари (фонт, ранглар гаммаси, стилистика) доирасида патент талабларига "расман" тушмайдиган, лекин визуал жиҳатдан ўта ўхшаш логотипларни автоматик генерация қилиш ҳамда Россия патент идораси (Роспатент) орқали рўйхатдан ўтказиш амалиётини шакллантирди.
Россияда ишлаб чиқарилаётган бу ноқонуний ва қайта брендлаштирилган маҳсулотлар фақат Россия ички бозорида чекланиб қолмай, Россиянинг трансчегаравий электрон тижорат платформалари (Вилдберриес, Озон) ҳамда божхона тартиб-таомилларидаги енгилликлар орқали Ўзбекистон Республикаси божхона ҳудудига тўсиқсиз кириб келмоқда.
Ўзбекистон Россия ва ЕОИИ мамлакатлари билан 11–12 миллиард АҚШ доллари миқдорида савдо айланмасига эга бўлиб, бу оқим таркибида Россиядан кириб келаётган ва интеллектуал мулк ҳуқуқлари бузилган товарларнинг улуши ортиб бормоқда. Бунга Ўзбекистон Республикаси Божхона кодексининг 56-боби – интеллектуал мулк объектларини Божхона реестрига киритиш тартибидаги етарсиз амалий механизмлар сабаб бўлмоқда.
Реестрдан фақат ҳуқуқ эгасининг ёки унинг расмий вакилининг аризасига кўра фойдаланилиши, Ғарб брендларининг Россияни тарк этгач, минтақада ҳам расмий ваколатхоналари фаолияти чеклангани сабабли, божхона органларига эх-оффисио (ўз ташаббуси билан) чора кўришда ҳуқуқий ваколат етишмовчилиги келтириб чиқармоқда. Натижада Ўзбекистон ҳудудида халқаро бренднинг мутлақ лицензиясини сотиб олган ва миллионлаб доллар инвестиция киритган ҳалол субъектлар, Россиядан кириб келаётган, лицензия тўловларидан холи бўлган арзон товарлар билан инсофсиз рақобатга киришишга мажбур бўлмоқда.
Масалани янада долзарблаштираётган яна бир муҳим омил – Россиядаги Вилдберриес ва Озон каби гигант электрон тижорат платформаларининг йирик логистика омборларида юз берган фавқулодда техноген ҳолатлар, ёнғинлар, портлашлар ҳамда хавфсизлик ва санксия хатарлари сабабли ўз омбор инфратузилмасини қисман Ўзбекистонга кўчира бошлаши билан боғлиқ.
Бу логистика марказларининг мамлакатимизга эҳтимолий кўчирилиши Ўзбекистонни нафақат Россия контрафакти учун шунчаки истеъмол бозорига, балки интеллектуал мулк ҳуқуқлари бузилган "кулранг" товарларни сақлаш, саралаш ва бутун Марказий Осиё бозорига тарқатиш бўйича минтақавий марказга айлантириш хавфини туғдирмоқда. Натижада Ўзбекистон Божхона қўмитаси ва Интеллектуал мулк агентлиги зиммасига тушадиган назорат юкламаси кескин ортиб, мамлакатимизнинг интеллектуал мулк муҳофазаси бўйича халқаро мажбуриятларини ҳамда ЖСТ музокараларидаги позициясини янада хавф остига қўймоқда.
Россия омили сабабли юзага келган бу мураккаб занжир Ўзбекистоннинг Жаҳон савдо ташкилотига аъзо бўлиш жараёнида ҳам жиддий ҳуқуқий хавфларни туғдиради. ЖСТга аъзо бўлишнинг энг асосий шартларидан бири ТРИПС битими (Интеллектуал мулк ҳуқуқларининг савдо билан боғлиқ жиҳатлари) нормаларини миллий қонунчиликка ва амалиётга тўлиқ транспозиция қилишдир. ТРИПС битимининг 41–61-моддалари аъзо давлатларга интеллектуал мулк ҳуқуқлари бузилишига қарши самарали, шу жумладан чегарадаги ҳимоя чораларини (Бордер Меасурес) жорий этиш мажбуриятини юклайди.
Ўзбекистон ҳудудининг Россияда контрафакт ва экспроприация қилинган интеллектуал мулк объектлари ҳамда уларнинг кўчирилган электрон тижорат омборлари учун транзит ва тарқатувчи бозорга айланиши ЖСТ Ищи гуруҳи музокараларида мамлакатнинг савдо ва инвестициявий жозибадорлигига салбий таъсир кўрсатиши муқаррар.
Россия намойиш этаётган бу тажриба халқаро ҳуқуқ учун катта мантиқий ва ҳуқуқий зиддиятни ўртага ташламоқда: Россиядек минтақавий йирик бозорда Ғарб компанияларининг савдо сирлари ҳамда товар белгиларини давлат даражасида ўзлаштириш ва қайта брендлаштириш одатий ҳолга айланса, ТРИПС ва Париж конвенсияси каби халқаро шартномалар ўз кучини сақлаб қола оладими?
Россиядан арзон ва муқобил товарлар оқимини ҳамда логистика марказларини қабул қилиш орқали иқтисодий фаолликни ушлаб туриш каби қисқа муддатли манфаатлар, узоқ муддатда Ўзбекистон миллий интеллектуал мулк муҳофазаси тизимининг емирилишига олиб келмаслиги керак. Россия контрафакти ва "кулранг" импортга етарлича ҳуқуқий баҳо берилмаслиги – мамлакатимизга тўғридан-тўғри Ғарб инвестициялари кириб келишини тўхтатувчи асосий омилдир.
Юқоридагилардан келиб чиқиб, бир нечта тизимли чоралар кўрилиши зарур:
1. **Божхона қўмитасига эх-оффисио ваколатини мустаҳкамлаш:** Божхона реестрига киритилмаган бўлса-да, халқаро эътироф этилган брендларнинг Россияда яратилган контрафакт нусхаларини аниқлаш бўйича Божхона қўмитасига ўз хизмат вазифасига кўра товарларни вақтинча ушлаб туриш ваколатини қонунчиликда мустаҳкамлаш лозим.
2. **Электрон тижорат операторларига мажбурий жавобгарлик юклаш:** Ўзбекистонга ўз омборларини кўчираётган Россиянинг трансчегаравий электрон тижорат операторларига (Вилдберриес, Озон ва ҳ.к.) Ўзбекистон истеъмолчиларига сотилаётган ва мамлакат омборларида сақланаётган товарларнинг товар белгиларига бўлган ҳуқуқий тозалигини (ИП слеарансе) текшириш ва мажбурий жавобгарлик юклаш механизмини жорий этиш даркор.
3. **Қўшма экспертиза методологиясини ишлаб чиқиш:** Рақобатни ривожлантириш ва истеъмолчилар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш қўмитаси ҳамда Адлия вазирлиги ҳузуридаги Интеллектуал мулк департаменти ўртасида Россиядан кириб келаётган структурали қайта брендлаштириш ва инсофсиз рақобат ҳолатларини аниқлаш бўйича қўшма экспертиза методологиясини ишлаб чиқиш мақсадга мувофиқ.