Индонезиянинг заҳарли тумани қўшниларига сиёсий бош оғриғи туғдирмоқда
Сингапур ва Малайзия ҳукуматлари хавотирдаги фуқаролар ва жаҳлдор қўшни ўртасида қолган.
Индонезиянинг заҳарли тумани қўшнилари учун сиёсий муаммо туғдирмоқда
Индонезиядаги ўрмон ёнғинларидан чиққан тутун Сингапур ва Малайзияга тарқалди
Индонезиянинг Калимантан, Папуа ва Суматра ҳудудларидаги ёнғинлардан кўтарилаётган туман давлат чегараларини тан олмайди.
Шамол томонидан қўшни Сингапур ва Малайзияга учириб келинган заҳарли смог сўнгги ҳафталарда Жануби-Шарқий Осиёнинг денгизбўйи ҳудудларидаги одамларга таъсир қилиб, нафас олишдаги муаммолар ва бош оғриғини келтириб чиқармоқда.
У шунингдек, аҳолининг ортиб бораётган ғазаби ва Индонезия билан муносабатларга путур етказиш хавфи орасида қолган минтақа ҳукуматлари учун бошқача турдаги бош оғриғини туғдирмоқда.
«Одамлар тўйган, ғазабда ва ташвишда», — дейди Сингапур Менежмент Университетининг ҳуқуқ бўйича доценти Южин Тан BBCга. «Ҳукуматлар уларга жавоб бериши керак, акс ҳолда, аслида ташқи масала бўлган нарса сиёсийлашиш учун кенг имкониятга эга ички муаммога айланади».
Индонезиядаги ўрмон ёнғинлари ҳар йили содир бўлади ва одатда пальма ёғи каби экинлар учун ерларни кенг кўламда тозалаш билан боғлиқ.
Аммо бу йилги ёнғинларни назорат қилиш, айниқса, мамлакат ўрмонлари ва торфзорларида қурғоқчиликни ёмонлаштирган кучли Эль-Ниньо туфайли қийин бўлди.
Сингапур ва Малайзияда одатда атиги бир неча кун давом этган аввалги туман ҳодисаларидан фарқли ўлароқ, бу сафаргиси ҳафталаб давом этмоқда.
Малайзияда қонун чиқарувчи Сиед Саддиқ ёнғинларга алоқадор компанияларга қарши санкциялар қўллашга чақириб, малайзияликлар «уларга минтақадаги ҳайдалганлардек муносабатда бўлиши кераклигини» айтганидан сўнг, одамлар туманга норозилик сифатида Индонезия товарларини бойкот қила бошладилар.
Ўз етакчиларидан бехато ва самарали иш кутишга одатланган Сингапурда ҳам эътирозлар билдирилди.
«Эль-Ниньо об-ҳаво ҳодисаси кучли бўлиши маълум бўлгани ва эрта огоҳлантириш берилганига қарамай, ҳукумат туманга қарши курашда хатога йўл қўйди, деган қараш мавжуддек кўринади», — дейди Тан.
«Очиқ-одинки, сингапурликлар ҳукуматдан атроф-муҳитни ифлослантирувчиларга қарши кескин чора кўришини кутмоқда».
Ўз навбатида, Сингапур ҳукумати туман муаммоси устувор вазифа эканини аниқ билдирди.
Орол бўйлаб юзлаб тумандан сақланиш бошпаналари ташкил этилди, болалар, кексалар ва бошқа ёрдамга муҳтож аҳолига ниқоблар тарқатилмоқда.
Расмийлар, шунингдек, амалдаги туманга қарши қонунларни мустаҳкамлашга интилаётганликларини ва Сингапурда рўйхатдан ўтган 10 та компаниянинг Индонезиядаги ўрмон ёнғинларига эҳтимолий алоқадорлигини текшираётганликларини маълум қилишди.
Ўтган ҳафтада Сингапур ташқи ишлар вазири Вивиан Балакришнан Жакартада Индонезия президенти Прабово Субианто билан учрашди. Балакришнан бу учрашувни «конструктив ёндашувлар»га олиб келган «ҳалол» ва «самимий» музокаралар деб таърифлади.
Учрашув ҳар икки мамлакат туман муаммосини ҳал қилиш бўйича қўшма ишчи гуруҳ тузиш режаларини эълон қилган бир пайтда бўлиб ўтди, бу эса бир неча ҳафта давом этган икки томонлама кескинликдан сўнг муносабатларнинг юмшашидек кўринди.
Туман Прабовонинг муаммоли маъмурияти учун яна бир инқирозга айлангач, баъзи расмийлар танқидларга қарши чиқдилар.
Юқори лавозимли расмийлардан бири ўрмон ёнғинлари инсон назоратидан ташқарида эканини ва қўшни Сингапур ҳамда Малайзиядаги кислород «бизнинг ўрмонларимиздан ҳам келишини» айтиб, хафагарчиликка сабаб бўлди.
Дипломатик маҳорати билан фахрланадиган шаҳар-давлат томонидан камдан-кам учрайдиган танбеҳ сифатида, Сингапур тўнғич вазири К Шанмугамнинг сўзларига кўра, бу шарҳ «ҳафсалани пир қиладиган» ва «нимасдир нотўғри» эди.
«Туман соғлиғимизга жиддий таъсир кўрсатмоқда ва бу ҳақиқатан ҳам қабул қилиб бўлмайдиган ҳолат», — деди Шанмугам журналистларга. Туман чегаранинг икки томонидаги одамларга таъсир қилгани сабабли, уни ҳал қилишда «ҳеч қандай икки томонлама муаммолар» бўлмаслиги керак, дея қўшимча қилди у.
Бир неча кун ўтгач, Индонезия ички энергия эҳтиёжларини рўкач қилиб, Сингапурга газ экспортини қисқартиришини айтди — бу қадамни кўпчилик Сингапурнинг изоҳлари учун қасос сифатида кўрди.
Албатта, Индонезия яқинда мамлакатнинг баъзи ҳудудларида электр энергияси танқислигига дуч келди. Сингапур ҳам кунлик умумий талабининг 2% идан камроғини ташкил этадиган бу қисқартириш унинг газ таъминотига кам таъсир қилишини айтмоқда.
Аммо бу кутилмаган эълон Индонезия энергетика вазири «Индонезияни ҳурмат қилмайдиган» мамлакатларга экспорт тўхтатилиши мумкинлигидан огоҳлантирганидан бир неча кун ўтиб пайдо бўлди. Ўша куни Прабово ўрмон ёнғинларини муҳокама қила туриб, «Индонезияни ҳақорат қилишни яхши кўрадиган мамлакатлар»га тўхталиб ўтди.
«Бу Сингапурнинг катта қўшниларига бўйсуниши кераклиги ҳақидаги Сингапур етакчилари узоқ вақтдан бери инкор этишга ҳарака қилаётган тарихий динамика — 'абанг-адик' [кап-катта ака-ука] синдромидан келиб чиққан ҳолда Сингапурдан пукач сифатида фойдаланишнинг эскирган усулидир», — дейди Тан.
«Сингапур етакчиларининг туман ва унинг иккала мамлакат аҳолисига қандай таъсир қилишидан хавотир билдириши Сингапурнинг ўз қўшнисига ҳурматсизлик қилгани сифатида қабул қилинди».
Малайзиянинг туманга расмий муносабати нисбатан вазмин бўлди.
Ташқи ишлар вазири Моҳаммад Ҳасан Индонезияга расмий дипломатик эътироз билдириш ёки қонуний чоралар кўришни рад этиб, бундай қадамлар «муносабатларни узишга тайёр эканимизни англатади», деди.
Ҳозирча Малайзия ўрмон ёнғинларининг олдини олиш ҳаракатларини кучайтириш учун Индонезия билан ўзаро англашув меморандумини ўрганишга рози бўлди.
Моҳаммаднинг айтишича, у шунингдек, дипломатик каналларга — масалан, АСЕАНнинг Чегаралараро туман билан ифлосланиш бўйича келишувига таянади.
2003 йилда кучга кирган келишув Жануби-Шарқий Осиё давлатлари ассоциацияси (АСЕАН) аъзоларини такрорий туман муаммосини ҳал қилиш учун биргаликда ишлашга мажбур қилади.
Аммо кўпчилик уни бесамар деб ҳисоблайди, чунки у ўрмон ёнғинларига алоқадор қишлоқ хўжалиги компанияларини жазолай олмайди ёки алоҳида ҳукуматларни бунга мажбур қилолмайди.
Тасмания Университетининг Осиё тадқиқотлари профессори Жеймс Чиннинг айтишича, келишув «имзоланган қоғозга ҳам арзимаслиги» исботланди.
«Туман йўқолиши билан, сиёсий босим тугаши билан ҳамма нарса одатдагидек давом этаверади».
2016 йилда АСЕАН мамлакатлари 2020 йилгача минтақада туманни йўқ қилиш мақсадини қўйган эдилар. Бу муддат жимгина ўтиб кетгач, улар бунга 2030 йилгача эришиш бўйича янги мақсад қўйдилар.
Малайзиянинг позициясини у ҳам пальма ёғининг йирик ишлаб чиқарувчиси экани янада мураккаблаштиради. Бу маҳсулот кўпинча минтақадаги ўрмон ёнғинларида кенг айбланадиган тижоратдаги «ўтиш ва ёқиш» усуллари билан боғланади.
Малайзия ҳам вақти-вақти билан ўз ҳудудидаги ёнғинлар туфайли кучли туманга дуч келган.
2019 йилда Малайзия минтақани қоплаган туман учун Индонезия торфзорларидаги қайноқ нуқталарни айблаганида, Индонезия расмийлари смог уларнинг томонидан келганини айтиб, Малайзиянинг ўзига ишора қилишган эди.
«Пальма ёғи етиштиришга жуда катта аҳамият берар эканмиз, [туман] такрорланаверади», — дейди Малайзия Тинч океани тадқиқот маркази бош маслаҳатчиси Эй Сун Оҳ.
Ҳатто Малайзия эътироз билдирган тақдирда ҳам, дея қўшимча қилади Оҳ, у Индонезиянинг энг йирик хорижий инвестори ва кўплаб бой индонезияликлар учун оффшор молиявий маркази бўлган Сингапур каби Индонезияга «таъсир ўтказиши» даргумон.
Ҳозирча Малайзия «Индонезияни асоссиз равишда ғазаблантиришни хоҳламайди», дейди Оҳ.
«Ҳукумат шамол [муаммони] учириб кетгунча шунчаки қўл қовуштириб ўтирибди. Чунки охир-оқибат шамол уни учириб кетади».