Индонезиядаги ўрмон ёнғинлари «карбонат ангидрид бомбалари»ни зарарсизлантириш учун ҳаётини хавф остига қўяётган кўнгиллилар

**Индонезиядаги ўрмон ёнғинлари «карбонат ангидрид бомбалари»га қарши курашда ўз ҳаётини хавф остига қўяётган кўнгиллилар**

Фаҳрин Рамадҳианто бир ойдан бери Борнеодаги ўрмон ёнғинларига қарши курашмоқда ва у бунинг ўз организмига таъсирини ҳис қила бошлади.

Борнео узра осмон паст осилиб турибди, гарчи ёмғирдан дарак бўлмаса-да. Миллий чегаралардан ҳам ошиб ўтиб, Сингапур, Манила ва Куала-Лумпургача етиб борган қуюқ ва заъфарон рангли ҳаво тутун пардаси остида қолган.

Ер сатҳида эса тупроқдан тутун кўтарилмоқда.

«Бу худди кўзни ёшлатувчи газга ўхшайди», дейди Дви Сужатмоко.

«У тўғри бурунга урилади, кўзларингиз ачишади — тахминан шундай туюлади», дейди у. «Одамлар бу ёнғинларни аланга ва тутун туфайли фавқулодда деб айтишади. Ва улар ҳақли».

35 ёшли кўнгилли ўт ўчирувчи бир ойдан кўпроқ вақтни ушбу қуюқ туман ичида ўтказди ва тўхтатиб бўлмайдигандек туюлган ёнғин фронтига қарши курашар экан, минг йиллар давомида қамалиб қолган заҳарли карбонат микрозаррачаларидан нафас олди.

Қўл асбоблари, аравалар ва кўчма ўт ўчириш насослари билан у ва минглаб бошқа кўнгилли ўт ўчирувчилар — уларнинг аксарияти маҳаллий Даяк ёки Банжар халқлари вакилларидир — июль ойи бошидан бери Индонезия Борнеоси бўйлаб қарийб 200 000 гектар ўрмон ва қишлоқ хўжалиги ерларини кулга айлантирган оловли жаҳаннамга қарши турмоқдалар.

Ер остида яширинган улкан торф ёнғинлари туташда давом этиб, ҳавони заҳарли газлар билан тўлдирмоқда.

«Ёнғин назоратдан чиқиб кетса, у кўпчиликка зарар етказади. Нафақат инсонларга, балки ҳайвонлар ва ўсимликларга ҳам», дейди Сужатмоко. «Агар ер ости ёнғини тарқалиб кетса ва уни бошқа назорат қилиб бўлмаса, йўқотишлар жуда катта бўлади».

Индонезия ўрмон ёнғинлари офати гирдобида қолган.

Маҳаллий қурғоқчилик шароитларини кучайтирган «Супер Эль-Ниньо» деб аталувчи ҳодиса фонида мамлакат бўйлаб минглаб фаол ёнғин ўчоқлари тарқалмоқда ва кўпаймоқда, бу эса минтақада сўнгги ўн йилдан ортиқ вақт ичидаги энг ёмон трансчегаравий тутун инқирозини келтириб чиқармоқда.

Борнеодаги ёнғинларни айниқса ташвишли қиладиган жиҳат шундаки, улар дунёдаги энг йирик тропик торфзор экотизимларидан бирини вайрон қилмоқда.

Ушбу 4,5 миллион гектарлик ўрмон ва ботқоқлик одатда қадимий карбонатнинг йирик омбори бўлиб хизмат қилади.

Торфзорлар ёнганда, улар атмосферага миллионлаб тонна карбонат ангидрид, ис гази ва метан чиқариши мумкин — иссиқхона газларининг бундай кескин ажралиб чиқиши уларга «карбонат ангидрид бомбаси» деган номни берди.

«Торфзорлар жуда самарали карбонат омборлари ҳисобланади, чунки улардаги сув босган шароит парчаланишни секинлаштиради ва карбонатнинг минглаб йиллар давомида ер остида тўпланишига имкон беради», деб тушунтиради Индонезиянинг Yayasan Konservasi Alam Nusantara (YKAN) экологик нодавлат ташкилоти торфзорлар бўйича тадқиқотчиси доктор Ниса Новита.

«Аммо бу улар қуритилганда ёки ёниб кетганда 'карбонат ангидрид бомбаси'га айланиши мумкинлигини ҳам англатади, чунки ўша карбонат атмосферага тез суръатлар билан ажралиб чиқиши мумкин.

«Индонезиядаги тропик торфзорлар дунёдаги энг самарали табиий карбонат омборлари қаторига киради. Торф қанчалик чуқур бўлса, карбонат захираси шунчалик кўп бўлади — ва Калимантанда биз чуқурлиги 20 метрдан ошадиган торф қатламларини топдик».

Бундай чуқурликдаги торфзорнинг ҳар бир гектарида 6000 тоннадан ортиқ карбонат бўлиши маълум — бу тахминан 4800 та автомобилнинг йиллик CO₂ чиқиндисига тенг. Ва у ёнганда, дейди доктор Ниса, ўша қазилма карбонат атмосферага «жуда тез» кириб бориши мумкин.

«Биз ушбу тутун офатига қарши курашиш учун қўлимиздан келган барча ишни қиляпмиз, чунки бу бизнинг бурчимиздир», дейди ўт ўчирувчи Дви Сужатмоко

Бутун Жануби-Шарқий Осиё бўйлаб минглаб одамлар ҳозирда ушбу чиқиндиларнинг таъсирини кўзлари, кўкраклари ва томоқларида ҳис қилмоқдалар.

Индонезия, Бруней, Малайзия, Сингапур ва Филиппинда ҳаво ифлосланиши кўрсаткичлари «хавфли» даражага кўтарилди — баъзи ҳолларда Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти тавсия этган даражадан деярли 75 баравар юқори — ва шифохоналарга ётқизилганлар сони кескин ортди.

Июлдан августгача Индонезия Соғлиқни сақлаш вазирлиги ер ва ўрмон ёнғинлари билан боғлиқ 50 000 дан ортиқ нафас йўллари инфекцияси ҳолатларини қайд этди. Ушбу ҳолатларнинг 12 000 дан ортиғи беш ёшгача бўлган болалардир.

«Ушбу ифлосланиш булути ичида яшаётган ҳар бир киши тутаётган торф ёнғинлари маҳсулотларидан нафас олмоқда», дейди Лестер университети геология ва атроф-муҳит мактаби профессори Сьюзан Пейж. У Осиёдаги торфзорларни уч ўн йиллик давомида ўрганган.

«Улар заҳарли бўлган ис газидан нафас олишмоқда ва жуда майда заррачали моддаларни ютмоқдалар... [улар] ўпкадаги альвеолалар орқали қон оқимига ўтиб, тананинг бошқа жойларида, жумладан, юрак билан боғлиқ муаммоларни келтириб чиқариши мумкин.

«Бундай ифлосланиш булутида яшаш соғлиқ учун ўта хавфлидир».

Торф ёнғинларига қарши курашиш ерни шу қадар тўлиқ намлашни талаб қиладики, у «бўтқа каби» бўлиб қолади

Соғлиққа етказилган зарар офатнинг марказида: ёнғин фронтида энг кескин сезилмоқда.

У ерда кўнгилли ўт ўчирувчилар ўчириш жуда қийинлиги билан ном қозонган ёнаётган торфзорларни ўчириш учун ўз ҳаётлари ва ўпкаларини хавф остига қўймоқдалар. Марказий Калимантанда икки кўнгилли яқинда вафот этди, хабарларга кўра, уларнинг соғлиғи ёнғинга қарши кураш пайтида ёмонлашган.

Инсон ҳаётини йиллар давомида қисқартириши мумкин бўлган заҳарли тутун ичида қолган кўнгиллилар шлангларини сув билан таъминлаб туриш учун суякдек қуриган торф орқали ҳовузлар, каналлар ва қудуқлар қазишмоқда.

Баъзилар ер ости ёнғинларига қарши курашиш учун қўлбола суғориш тизимларини яратиш мақсадида ерга қувурларни урмоқдалар. Бошқалари эса тун бўйи оловга қарши курашни давом эттириш учун фронт чизиғидан бир қадам нарида ухламоқдалар.

«Бу ердаги энг ёмон нарса тутун бўлди», дейди энг кўп зарар кўрган ҳудудлардан бири бўлган Жанубий Калимантандаги Банжарбару шаҳридан кўнгилли ўт ўчирувчи Фаҳрин Рамадҳианто.

«Ҳиди худди чириган ёғоч ёнаётгандек — бу торфнинг ўзига хос ҳидидир. Ва ушбу торф таркибида кўплаб турли манбалардан олинган чириган ёғоч ва органик материаллар мавжуд».

Индонезиянинг торфзор ёнғинлари янгилик эмас.

Экспертларнинг таъкидлашича, инқироз Суҳарто даврига бориб тақаладиган, Калимантандаги улкан тропик ўрмонлар ва торфзорлар дарахт кесиш, плантациялар ва кенг кўламли ривожланиш лойиҳалари учун очилган ўн йиллик ердан фойдаланиш ўзгаришларидан келиб чиққан.

Бироқ расмийлар тарихан йирик ёнғинларда саноат иштирокчиларини айблашга иккиланиб келишган.

Бунинг ўрнига, ҳозирда орол бўйлаб ўт ўчиришда иштирок этаётган ўша маҳаллий жамоалар кўпинча ўсимликларни тозалаш учун назорат қилинадиган куйдиришдан фойдаланадиган анъанавий деҳқончилик усуллари туфайли ёнғинларни бошлашда айбланган.

Ғарбий Калимантандаги Даяк Канаятн халқи вакили Тоно BBC'га берган интервьюсида, Даяк жамоалари ерни пухта режалаштириш, эҳтиёткорлик ва авлоддан-авлодга ўтиб келаётган қадимий урф-одатлар билан тозаласалар-да, кўпинча қурбонлик эчкисига айлантирилишини айтди.

Тононинг сўзларига кўра, ушбу жамоаларнинг «ума букит» ёки «тепалик деҳқончилиги» деб номланувчи анъанавий амалиётлари табиат билан мувозанатда яшаш тамойилига асосланган.

«Бу ердаги энг ёмон нарса тутун бўлди», дейди Фаҳрин Рамадҳианто

Аммо Индонезиянинг энг кўп ўрмонлари кесилган ҳудуди бўлган Калимантанда бу мувозанат тез суръатлар билан бузилмоқда.

Ҳудуд 2025 йилда қарийб 160 000 гектар ўрмонни йўқотди, бу миллий умумий ҳажмнинг учдан бир қисмидан кўпроғини ташкил этади ва унинг катта қисми плантациялар ва монокультурали қишлоқ хўжалиги учун тозаланган.

Айнан ўша саноат миқёсидаги ривожланиш лойиҳалари минтақадаги торф ботқоқларини қуритиш учун асосий жавобгар бўлиб, уларни ёнғинга анча заиф қилиб қўйди, дейди профессор Пейж.

«Торфзорлар плантация ташкил этиш учун унчалик қулай жой эмас — лекин, албатта, кўпроқ мос келадиган минерал тупроқлар тугагандан сўнг, йирик техникалардан фойдаланган ҳолда торфзорларни қуритиш ва етарлича қуруқ шароит яратиш имкони пайдо бўлди», дейди у.

«Шундай қилиб, сизда нафақат ўрмонларнинг кесилиши мавжуд, балки торфзорларнинг қуритилиши ҳам, албатта, ёнғин хавфини сезиларли даражада оширди».

Пейж шунингдек, ёнаётган бўлса-да, бўлмаса-да, қуритилган торфзор атмосферага «ҳар доим» карбонат ангидрид чиқаришини таъкидлайди.

«Менимча, бу унутилган», дейди у. «Биз ёнғинларни кўрганимизда, улар қуритилган торфзорда аслида ҳар доим содир бўлаётган воқеаларнинг драматик мисоли эканлигини тан олиш муҳим деб ҳисоблайман... Ёнғинлар шунчаки [бунинг] энг ёмон ифодасидир».

Энди, ушбу сўнгги ёнғинлар назоратдан чиқиб кетишда давом этар экан, Сужатмоко ва бошқалар яқин кунлар, ҳафталар ва ойларда бир қатор қийинчиликларга дуч келишмоқда — булар орасида сув танқислиги ҳам бор.

Индонезия торфзорларидаги дренаж ва қурғоқчилик уларни ёнғинга янада заиф қилиб қўйди

Торф ёнғинларини ўчириш ерни шу қадар тўлиқ тўйинтиришни англатадики, у «бўтқа каби» бўлиб қолади, деб тушунтиради Сужатмоко.

Шунда ҳам, кўринмас торф ботқоғининг чуқурлигида яширинган ёқилғи билан озиқланадиган ёнғиннинг тутаб турган арвоҳ каби қайтиб келиши эҳтимоли юқори.

Қайта-қайта авж олаётган аланга, давом этаётган қурғоқчилик ва заҳарли тутунга қарши курашда чарчоқ яна бир катта муаммодир.

«Биз, албатта, чарчадик», дейди Сужатмоко.

«Биз ҳолдан тоямиз, оилаларимизни, болаларимизни, хотинларимизни соғинамиз. Аммо ҳозирча барчамиз бу нарсаларни четга суриб қўйганмиз. Биз ушбу тутун офатига қарши курашиш учун қўлимиздан келган барча ишни қиляпмиз, чунки бу бизнинг бурчимиздир».

«Биз тез орада ёмғир ёғишини ҳам умид қиламиз», дея қўшимча қилади у. «Биз уйдан узоқда ойларни ўтказдик... Фронт чизиғидагиларнинг барча саъй-ҳаракатлари ҳамма учун баракали бўлсин».