Иккинчи қўл китоблар савдоси гуллаб-яшнамоқда. Бу сунъий интеллект туфайлими?
Китоб сотувчилари сирли оммавий буюртмалар ҳақида хабар беришмоқда. Китоблар сунъий интеллектни ўқитиш учун ишлатилаётгани ва охир-оқибат пулпага айланиб кетаётгани тахмин қилинмоқда.
Иккинчи қо'л китоблар савдосининг ҳайратланарли даражада о'сиши сун'ий интеллект (АИ) ҳаракатлантирувчи куч бо'лиши мумкин деган тахминларга олиб келди.
Дунё бо'йлаб мустақил китоб сотувчилари со'нгги ойларда г'айриоддий тенденцияни пайқашди: ко'плаб романлар сотиб олиниб, узоқ омборларга жо'натилмоқда. Нортумберланддаги Бартер Боокс нашриётидан Стюарт Манли одатда ҳафтасига икки-уч минг китоб сотади. Бироқ, Канада компаниясидан яқинда битта оммавий буюртма унинг одатдаги етти кунлик савдо ҳажмига то'г'ри келди. Иккинчи қо'л китоблар савдосида 30 йиллик тажрибага эга Манли "бундай нарсани ҳеч қачон ко'рмаганини" айтди.
Китоб сотувчилари бу китобларнинг охирги манзилини аниқ билишмайди, аммо ко'пчилик улар чет эллик о'қувчилар учун эмас деб тахмин қилади. Бунинг о'рнига, улар янги ма'лумотларга иштиёқи бор АИ томонидан сотиб олинаётгани ҳақидаги асосий назария мавжуд.
Икки қо'л китоблар савдосининг бу ко'тарилиши 2025-йилда АҚШ судининг қарори билан бог'лиқ деб тахмин қилинади. Судя сотиб олинган китоблардан АИ дастурий та'минотини о'қитиш учун фойдаланиш АҚШ муаллифлик ҳуқуқи қонунини бузмаганлигини аниқлади. Ушбу қарор учта муаллиф томонидан АИ фирмаси Антҳрописга қарши қо'зг'атилган суд да'восидан келиб чиқди. Судя Уилям Алсуп Антҳрописнинг муаллифларнинг китобларидан фойдаланиши "жуда о'згарувчан" деб қарор чиқарди, шунинг учун АҚШ қонунларига ко'ра рухсат берилган.
О'тган ойда суд ҳужжатларида Антҳрописнинг АИ чатботи Клод учун о'қув жараёнида китоблар ё'қ қилинаётгани аниқланди. Антҳропис вакили: "Клод оммавий веб-ма'лумотлар, тижорат ё'ли билан олинган ма'лумотлар то'пламлари ва биз о'зимиз яратган ма'лумотлар аралашмаси бо'йича о'қитилган", деб қо'шимча қилди ва о'қув учун китобларни олиш АИ саноатида кенг тарқалган амалиёт эканлигини қо'шимча қилди. Улар, шунингдек, "Бизнинг ма'лумотларни йиг'иш дастурларимизнинг ҳеч бири ноёб ёки антиқа китобларни сотиб олмайди ва ё'қ қилмайди", деб та'кидладилар.
Шунга қарамай, китобларнинг пулпага айлантирилиши ҳақидаги тушунча хавотирга сабаб бо'лмоқда. Шимолий Лондонда Валден Боокс нашриётини бошқарадиган ва г'айриоддий савдоларга дуч келган Девид Тобин: "Ба'зи жиҳатдан ко'п йиллар давомида сотилмаган бу китобларнинг ба'зиларини сотиш жуда ёқимли, аммо улар охир-оқибат ё'қ қилинса, бу ачинарли бо'ларди", деб изоҳ берди.
Антҳропис суд ҳужжатларида эски китобларни қабул қилиш лойиҳаси компаниянинг ички алоқаларида "Панама лойиҳаси" деб номланган. Ҳужжатларда компаниянинг мақсади "дунёдаги барча китобларни бузг'унчи сканерлаш" эканлиги ко'рсатилган. Бузг'унчи сканерлаш китобларни саноат миқёсида рақамлаштириладиган муассасаларга жо'натишни о'з ичига олади, бу саҳифаларни тезда сканерлаш учун умуртқа пог'онасини олиб ташлашни, кейин эса қолдиқларни қайта ишлашни о'з ичига олади.
Бартер Боокс компаниясидан Манлей шундай деди: "Панама лойиҳаси атрофида ко'плаб сирлар мавжуд. Номи мен учун янги, аммо лойиҳанинг ҳақиқати янги эмас ва китоб сотувчилари форумларида ко'п муҳокама мавзуси бо'либ келган". У о'з китобларини бошқа АИ фирмалари томонидан шу ёки шунга о'хшаш лойиҳалар учун сотиб олаётганини тасдиқлай олмайди, аммо у "қофия ёки сабабсиз" тасодифий ко'ринадиган савдоларни тушунтириш қийин деб билади. Сотиб олинган китоблар ноаниқ лотин матнларидан тортиб ковбой романларигача бо'лган.
Мутахассисларнинг та'кидлашича, турли мавзулар АИга ишора қилади, чунки г'айриоддий ва ноёб матнлар чатботлар каби генератив АИ воситаларининг орқасидаги технология бо'лган катта тил моделларини о'қитишни яхшилаш учун янги материалларни тақдим этиши мумкин.
Оксфорд университетининг интеллектуал мулк бо'йича мутахассиси профессор Эмили Хадсон Буюк Британиянинг муаллифлик ҳуқуқи қонунлари АҚШдаги қонунлардан фарқ қилишини та'кидлади. "Буюк Британияда бошланг'ич нуқта шундаки, нусха ко'чиришнинг барча бу ҳаракатлари - о'қув кутубхонасини яратиш ва о'қитишни амалга ошириш - муаллифлик ҳуқуқи эгасининг рухсатини талаб қилади", деб тушунтирди у.
Китоб сотувчилари учун бу дилемма туг'диради. Улар китобларнинг ё'қ қилиниши г'оясидан ноқулай бо'лса-да, ба'зилар ҳар бир номни сақлаб қолиш шарт эмаслигини тан олишади. Эдинбургдаги МсНаугҳтан'с китоб до'кони эгаси Дерек Валкер шундай деди: "Яқинда атиги 100 нусхада нашр этилган, уларнинг 75 таси аллақачон кутубхоналарда бо'лган академик матн бозорда жуда кам учрайдиган бо'лиши мумкин - лекин битта нусхаси ё'қ қилинса, бу унчалик катта ё'қотиш эмасдир." Бироқ, у қо'шимча қилди: "Аммо бизда, масалан, 18-аср нашрининг ягона сақланиб қолган намунаси бо'лган китоблар бор ва сотдик. Агар шунга о'хшаш китоб шунча вақт сақланиб қолган бо'лса, ё'қ қилиш учун сотиб олинса, бу анча жиддий муаммо бо'лади."
Манлейнинг фикрича, китобларни қайта ишлаш энди жамоатчилик томонидан талаб қилинмайдиган ко'плаб номлар учун яхши ечимдир, айниқса бу савдони кучайтирганда. "Ба'зиларда китоблар қаерда тугаши ва ё'қ қилиниши ҳақида ахлоқий хавотирлар бо'лиши мумкин", деди у. "Аммо дунёга энди "Да Винчи коди"нинг беш миллион нусхаси керак эмас. Мен 20 йил давомида интернетда реклама қилинган китобларни ко'рдим, аммо улар ҳозиргача сотилмади."