Ички босим Рубиони Ҳиндистоннинг порт шаҳрига ташриф буюришга мажбур қилдими?

Рубио ўзининг Ҳиндистон порт шаҳрига ташрифини ички босим остида амалга оширдими?

АҚШ Давлат котиби Марко Рубио шу ҳафтада Ҳиндистонда бўлди.

Ҳиндистон ғарбидаги порт шаҳри Жамнагар хорижий етакчилар учун одатий йўналиш эмас, шунга қарамай, у АҚШ Давлат котиби Марко Рубионинг яқиндаги ташрифида муҳим роль ўйнади.

Хўш, Рубио нега у ерга борди? Ва энг муҳими, у нега Ҳиндистон пойтахти Деҳлига боришдан қочди?

Иккала саволга ҳам жавоб Ҳиндистон билан эмас, балки бевосита Дональд Трамп маъмуриятининг ички босимлари — ёки, аниқроғи, унинг ички нефть эҳтиёжлари билан боғлиқ бўлиши мумкин.

Рубио сешанба куни Ҳиндистоннинг молиявий пойтахти Мумбайга етиб келди ва у ерда Ҳиндистон Ташқи ишлар вазири С. Жайшанкар ҳамда мамлакатнинг бир қатор етакчи бизнес вакиллари билан учрашди. У ўз ташрифини расман Ғарбий Гужарат штатида жойлашган Жамнагарда якунлади. Бу ерда Осиёнинг энг бой кишиларидан бири Мукеш Амбанига тегишли улкан нефтни қайта ишлаш заводи жойлашган.

Бу унинг жорий йилда ушбу мамлакатга иккинчи ташрифи бўлди ва экспертларнинг таъкидлашича, бу галги асосий нуқта фақат вақт танловида эмас, балки у танлаган йўналишларда ҳамдир.

Трамп маъмурияти ноябрь ойида бўлиб ўтадиган АҚШ оралиқ сайловлари олдидан ёқилғи нархини назорат остида ушлаб туриш босими остида қолмоқда, Яқин Шарқда кескинликнинг ортиши эса глобал энергия таъминотига таҳдид солмоқда.

Яқин орада АҚШда янги қайта ишлаш қувватлари кутилмаётган бир пайтда, Ҳиндистоннинг жуда катта миқдордаги хом нефтни қайта ишлаш имконияти Вашингтонга ёқилғи бозоридаги босимни енгиллатишнинг эҳтимолий йўлини беради.

Бу Reliance компаниясининг Жамнагардаги нефтни қайта ишлаш заводини муаммонинг марказига қўяди.

Бироқ, бу ташриф Ҳиндистон-АҚШ муносабатларидаги нозик бир даврга тўғри келмоқда. Трамп Ҳиндистон товарларига божлар жорий этди, Деҳлига нисбатан Россия энергия ресурсларини сотиб олгани учун санкциялар кучида қолмоқда (гарчи улар ҳозирда вақтинча тўхтатилган бўлса-да), шунингдек, икки мамлакат ўртасидаги савдо битими тахминан 20 ойдан бери амалга ошмай келмоқда.

Ташриф ҳақида эълон қилар экан, АҚШ Давлат департаменти эътибор энергетика соҳасидаги ҳамкорлик, тижорат инвестициялари ва иқтисодий алоқаларга қаратилишини айтган эди.

Расмий жадвалдан Деҳли ҳам чиқариб ташланди, бу эса, айниқса, Ҳиндистон мухолифати сиёсатчилари томонидан саволлар туғдирди. Аммо таҳлилчиларнинг айтишича, бу қарор онгли равишда қабул қилинган.

«Деҳли — ишончсизлик бўшлиғи энг катта бўлган жой. У ердаги расмийлар Трамп маъмуриятининг бир қатор қарорлари ва сиёсатидан норози», — деди Атлантика кенгаши катта илмий ходими Майкл Кугельман BBC билан суҳбатда.

Ҳиндистоннинг АҚШдаги собиқ элчиси Меера Шанкар эса пойтахтнинг ўтказиб юборилганига ҳаддан ташқари катта урғу бермасликдан огоҳлантиради.

«Бу асосан энергетикага қаратилган ташриф эди», — дейди у. «Қолаверса, Рубио Мумбайда Ташқи ишлар вазири билан учрашди-ку».

Расмий баёнотларга кўра, икки ташқи ишлар вазири Таж меҳмонхонасида учрашиб, савдо, инвестиция, энергетика хавфсизлиги ва мудофаа соҳасидаги ҳамкорликни муҳокама қилишган. Ҳиндистон Ташқи ишлар вазирлиги, шунингдек, иккала томон савдо музокараларидаги илгарилашни олқишлаганини ва узоқ вақтдан бери муҳокама қилинаётган битимни якунлаш бўйича ўз мажбуриятларини яна бир бор тасдиқлаганини билдирди.

Аммо дипломатик учрашувлар якунлангач, Рубио Амбани бизнес империясининг марвариди жойлашган Жамнагарга жўнаб кетди. Бу ташрифнинг энг характерли хусусиятига айланди.

Шанкарнинг айтишича, нефтни қайта ишлаш заводига ташриф «АҚШ ноябрь ойидаги оралиқ сайловлардан олдин бозорга кўпроқ қайта ишланган ёқилғи олиб киришга қанчалик катта аҳамият бераётганини кўрсатди».

Компания веб-сайтига кўра, Reliance’нинг Жамнагар мажмуаси кунига тахминан 1,4 миллион баррель хом нефтни қайта ишлаш қувватига эга, бу глобал қайта ишлаш қувватининг тахминан 1,5 фоизини ташкил қилади.

У шунингдек дизель ва бошқа нефть маҳсулотларининг йирик экспортери ҳисобланиб, глобал ёқилғи бозорларида муҳим ўрин тутади.

Чоршанба куни ОАВ учун чекланган кириш шароитида ўтказилган қатъий назорат остидаги ташриф давомида Рубио мажмуани кўздан кечирди ва Амбани оиласи аъзолари, жумладан Мукеш Амбани билан учрашди.

Кейинроқ компания баёнот бериб, «ташриф глобал энергетика манзараси ва анъанавий ҳамда янги энергетика бўйича тижорат ҳамкорлиги имкониятлари юзасидан кенг кўламли муҳокамаларни ўз ичига олганини» маълум қилди. Бироқ, унда хом нефть сотиб олиш ёки қайта ишланган маҳсулотларни етказиб бериш бўйича ҳеч қандай муайян мажбуриятлар алоҳида тилга олинмаган.

Бир кун олдин ОАВ вакиллари билан суҳбатда Рубио Ҳиндистонни «нефтни қайта ишлаш бўйича ўта йирик давлат» деб таърифлаган ва АҚШ Reliance компаниясининг Венесуэла нефтини кўпроқ қайта ишлашини хоҳлашини айтган эди.

«Уларда оғир хом нефтни қайта ишлаш имконияти бор. Улар илгари ҳам буни қилишган ва фикримча, Венесуэла нефти бозорга кўпроқ кириб келгани сайин, бу улар қила оладиган ишдир», — деди у журналистларга.

Рубио Венесуэла нефти қисқа муддатда «энггиллик бериши» ва Яқин Шарқдаги кескинлик фонида таъминот босимини юмшатишга ёрдам бериши мумкинлигини қўшимча қилди.

Reliance илгари АҚШ санкциялари савдога халақит беришидан олдин Венесуэла хом нефтининг энг йирик харидорларидан бири бўлган. Жорий йил бошида АҚШ аралашувида Венесуэла Президенти Николас Мадуро қўлга олинганидан ва Вашингтон мамлакат энергетика секторига қўйилган санкцияларни юмшатганидан сўнг, Reliance яна йирик импорт қилувчи сифатида пайдо бўлди.

Экспертларнинг таъкидлашича, бу ташриф Ҳиндистоннинг Россия нефтини сотиб олиши бўйича Деҳли-Вашингтон алоқаларидаги баъзи кескинликларни камайтиришга ҳам ёрдам бериши мумкин.

Ҳиндистон Москванинг 2022 йилда Украинага бостириб киришидан бери Россия нефтининг энг йирик харидорларидан бирига айланди.

Энергетика ва тоза ҳавони тадқиқ қилиш маркази (CREA) маълумотларига кўра, 2022 йил декабрь ва 2026 йил июль оралиғида у Россия хом нефть экспортининг 37 фоизини ташкил этди.

Reliance Россия хом нефтини қайта ишлаган Ҳиндистон компанияларидан бири эди.

2025 йил август ойида АҚШ Президенти Дональд Трамп Россия нефтини сотиб олгани учун Ҳиндистон товарларига қўшимча 25 фоизлик бож жорий этди ва бу кўплаб Ҳиндистон товарлари учун умумий божларни 50 фоизга етказди. Бироқ, АҚШ 2026 йил февраль ойида қўшимча жазони олиб ташлади, аммо Ҳиндистоннинг Россия нефти импорти Вашингтон-Деҳли муносабатларини ғашлашда давом этмоқда.

Ҳиндистон ўз аҳолисининг 1,4 миллиард кишиси учун арзон ва ишончли энергияни таъминлаш унинг устувор вазифаси эканини изчил таъкидлаб келмоқда.

Кейин шу ой бошида АҚШнинг ўзи Россия дизель ёқилғисига қўйилган санкцияларни вақтинча бекор қилди.

Ана шу омиллар фонида экспертларнинг айтишича, Рубионинг Жамнагарга ташрифи АҚШ интилаётган учта мақсадга мос келади: Ҳиндистоннинг Россия хом нефтига қарамлигини камайтириш, Венесуэла ва Америка нефти импортини кўпайтиришни рағбатлантириш ҳамда энергетика соҳасидаги ҳамкорлик келишувнинг асосий йўналишига айланиши мумкин бўлган савдо битимини илгари суриш.

Ушбу ҳаракат ортида яна бир эҳтимолий бизнес мотиви ҳам бор.

Кугельманнинг айтишича, Рубиода Амбани оиласи билан учрашиш учун иккита сабаб бор эди. Биринчидан, Венесуэла нефтини қайта ишлашни кўпайтиришни таъминлаш, иккинчидан, Reliance Техасда таклиф қилинган нефтни қайта ишлаш заводини ҳали ҳам қўллаб-қувватлашни хоҳлаётганига ишонч ҳосил қилиш.

Март ойида Трамп ўз Truth Social платформасида Техас штатидаги Браунсвилл ортида нефтни қайта ишлаш заводи қуриш таклифини эълон қилган эди. У бу АҚШда сўнгги 50 йил ичида биринчи йирик янги завод бўлишини айтди.

Reliance бу ҳақда ошкора изоҳ бермаган ва лойиҳа ёки ишлар қачон бошланиши кутилаётгани ҳақида тафсилотлар йўқ.

«Техасдаги мажмуа АҚШ манфаатлари учун Венесуэла нефти билан боғлиқ келишув каби тезкор аҳамиятга эга бўлмаслиги мумкин, аммо барибир бу ҳам воқеанинг бир қисми деб ўйлайман», — дейди у.

Шунга қарамай, таҳлилчиларнинг айтишича, Reliance билан яқинроқ ҳамкорлик қилиш ва энергетика хавфсизлигидаги илгарилаш савдо битими яқин қолганини англатмайди.

«Менимча, ҳеч ким бу босқичда савдо битими эълон қилинишини кутмаган эди, аммо бу ташриф, сақланиб қолаётган жиддий кескинликларга қарамай, муносабатларни иложи борича қайта изга солишга ёрдам бергандек туюлади», — деди Кугельман.

CareEdge кредит рейтинг агентлигининг бош иқтисодчиси Ражани Синха BBC’га чуқурроқ ҳамкорлик иккала мамлакатда ҳам энергетика хавфсизлиги хавотирларини енгиллатиши, тўхтаб қолган савдо музокараларини олдинга суришга ёрдам бериши ва Ҳиндистонда «савдо ва кайфиятни ошириши» мумкинлигини айтди.

Меера Шанкарнинг айтишича, Ҳиндистон «Деҳлида имтиёзли савдо битими бор-yo'қлигини билиш учун АҚШнинг ўз бож позицияларини расмийлаштиришини кутаётган» бўлиши мумкин.

Унинг қўшимча қилишича, сўнгги пайтларда икки мамлакат ўртасидаги муносабатлар кескинлашган бўлса-да, икки томонлама савдо ўсишда давом этмоқда.

Ҳиндистон Савдо вазирлиги маълумотларига кўра, Ҳиндистоннинг АҚШга товар экспорти апрель ва сентябрь ойлари оралиғида 50,81 миллиард долларни ташкил этди, бу ўтган йилнинг шу даврига нисбатан 11,1 фоизга кўпдир. Унинг импорти шу даврда 25,66 миллиард доллардан 32,33 миллиард долларгача ошди. Ҳиндистоннинг АҚШ билан товар савдосидаги профицити бир йил олдинги 20,07 миллиард доллардан 18,48 миллиард долларгача қисқарди.

«Иқтисодий муносабатлар мустаҳкамлигича қолмоқда, аммо ноаниқликнинг узоқ давом этиши охир-оқибат унга таъсир қилиши мумкин», — деди Шанкар.

Шундай қилиб, ҳозирча ташриф муносабатларни яна изга солишга ёрдам берган бўлиши мумкин, аммо бу савдо битимига ёки энергетика алоқаларидаги барқарор ўзгаришларга олиб келадими-йўқми, буни вақт кўрсатади.