ИАТА: Маълумотлар Марказий Осиё авиакомпанияларига ёқилғини тежашга ёрдам беради

ИАТА: Ма'лумотлар Марказий Осиё авиакомпанияларига ёқилг'ини тежашга ёрдам беради

Марказий Осиё ва Жанубий Кавказдаги авиаташувчилар ма'лумотлардан самаралироқ фойдаланиш ва операцион жараёнларни соддалаштириш орқали ёқилг'и харажатларини камайтириш учун қо'шимча имкониятларга эга бо'лишлари мумкин.

Халқаро ҳаво транспорти ассоциацияси (ИАТА) прогнозларига ко'ра, глобал авиакомпаниялар 2026-йилда ёқилг'ига тахминан 350 миллиард доллар сарфлайди, бу уларнинг умумий операцион харажатларининг деярли учдан бир қисмини ташкил қилади. Шу билан бирга, ёқилг'и нархларининг ко'тарилиши ва беқарор энергия бозорлари саноатнинг молиявий ко'рсаткичларига босимни кучайтирмоқда.

ИАТА глобал авиакомпанияларнинг рентабеллиги 2025-йилдаги 4,2% дан 2026-йилда 2% гача пасайишини кутмоқда. Ушбу ошган харажатларни фақат авиачипталарнинг ко'пайиши орқали қоплаш имконияти чекланганлигича қолмоқда.

Шу шароитда ёқилг'и самарадорлиги авиакомпаниялар учун асосий устувор вазифага айланиб бормоқда. 2026-йил март ойида о'тказилган ИАТА со'ровига ко'ра, авиакомпанияларнинг 90% буни энг муҳим устувор вазифа сифатида ко'рсатган. Молия ва та'минот учун мас'ул раҳбарлар орасида бундай жавобларнинг улуши 96% ни ташкил этди.

Бу масала Марказий Осиё ва Жанубий Кавказ бозорлари учун айниқса долзарб бо'либ қолмоқда. Масалан, Қозог'истонда реактив ёқилг'и нархи Дубай каби о'хшаш авиация марказларига қараганда юқорироқ, бу эса бир хил ёқилг'и сарфи учун авиакомпания харажатларини оширади.

Яқин вақтгача авиапаркни янгилаш ёқилг'и самарадорлигини оширишнинг асосий усулларидан бири ҳисобланарди. Аир Астана ва Азербаижан Аирлинес янги авлод самолётларига сармоя киритдилар. Узбекистан Аирвайс шунингдек, ёқилг'и тежамкорроқ Боеинг 787-9 ва Аирбус А321нео самолётларини ҳам жорий этмоқда.

Аир Астана март ойида 2025-йилда авиакомпания саккизта Аирбус А320 оилавий самолётини олишини ва учта Эмбраер Э2 самолётини исте'фога чиқаришини э'лон қилди. Авиакомпания ҳозирда 20 йилдан ортиқ вақт ичида энг бирлаштирилган ва ёқилг'и тежамкор паркини бошқараётганини ма'лум қилди.

2026-йил июл ойида Азербаижан Аирлинес йил бошидан бери то'ртинчи янги самолётини - Аирбус А320нео самолётини олди. Шу билан бирга, Узбекистан Аирвайс ёқилг'и самарадорлигини ошириш учун янги Боеинг 787-9 ва Аирбус А321нео самолётларидан фойдаланмоқда.

Бироқ, ИАТА ма'лумотларига ко'ра, катта парк янгиланганидан со'нг, авиакомпаниялар қо'шимча тежаш манбаларини излашлари керак. ИАТА Парвозлар операциялари ва эксплуатациялар бо'йича директори Стюарт Фокснинг фикрича, самарадорликни оширишнинг кейинги босқичи асосан операцион қарорлар қабул қилиш учун ма'лумотлардан фойдаланишни о'з ичига олади.

"Авиапаркни янгилаш ёки маршрут тармог'ини о'згартириш орқали самарадорликни ошириш имкониятлари аллақачон катта даражада о'рганилганлиги сабабли, тежалган кейинги галлон ёқилг'и тобора яхшироқ, ма'лумотларга асосланган операцион қарорлар натижаси бо'лади", деб та'кидлади Фокс.

Унинг қо'шимча қилишича, харажатларни янада камайтириш учун авиакомпаниялар о'з операцияларини чуқурроқ тушунишлари ва о'з фаолиятини бошқа авиакомпаниялар фаолияти билан таққослаш учун сифатни таққослашлари керак.

Минтақадаги ба'зи авиакомпаниялар аллақачон ушбу ёндашувдан фойдаланмоқдалар. Аир Астана ёқилг'и сарфини оптималлаштириш учун сун'ий интеллектдан фойдаланади ва компаниянинг о'з ҳисоб-китобларига ко'ра, ёқилг'и сарфини 2% гача камайтиради. О'збекистон ҳаво ё'ллари ҳам операцияларни оптималлаштириш учун ма'лумотлардан фойдаланади.

ИАТА бутун дунё бо'йлаб 240 дан ортиқ авиакомпаниялардан реал вақт режимида операцион ма'лумотларга эга. Фохнинг со'зларига ко'ра, ушбу ма'лумотларни алмашиш авиакомпанияларга натижаларни таққослаш ва уларнинг операцион эҳтиёжларига мослаштирилган ечимларни амалга ошириш имконини беради.

Ассоциация ФЕГА (Ёқилг'и самарадорлиги фарқини таҳлил қилиш) консалтинг хизматини ва ФуелИС аналитик платформасини ишлаб чиқди. Булар самолёт тури, маршрути, парвоз босқичи ва географик минтақани ҳисобга олган ҳолда ёқилг'и тежаш имкониятларини реал вақт режимида аниқлаш имконини беради.

Фокс авиакомпаниянинг о'хшаш ё'налишларда шунга о'хшаш самолётларни бошқарадиган авиакомпанияларга қараганда юқори ёқилг'и даражаси билан рейсларни тизимли равишда бажараётганини мисол қилиб келтирди. Бундай таҳлил хавфсизликка путур етказмасдан самарадорликни ошириш имкониятларини очиб бериши мумкин. Аниқланган амалиётлар кейинчалик операцион қо'лланмалар ва ходимларни о'қитиш дастурлари орқали амалга оширилиши мумкин.

ИАТА та'кидлашича, тежаш салоҳияти алоҳида авиакомпаниялардан ташқарига ҳам чиқади. Ёқилг'и сарфига та'сир қилувчи ба'зи омиллар авиация тизимининг бошқа қисмлари, биринчи навбатда ҳаво ҳаракатини бошқариш билан бог'лиқ.

Авиакомпаниялар самаралироқ парвоз ё'лларини тақдим этиши кутилган аеронавигация хизмати провайдерларига бог'лиқ. ИАТА келтирган мисоллардан бири ёқилг'и сарфини камайтирадиган то'г'ридан-то'г'ри ёндашувлардан фойдаланишдир.

Ҳаво ҳаракати самарадорлигини ошириш учун ИАТА ҳаво ҳаракатини бошқариш тизимларини модернизация қилишни қо'ллаб-қувватлайди. Бу борада асосий воситалардан бири бу Перформансе-басед Навигатион (ПБН) ҳисобланади.

Со'нгги олти йил ичида ИАТА Озарбайжон, Тожикистон ва О'збекистонда ПБН асосидаги ҳаво майдонини бошқариш консепсияларини ишлаб чиқиш бо'йича лойиҳаларни амалга оширди. Ассоциация ма'лумотларига ко'ра, ушбу лойиҳалар операцион самарадорлик ва ёқилг'и тежашда сезиларли яхшиланишларга олиб келди.