Ҳукуматнинг фикрича, Буюк Британия барпо этиши мумкин бўлган "триллион фунтлик" нефть жамғармаси
Ғазначилик биринчи марта Буюк Британия Шимолий денгиз тушумларини инвестиция қилиш орқали қанча маблағ йиғиши мумкин бўлганини ҳисоблаб чиқди.
Ҳукумат Буюк Британия барпо этиши мумкин эди деб ҳисоблайдиган «триллион фунтлик» нефть фонди
Ярим асрлик кутишдан сўнг, Буюк Британияда энди нефть фонди мавжуд.
Қазилма бойликлар ва молия вазири Жон Хили чоршанба куни Jackdaw газ конлари лойиҳаси маъқулланганини эълон қилар экан, мавжуд Миллий бойлик фондидан қайта йўналтирилган 2 миллиард фунт стерлинг маблағ эвазига Энергетика бойлик фонди ташкил этилганини маълум қилди.
Йиллар давомида бир қатор энергия экспорт қилувчи мамлакатлар, асосан Форс кўрфази давлатлари, шунингдек Норвегия, нефть ва газдан олинадиган даромадлар ҳисобидан кўп триллионлик фондларни шакллантириб, улкан миллий жамғармаларни барпо этдилар.
Бу Буюк Британия иқтисодий сиёсати доираларида азалдан муҳокама мавзуси бўлиб келган. Агар қўшни Норвегия ўша Шимолий денгиздан 2,4 триллион долларлик захира тўплаган бўлса, Буюк Британиянинг суверен бойлик фонди қаерга кетди?
Бу миллий қарз илк бор 3 триллион фунт стерлингга етган ҳафтада жуда ўринли берилган саволдир.
«Ҳозир қирғоққа чиқарилаётган ушбу нефть ва газдан тушадиган даромадларни келажак авлодлар учун сармоя қилиш мумкин», деди вазир.
«Агар биз буни 1980-йилларда Шимолий денгиз нефти илк бор кашф этилганда қилганимизда эди, ҳозирда бизда қиймати эҳтимол бир триллион фунтга тенг бўлган Британ Суверен Бойлик Фонди бўлар эди».
Чоршанба куни Ғазначилик расмийлари илк бор ўша бой берилган британ фондининг қиймати қанча бўлиши мумкинлигини ҳисоблаб чиқдилар.
Триллион фунтлик рақам Ғазначиликнинг ички моделлаштиришидан келиб чиққан. Бунда Буюк Британиянинг Шимолий денгиздан олган 200 миллиард фунт стерлинг миқдоридаги тарихий тушумлари ҳеч қандай ечиб олишларсиз сармоя қилингани ва Норвегияникига ўхшаш суръатда ўсгани тахмин қилинган.
«Норвегия узоқ муддатли сармоянинг кучини кўрсатиб бермоқда: ҳукумат унинг моделини тўлиқ кўчириб олишдан кўра, ушбу тамойилдан сабоқ олмоқчи», деди манбалардан бири менга.
Уларнинг айтишича, бу «бой берилган имконият» бўлиб, «агар биз ушбу тушумларни тизимли равишда сармоя қилганимизда, келажак авлодлар учун улкан миллий актив яратган бўлар эдик».
Бу Маргарет Тэтчер даврини танқид қилувчи иқтисодчилар томонидан тез-тез ўртага ташланадиган улкан «Агар шундай бўлганида-чи?» саволидир.
Уларнинг фикрича, энг юқори нефть даромадлари сайлов олди солиқларни камайтиришга совурилган, улар эса ўз навбатида 1980-йиллардаги ҳовли шийпонларига сарфланган.
Бошқалар эса кейинги ҳукуматлар давридаги даромадлар бесамар давлат харажатларига совурилган деб таъкидлашлари мумкин. Шуни таъкидлаш жоизки, Норвегия фонди аслида фақат 1996 йилда жиддий равишда иш бошлаган.
Йўқотилган нефть фонди ғояси Шотландия мустақиллиги тарафдорларининг важларида ҳам пайдо бўлган ва 1970-йилларда баъзи ҳукумат маслаҳатчилари томонидан таклиф қилинган эди.
Мен Норвегия фондини бошқарадиган баъзи расмийлар билан учрашганман. Уларни баъзида Ослонинг шаҳар атрофи поездларидаги оддий норвегияликлар танқид қилиб туришади, чунки уларнинг барчаси миллий фонднинг реал вақтдаги қийматини текширишлари мумкин.
Давлат бюджетларининг бешдан бир қисмидан тўртдан бир қисмигача бўлган миқдорини молиялаштириш учун ҳар йили унинг қийматининг уч фоизи ечиб олинади. Мамлакат коронавирус пандемияси даврида фонд маблағларидан фойдаланди.
У Норвегиянинг нефтдан кейинги иқтисодиёти ва жамиятини молиялаштиришга ёрдам беришга қаратилган, худди Форс кўрфазидаги айрим ўхшаш фондлар каби. Бу келажакка қилинган туҳфадир.
Буюк Британия ҳукумати янги даромадларни ўз янги фондига йўналтиришини айтаётган бўлса-да, у мутлақо бошқача бошқарилади. Норвегия фонди чет элга сармоя киритиши керак ва у АҚШнинг йирик техник компанияларига қилинган сармоялар эвазига жуда катта ўсди. Буюк Британиянинг режаси эса яшил энергетикага мамлакат ичида сармоя кирита оладиган фонд яратишдир. Унга бу кўрсаткичга эришиш қийин бўлиши мумкин.
Шимолий денгизда қазиб олиш секинлашгани сабабли Буюк Британиянинг энергетика солиқ тушумлари ҳам камайиши кутилмоқда. Jackdaw ва мавжуд конларнинг кенгайтирилиши билан бу секинлашув энди енгиллашиши мумкин. Энг муҳими, Норвегия давлати ҳамон ўз нефть компанияларини назорат қилади, бу эса унга уларнинг фойдасидан ҳам улуш беради.
Икки миллиард Норвегия кронаси бундан 30 йил муқаддам Норвегия фондига киритилган дастлабки сармоянинг айнан ўзи эди. Ҳозирда унинг қиймати бу миқдордан минг баробардан кўпроқни ташкил этади.
Ҳеч ким Энергетика бойлик фондининг 2 миллиард фунт стерлинги 2056 йилга бориб 2 триллион фунтга айланишини кутмаяпти. Савол шундаки: агар ўн йиллар олдин бу ерда ҳам шунга ўхшаш узоқни кўра оладиган ғоя қабул қилинганида, нима бўлар эди?