Ҳокимиятнинг беҳаёлиги чегара билмайди

Ҳокимиятнинг уятсизлиги чегара билмайди

2016 йилнинг кузида кейинги ўн йилликда коммунал тўловлар аҳолига тушадиган молиявий юкни оширишнинг домий ишлайдиган механизмларидан бирига қанчалик тез айланишини камдан-кам одам тасаввур қила оларди.

Ҳа, ўн йил ичида мамлакат иқтисодиёти ҳам, энергия ресурслари нархи ҳам, ўн йиллар давомида етарлича инвестицияларсиз эскирган коммунал инфратузилманинг аҳволи ҳам ўзгарди. Ҳеч ким тарифлар инфляция, ишлаб чиқариш харажатлари ҳамда қувурлар, қозонхоналар ва электр тармоқларини таъмирлаш заруратидан қатъи назар ўзгаришсиз қолиши керак, деб даъво қилмайди. Лекин нархларнинг иқтисодий жиҳатдан асосланган тузатилиши ва бошқарувдаги хатолар оқибатларини тизимли равишда истеъмолчилар елкамига ағдариш ўртасида принципиал фарқ бор. Навбатдаги ошириш таннарх, модернизация ва давлат субсидияларидан воз кечиш зарурати ҳақидаги одатий тушунтиришлар билан жўр бўлганда, ҳокимият айнан мана шу фарқни пайқамасликни маъқул кўради.

Коммунал соҳа секин-аста тарифларни қайта кўриб чиқиш босқичига кирди. Конкрет айтганда, 2017 йилдаёқ электр энергияси, газ, сув таъминоти, иситиш ва иссиқ сув нархлари ўзгарди. Кейинги йилларда энергетика тарифлари бир неча бор қайта кўриб чиқилди, бунда 2018-2019 йиллардаги учта тузатиш жамланиб, электр энергияси ва газ бўйича ўртача тортилган тарифларнинг икки баравар ошишига олиб келди. Сўнгра пандемия билан боғлиқ танаффус юз берди, аммо бу аввалги курсдан воз кечишни англатмас эди.

2024 йилда электр энергияси ва газ нархлари навбатдаги кенг кўламли қайта кўриб чиқилди, 2025 йил май ойида эса тарифлар яна оширилди. 2024 йилдан электр энергиясини истеъмол қилишнинг ижтимоий нормаси жорий этилди, 2025 йилдан эса янги тариф босқичлари амал қила бошлади, бунда белгиланган ҳажмлардан ортиқча фойдаланиш истеъмолчига қимматроққа тушадиган бўлди. 2026 йил июнь ойида электр энергияси ва газ нархлари яна ўсди. Шу тариқа, ўтган ўн йилликда нафақат тарифларнинг ўзи, балки истеъмол ҳажмига қараб тўловни оширишга имкон берувчи ҳисоб-китоб принциплари ҳам ўзгарди.

Иссиқлик таъминоти ҳам худди шу траектория бўйлаб ҳаракатланмоқда. Тошкентда иситиш тарифи 2020-2021 йиллар мавсумидан бошлаб иситиш даврида суткасига бир квадрат метр учун 142 сўмни ташкил этган эди, сўнгра изчил равишда оширилиб, 2025 йил ноябрига келиб 241,44 сўмга, яъни деярли икки бараварга етди. Энди уни 314 сўмгача, яъни яна 30 фоизга ошириш таклиф қилинмоқда. Ҳисоблагич бўлган тақдирда бир кубометр иссиқ сув нархи 8928,67 сўмдан 11 607 сўмгача қимматлаши мумкин. Ва бу охирги ўзгариш эмас, чунки ҳокимият 2028 йилдан бошлаб марказлаштирилган иссиқлик таъминоти тарифларини инфляцияни ҳисобга олган ҳолда, йилига ўн фоиз билан чеклаб, ҳар йили индексация қилиш имкониятини кўриб чиқмоқда.

Қуруқ рақамлар ортида оила бюджети учун жуда аниқ оқибатлар турибди. Иситишни кераксиз сервисга обуна каби ўз хоҳиши билан бекор қилиб бўлмайди, иссиқ сувга бўлган эҳтиёж эса амалдорларнинг ўз вазифаларини қанчалик муваффақиятли бажаришига боғлиқ эмас. Инсон кийим сотиб олишдан воз кечиши, хонадон таъмирини кечиктириши, овқатланиш харажатларини қисқартириши мумкин, лекин қишда у барибир иссиқлик учун тўлашга мажбур. Шунга кўра, коммунал тарифлар тизимли ўсиши пенсионерлар, фарзандли оилалар ва даромади юқори бўлмаган фуқаролар учун айниқса оғриқли бўлган тўловлар сирасига киради. Нархнинг ҳамма учун формал жиҳатдан бир хил ошиши мутлақо ҳар хил оғирлик келтириб чиқаради: бадавлат истеъмолчи буни деярли пайқамаслиги мумкин, айни пайтда пенсия ёки камтарона иш ҳақига яшаётган инсон учун навбатдаги квитанция суицид ҳақида ўйлашга сабаб бўлади. Ҳаддан ташқари кескинми? Эҳтимол. Аммо буни истисно қилиб бўлмайди.

Аслида, гап ҳатто пойтахтнинг иссиқлик ва иссиқ сув тарифларига ҳали фақат қўшиш таклиф этилаётган навбатдаги ўттиз фоизда ҳам эмас. Принципиал савол шундаки, нега давлат фуқаролардан коммунал хизматларнинг ҳақиқий таннархини тўлашни шунчалик оёқ тираб талаб қилади-ю, лекин ушбу хизматларни ишлаб чиқарадиган, етказиб берадиган ва тақсимлайдиганларга нисбатан ўхшаш талабчанликни жуда кам намойиш этади? Агар корхоналарнинг харажатлари эскирган тармоқлар, энергия йўқотишлари, самарасиз бошқарув ва ўз вақтида модернизация қилинмагани сабабли ўсаётган бўлса, нега биринчи галдаги ечим харажатларнинг исботланган қисқариши эмас, балки истеъмолчилар тўловининг оширилиши бўлмоқда?

Эътиборлиси, амалдаги лойиҳада 2027 йил якунлари бўйича иссиқлик энергияси таннархини 15 фоизга камайтириш, тармоқлардаги йўқотишларни 25 фоизга қисқартириш, техник аудит ўтказиш ва корпоратив бошқарувни такомиллаштириш чора-тадбирлари назарда тутилган. Буларнинг барчаси, шубҳасиз, зарур, аммо ноқулай савол туғилади: агар шундай тежаш захиралари мавжуд бўлса, нега аҳолига навбатдаги ошириш жамият санаб ўтилган ўзгаришлар натижаларини кўришидан олдин таклиф қилинмоқда? Нега фуқаро келажакдаги самарадорлик ваъдаси учун бугун тўлаши керак, айни пайтда аввалги самарасизлик учун жавобгарлик асосан идора хоналари ичида қолмоқда?

Айнан шу ерда ҳокимият учун яна бир қулай конструкция — жамоатчилик муҳокамаси пайдо бўлади. Вазирлик қарор лойиҳасини эълон қилади, ҳужжат муҳокамага қўйилганини маълум қилади ва шу орқали бўлажак ошириш жамоатчилик манфаатлари томонидан зарур текширувдан ўтмоқда деган таассурот уйғотади. Бироқ лойиҳанинг эълон қилинишининг ўзи аҳоли фикри қабул қилинаётган қарорларга ҳақиқатан ҳам таъсир қилишининг исботи эмас. Бунинг учун электрон саҳифани очиш ва эътироз қолдириш имкониятини беришнинг ўзи етарли эмас. Қанча таклиф тушганини, уларнинг қайси бири мазмунли бўлганини, қайсилари рад этилганини ва нега, қайси эътирозлар қабул қилинганини ва улар дастлабки ҳужжатни қандай ўзгартирганини кўрсатиш керак.

Ўтган ўн йил ичида коммунал тарифларнинг тизимли оширилишига нисбатан шундай изчилликни кузатишга имкон берадиган ошкора хабарларни топишнинг имкони бўлмади: фуқаролар билан мазмунли муҳокамадан тортиб, якуний қарор қабул қилишда уларнинг таклифлари ҳужжатли равишда ҳисобга олингунига қадар. Натижада, бу жараён биринчи навбатда қарорга жамоатчилик розилиги қиёфасини бериш учун керак, деган шубҳа туғилади. Айнан қиёфасини, ва бошқа ҳеч нарса эмас.

Ҳокимият қарорларига ошкора норозилик потенциал кўнгилсизликлар манбаи сифатида қабул қилинадиган жамиятда оммавий норозиликларнинг йўқлигини автоматик равишда маъқуллаш деб қабул қилиб бўлмайди. Одамлар оқибатлардан қўрқади, мурожаатларнинг натижадорлигига ишонмайди, ўз эътирозларининг мустақил кўриб чиқилишига умид қилмайди ва кўпинча, ҳатто белгиланган суммани адолатсиз деб ҳисобласа ҳам, тўлашни маъқул кўради. Бундай шароитда сукут сақлаш розиликни англатмайди, бўйсуниш эса оммабоп бўлмаган қарорни жамоатчилик томонидан маъқулланган қарорга айлантирмайди.

Вазиятни жамият учун зарур бўлган маънодаги реал парламентаризмнинг йўқлиги янада оғирлаштиради: вакиллик органи ижроия ҳокимияти қарорларини шунчаки расмийлаштириб қолмай, балки фуқаролар манфаатларини ифода этиши, оммабоп бўлмаган чораларнинг асосланишини талаб қилиши, харажатлар самарадорлигини текшириши ва энг заиф қатламлар ҳимоя қилинишига эришиши керак. Агар депутатлар тариф сиёсати устидан жамоатчилик назоратининг мустақил каналига айланмаса, аҳоли амалда унинг турмуш даражасини бевосита белгилайдиган қарорларга таъсир қилиш имкониятидан маҳрум бўлади. Унда ижроия ҳокимияти бир вақтнинг ўзида ошириш муаллифи, унинг заруратини бош тушунтирувчи ва ўз ҳаракатларининг адолатлилигини баҳоловчи инстанция бўлиб чиқади.

Ёпиқ доира шу тариқа юзага келади: ижроия ҳокимияти иқтисодий заруратга таяниб тарифларни оширади, фуқароларга формал тартиб доирасида эътироз билдириш таклиф этилади, жамоатчилик қаршилигининг йўқлиги эса танланган курснинг легитимлигини эгри тасдиқлаш сифатида ишлатилади.

Ҳеч ким коммунал инфратузилма иқтисодий шароитлардан қатъи назар, фақат давлат ҳисобидан сақланишини талаб қилмаяпти. Талаб анча оддий ва адолатлироқ: аҳолига янги ҳисоб-китобни тақдим этишдан олдин, ҳокимият ишончли ҳисоб-китобларни тақдим этиши, ошириш заруратини исботлаши, йўқотишларни қисқартириш натижаларини кўрсатиши ва таъминланганлар категориясига кирмайдиган фуқаролар қандай ҳимоя қилинишини тушунтириши керак.

Ҳозирча эса давлат кўп йиллик коммунал хўжалик ислоҳотлари нега уни яна ва яна истеъмолчининг ҳамёнига мурожаат қилиш заруратидан халос этмаётганини тушунтиришдан кўра, аҳолидан тушадиган қўшимча тушумларни ҳисоблашни анча яхшироқ уддаламоқда, деган таассурот уйғонмоқда. Фуқароларнинг тўлаш мажбурияти сўзсиз деб эълон қилиниб, амалдорларнинг жамият олдида ҳисоб бериш мажбурияти мажбурий бўлмаган формалликка айланганда, ҳокимиятнинг уятсизлиги ҳақиқатан ҳам чегара билмайди.

Ва, эҳтимол, бу воқеадаги энг хавотирли нарса шундаки, ўн йил ичида коммунал тарифларнинг ошиши деярли йил фаолларининг алмашиниши каби қабул қилинадиган бўлиб қолди: ёқимсиз, аммо муқаррар. Ваҳоланки, муқаррарлик — иқтисодий категория эмас, балки кўпинча жамоатчилик назоратининг мутлақо йўқлиги натижасидир. Демократия ниқоби остидаги ривожланган феодализмнинг ўзгинаси.