Ҳиндистоннинг интернет буми сувости муаммосига дуч келмоқдами?

Ҳиндистоннинг интернет шиддати сув остидаги тиқилинчга қараб кетмоқдами?

Арзон маълумотлар узатиш хизмати Ҳиндистонни дунёдаги энг йирик интернет бозорларидан бирига айлантирди. Шунга қарамай, мамлакатнинг энг заиф рақамли нуқталаридан бири Мумбайнинг Араб денгизи соҳилидаги олти километрлик ҳудудда жойлашган.

Шаҳарнинг шимоли-ғарбидаги гавжум Версова мавзеси яқинида Ҳиндистоннинг 18 та қитъалараро сув ости кабелларидан камида 13 таси, external бир-биридан олти километр масофада қуруқликка чиқади. Улар умумий ҳисобда Ҳиндистоннинг Европа, Африка ва Ғарбий Осиёга йўналтирилган халқаро трафигининг 95 фоизигача бўлган қисмини ташийди.

«Ушбу тармоқ ўта юқори географик концентрация туфайли жиддий заифликка эга», дейди «Такшашила» тадқиқот институти таҳлилчиси Анвеша Сен. «Агар ушбу кабелларнинг бир нечтаси тасодифан ёки қасддан бир вақтнинг ўзида узиб қўйилса, Ҳиндистоннинг Ғарбий Осиё, Африка ва Европага йўналтирилган ғарбий трафигининг катта қисми зарар кўради».

Кабель тизимлари трафикни бошқа йўналишга йўналтира олиши сабабли, узилиш тўлиқ блэкаутга (ўчишга) олиб келмайди. Мутахассисларнинг таъкидлашича, маълумотларни бошқа уланиш нуқталари, жумладан, жанубдаги Ченнаи ва Кочи шаҳарлари орқали қайта йўналтириш мумкин. (Ҳиндистоннинг 18 та сув ости кабели Мумбай, Ченнаи, Кочин, Тутикорин ва Тривандрумда қуруқликка чиқади.)

Шунга қарамай, тезликнинг пасайиши — ҳатто маълумот узатиш вақтининг бир оз узайиши ҳам — банклар, фонд биржалари, булутли провайдерлар ва давлат тармоқлари учун қимматга тушиши мумкин. Сунъий интеллект (СИ) инфратузилмаси айниқса заиф бўлиши мумкин, чунки у катта ҳажмдаги ва юқори тезликдаги маълумотлар ҳаракатига боғлиқ.

Бу заифлик дунёдаги рақамли трафик ушбу кабелларга қанчалик кучли қарам эканини кўрсатади.

Ҳиндистоннинг 18 та қитъалараро кабелидан камида 13 таси Мумбайнинг Версова соҳилидаги олти километрлик ҳудудда қуруқликка чиқади

Улар интернетнинг яширин магистралларидир — денгиз тубига ётқизилган ва қитъалар ўртасида маълумотларни ёруғлик импульслари кўринишида узатувчи оптик толали симлар. Инсоният уларнинг тахминан 870 000 милини (1,4 миллион км) ётқизиб, «Ер шарини маҳкам боғлаб ташлади», деб ёзади Самант Субраманиан ўзининг «Тўлқинлар остидаги тармоқ» (The Web Beneath the Waves) номли янги китобида. Ушбу кабеллар глобал алоқа трафигининг тахминан 99 фоизини ташийди.

Арзон маълумотлар узатиш хизмати Ҳиндистонни дунёдаги энг йирик интернет бозорларидан бирига айлантиришга ёрдам берди. 2025 йил охирига келиб, мамлакатда кенг полосали интернет абонентлари сони бир миллиарддан ошди

Ҳиндистоннинг кенгайиб бораётган рақамли иқтисодиёти ва хизматлар соҳаси ушбу кабелларга тобора кўпроқ қарам бўлиб бормоқда.

Бироқ мамлакатнинг ушбу кўринмас тизимга ўсиб бораётган қарамлиги Ҳиндистоннинг ўзи аслида унга қанчалик кам эгалик қилиши билан зиддият ташкил этади.

Ҳиндистон глобал маълумотлар истеъмолининг тахминан 20 фоизини ташкил қилади, аммо у дунёдаги сув ости кабелларининг атиги 3 фоизи билан боғланган.

Broadband India Forum (BIF) маълумотларига кўра, мамлакатда 21 та кабель уланиш станцияси — сув ости кабеллари қуруқлик тармоқларига уланадиган соҳилбўйи кириш нуқталари мавжуд бўлиб, бу бутун дунё бўйлаб режалаштирилган ва фаол бўлган тахминан 1900 та станциянинг қарийб 1 фоизини ташкил қилади.

«Биз кабель уланиш станциялари сонини бир неча баробар оширишимиз керак», дейди BIF раиси Аруна Сундараражан.

Мутахассисларнинг фикрича, бу Ҳиндистон рақамли трансформациясининг марказидаги зиддиятдир: мамлакат ўзини дунёнинг қолган қисми билан боғлайдиган жисмоний инфратузилмани етарлича назорат қилмасдан туриб, интернет хизматлари ва маълумотлар марказлари (дата-марказлар) учун йирик марказга айланмоқда.

«Такшашила» институтининг яқинда эълон қилинган маърузасида айтилишича, Ҳиндистоннинг 18 та халқаро кабелидан 11 тасининг ёши 20 йилдан ошган бўлиб, бу сув ости кабель тизимларининг номинал 25 йиллик хизмат муддатига яқинлашиб қолганини англатади.

«Ҳиндистоннинг қуруқликка чиқувчи кабелларининг сезиларли қисми иқтисодий хизмат муддати тугашига яқинлашаётгани рост ва бу ҳақиқатан ҳам эътибор қаратилиши керак бўлган соҳадир», дейди Lightstorm рақамли инфратузилма компанияси бош директори ва бошқарувчи директори Амажит Гупта.

Бундан ташқари, кабелдаги носозликлар мавжуд бўлиб, улар қасддан қилинадиган ҳужумлардан кўра анча кенг тарқалган хавф ҳисобланади.

Дунё бўйича йилига тахминан 150-200 та кабель носозлиги юз беради

Уларнинг аксарияти диверсантлар томонидан эмас, балки балиқ овлаш, кема лаंगरлари, табиий офатлар ва ускуналарнинг ишдан чиқиши туфайли содир бўлади.

«Биз Қизил денгиздаги узилишлар мисолида ушбу сценарийнинг бир кўринишига гувоҳ бўлдик», деди Гупта. Ўшанда трафик шарққа, Сингапур орқали АҚШга қайта йўналтирилган эди.

Сув ости кабели ишдан чиққанда эса, Ҳиндистоннинг яна бир катта заифлиги панд беради: мамлакатда сув ости кабелларини таъмирлайдиган маҳаллий кемалар йўқ.

Таъмирлаш кемалари чет элдан келиши ва Ҳиндистон сувларида ишлаш учун рухсат олиши керак.

«Ҳиндистон сувларидаги ҳар бир кабель носозлиги Дубай ёки Сингапурдан келадиган хорижий таъмирлаш кемаларига боғлиқ. Хорижий кемага вазифа топширилгач, у Ҳиндистон сувларида ишлаш учун лицензия олиши керак, бу эса шусиз ҳам узоқ давом этадиган жараёнга яна бир неча ҳафта қўшади», дейди Сен.

Хорижий таъмирлаш қувватларига бўлган бундай қарамлик янада чуқурроқ заифликдир.

«Ҳиндистон учун энг катта тизимли муаммо трафикни қайта йўналтириш имконияти эмас, балки таъмирлаш қувватидир», дейди Гупта.

«Хорижий таъмирлаш қувватларига қарамлик ва регуляторлик рухсатларини кутиш вақтининг бирлашуви ҳақиқий тиқилинчни ифодалайди», дейди у.

Бироқ таъмирлаш муаммонинг фақат бир қисмидир.

Гуптанинг айтишича, масала Ҳиндистон эски кабелларни фойдаланишдан чиқараётганида эмас, балки янги қуруқлик ва сув ости қувватлари СИ томонидан юзага келаётган талабга улгура олишидадир. «Соҳа кейинчалик етиб олишга йўл қўя олмайди; у доимо олдинда юриши керак», дейди у.

Ушбу талаб, шунингдек, маълумотлар сақланадиган ҳамда СИ моделлари ўқитиладиган ва ишлайдиган ҳисоблаш марказлари — дата-марказларнинг тез кенгайишига туртки бўлмоқда. Улар ҳам глобал булутли ва интернет тармоқларига тезкор ҳамда ишончли уланишга боғлиқ.

, external маълумотларига кўра, ўрнатилган дата-марказлар қуввати 2020 йилдаги 375 МВтдан бугунги кунда тахминан 1575 МВтгача ошган.

Бу эса номутаносибликни келтириб чиқариши мумкин.

«Сув ости кабелини режалаштиришнинг ўзи уч-тўрт йил давом этади, кейин кабель узунлигига қараб уни ётқизиш ҳам икки йилгача вақт олади», дейди Сундараражан. «Шу сабабли, янги ташкил этилаётган дата-марказлар қувватини таъминлаш учун сув ости кабели қувватини ишга туширишда маълум бир кечикиш бўлиши мумкин».

Энг катта тўсиқ эса Ҳиндистон бюрократияси бўлиши мумкин.

Сундараражаннинг айтишича, сув ости кабелларини қуриш, ишлатиш ва таъмирлашни тасдиқлашда телекоммуникация, мудофаа, ички ишлар, кемачилик, портлар, атроф-муҳит ва штат ҳокимиятларини қамраб олган 16 та идора иштирок этади.

Унинг сўзларига кўра, ҳатто битта кабель уланиш станциясини ташкил этиш учун камида 16 та вазирликдан тахминан 50 та рухсатнома олиш талаб қилиниши мумкин. «Асосий муаммо техник имкониятларнинг етишмаслигида эмас, балки тарқоқ бошқарувдадир».

У Ҳиндистон Телекоммуникация департаменти етакчи агентлик сифатида ишлашини ва таъмирлаш кемалари учун рухсатномаларни тезлаштириш мақсадида «ягона ойна» тизими жорий этилишини истайди.

Сундараражаннинг фикрича, ҳукумат компаниялар ҳар сафар тасдиқлаш жараёнини бошидан бошламасликлари учун стандарт шартлар асосида иккала соҳилда ва орол ҳудудларида бир нечта кабель уланиш жойларини олдиндан аниқлаб, тасдиқлаб қўйиши керак.

Ҳақиқий минтақавий кабель марказига айланиш учун, дейди у, Ҳиндистонга «прогноз қилинадиган тартибга солиш, очиқ инфратузилма ва тезкор таъмирлаш механизмлари» керак — бу Сингапурга кабеллар ва маълумотлар трафигини жалб қилишга ёрдам берган муҳитдир.

О.П. Жинлал Глобал университети доценти Пужа Бҳаттнинг айтишича, бу номутаносибликни эътибордан четда қолдириш тобора қийинлашиб бормоқда.

«Ёш демографияси ва „Рақамли Ҳиндистон“ интилишларини ҳисобга олган ҳолда, мамлакат хавфсизлик ва бошқарув мақсадларида ўз интернет инфратузилмасини қуриши ва сақлаши мантиқан тўғридир», дейди у.

Ҳиндистон аллақачон бир қадам ташлади: ҳукумат энди сув ости кабель тизимларини халқаро алоқадаги ролини тан олган ҳолда муҳим телекоммуникация инфратузилмаси сифатида таснифламоқда.

Сундараражаннинг айтишича, бу мақом тезроқ тасдиқланиши, фавқулодда таъмирлаш тизимлари ва Ҳиндистоннинг кабель таъмирлаш имкониятлари яратилишига, шунингдек, уланиш жойлари ва йўналишлари атрофида лангар ташлаш ва трал билан балиқ овлашни чекловчи қонуний ҳимояланган кабель зоналари ташкил этилишига олиб келиши керак.

Технология ҳам ёрдам бериши мумкин.

«Тақсимланган акустик сезиш» (Distributed Acoustic Sensing) деб аталадиган тизим оптик толаларни кемалар, лангарлар ёки сув ости аппаратларининг тебранишларини аниқлайдиган сенсорларга айлантириши мумкин — бу кабель узилишидан олдин хавфни аниқлаш имконини беради.

Бироқ энг тезкор чоралар оддийроқ бўлиши мумкин: кўпроқ уланиш станциялари, кенгроқ географик тарқоқлик, тезроқ тасдиқлашлар, ҳимояланган кабель йўналишлари ва Ҳиндистоннинг ўз таъмирлаш имконияти.

«Тарихан алоқа Мумбай атрофида тўпланган, чунки экотизим, инфратузилма ва талаб аллақачон ўша ерда жамланган эди», дейди Гупта. «Аммо бу концентрация айнан соҳа ундан узоқлашиши керак бўлган хавфдир».

Бу ўзгариш аллақачон бошланмоқда.

Тўртта янги сув ости кабель тизими ишга туширилмоқда

ва яна учтаси режалаштирилган. Lightstorm улардан бири — Ҳиндистонни Малайзия ва Сингапур билан боғлайдиган I-2SEA кабелини қураётган консорциумга раҳбарлик қилмоқда. Тизим Ҳиндистонда иккита уланиш нуқтасига эга бўлади — Мачиллипатнамда (бу Ҳайдарободга қисқароқ сув ости йўлини таклиф қилади) ва Жанубий Ченнаидаги янги уланиш жойида, бу эса мавжуд йўналишларга хилма-хиллик қўшади.

Маълумотларни фавқулодда тезликда истеъмол қилаётган мамлакат учун уларни ташувчи инфратузилма кутилмаганда заиф бўлиб қолмоқда. Ҳиндистон дата-марказлар қурмоқда ва СИ устувор бўлган келажакка тайёргарлик кўрмоқда. Савол шундаки, унинг кабеллари, уланиш станциялари ва таъмирлаш қувватлари бу суръатга улгура оладими?