Ҳатто монстрлар ҳам қўрқадиган болалар учун учта даҳшатли китоб

Ҳатто маҳлуқларнинг ҳам юрагига ғулғула соладиган учта болалар даҳшат-китоби

Этни жунжиктирадиган шарҳ «Кошмарлар овчилари»нинг биринчи жузидан бошланади, устида бирданига учта француз муаллифи меҳнат қилган.

Сюжетларни Франк Тилье — профессионал ёзувчи ва замонавий психологик триллерлар муаллифи ўйлаб топган. Тарихга у ўзининг катталарга мўлжалланган китобларига хос чизгиларни қўшган: психологик жумбоқлар ва илмий тажрибалар.

Расмлар учун комиксчи Йомги Дюмон жавоб берган, у илгари анимация ва видеоўйинларда ишлашга улгурган. Ранглар билан эса рассом Драк шуғулланган. Айнан у комикснинг атмосфераси ва кайфиятига кучли таъсир кўрсатадиган рангли безакларни яратган. Ва ишонаверинг, бу ерда колористнинг меҳнати ҳақиқатан ҳам сезиларли ва жуда муҳим, лекин бунга ҳали яна қайтамиз.

Китобнинг қизиқарли яхлит сюжети бор. Бош қаҳрамонлар — оддий мактаб ўқувчилари Тристан ва Эстебан — уларнинг сабабини тушуниш ва сомнология клиникаси пациентларига уйқу билан боғлиқ муаммолардан халос бўлишга ёрдам бериш учун ўзгаларнинг кошмарларига кириб боришади. Параллел равишда Тристаннинг отаси, профессор Ангюс клиника пациентларидан бирининг кошмарида тиқилиб қолган хотинини қутқаришга ҳаракат қилади. Ўсмирлар ҳар сафар ўзларини хавф-хатарга қўйиб (қоралаймиз), унга ёрдам беришади.

Биринчи жузнинг россиялик нашрига бирданига иккита тарих — иккита досье киритилган: Сара ва Николя ҳақида. Қолган жузларда — бошқа досьелар.

Биринчи тарих кошмарлар таъқиб қиладиган Сара исмли қизчага бағишланган. Дўстлар у клиникада мониторинг тизимига уланган ҳолда ухлаб ётганида, унинг тушига киришади. Лекин, шекилли, Эстебан Сарани қаердадир учратганга ўхшайди, профессор эса очиқчасига ниманидир яширмоқда.

Иккинчи иш пациент Николя билан боғлиқ. Қарабсизки, воқеалар тўсатдан 1986 йилга, тўғридан-тўғри Чернобиль АЭСдаги атом ҳалокатидан кейинги Припятьга кўчади. Ҳамма нарса шу билан мураккаблашадики, бу тушга ўзини беуйқулик билан қийнайдиган ва ўз мақсадларини кўзлайдиган хавфли пациент Леонар кириб олади. Айнан унинг кошмарларида профессор Ангюснинг хотини тиқилиб қолган. Кристофер Ноланнинг ҳақиқий «Начало» («Муқаддима») фильмига ўхшаб кетади. Комиксда ҳатто рус матрёшкалари мисолида туш ичидаги туш ва унинг ичидаги туш тушунтириб берилган парча ҳам бор.

Тушлар бўйлаб саёҳат қилиш ғояси жуда муваффақиятли чиққан: у асосий дунё қандай тузилгани ҳақида қайғурмасдан, қаҳрамонларни ҳар сафар мутлақо ҳар хил жойларга юбориш имконини беради.

Бунинг устига, ўсмирларнинг унда ҳам ўз ишлари ва муаммолари — масалан, мактаб билан боғлиқ муаммолари етарли. Муаллифлар энг ақлга сиғмас тушларни ўйлаб топишлари мумкин ва улар барибир умумий тарихга органик равишда мос тушади, ҳар сафар китобхонларга янги сюжет ва одатдаги логикага бўйсунишга мажбур бўлмаган хаёлий дунёни таклиф этади.

Масалан, бир тушда гигант капалаклар болаларни газ қувурларидек узун хартумлари орқали ичига тортиб оладиган ёпиқ шаҳар-гуллар пайдо бўлади. Бошқасида қаҳрамонлар кокошникли анъанавий рус либосидаги ва тишлари тиззасигача тушадиган ақлдан озган паридан қочиб қутулишларига тўғри келади. У радиация таратувчи бўлиб, қараши билан одамларни тошга айлантиради — худди ўша «илонли» соч турмакли аёл каби.

Эҳтимол, бу учта китобнинг энг қўрқинчлисидир ва бунда рассомларнинг хизмати катта.

Барча персонажлар — реал дунёда ҳам, хаёлий дунёда ҳам — худди уларни кошмарлар дунёсида яшашга махсус тайёрлашгандек уродларга ўхшайди. Буни сўзма-сўз айтиш мумкин бўлган ғайритабиий ташқи кўриниш таъкидлаб туради: катта қулоқлар, бўртган ёки, аксинча, мунчоқдек кичкина кўзлар, энг турлича шаклдаги бурнилар.

Даҳшатли маҳлуқлар пайдо бўлиши ва бошқа сюжет твистлари билан кечадиган бундай бурилишларни раскадровка қўллаб-қувватлайди, у китобхонларни бефарқ қолдирмайди. Колорист рассом Драк тушлар дунёси ва реалликни ранг ёрдамида ажратади: бизнинг дунёмиздаги саҳналар панеллари ҳамиша оқ фонда, кошмарлар эса — қора фонда. Шундай қилиб, воқеа айнан қаерда содир бўлаётганини тушуниш осон.

Профессор Ангюснинг болалар билан мулоқот қилиши ҳам қизиқарли ҳал қилинган. У тушда сновигатор орқали улар билан гаплашганда, қора фонда оқ контур билан тасвирланади — худди бизнинг ва у дунё оралиғида тиқилиб қолган арвоҳдек.

Комикс панеллари кетма-кетлигини досье варақлари суюлтиради, у ерда махфий ҳужжатлар форматида пациентлар, дунёнинг тузилиши ёки уйқу пайтида мия қандай ишлаши ҳақида маълумот берилади.

Умумий сюжет жуда оддий туюлиши мумкин бўлган катталарга лоақал иллюстрацияларни томоша қилиш қизиқарли бўлади. Алоҳида саҳналар ҳам эътиборга лойиқ.

Жами рус тилида тўртта китоб чиқиб бўлган, ҳар бирида иккитадан тарих бор. Серия давом этмоқда.

Биз кино ва китобдаги ёвузлар ноутбук экранлари ва триллерлар саҳифаларидан туриб бизни қўрқитишига ўрганиб қолганмиз, лекин уларнинг ўзларида ҳамма нарса жойидами-йўқми — бу ҳақда камдан-кам ўйлаганмиз. Балки ёвуз кучлар чарчагандир ва уларга ҳамма нарса меъдасига текгандир? Балки, одамларни кошмарга солар экан, ёвузлик дунёсининг ажойиб вакиллари шахсий ҳаётларини йўлга қўя олишмаётгандир?

Шунга ўхшаш ғоя «Монстры на каникулах» мультфильмида бор эди, ундаги воқеалар граф Дракуланинг «Трансильвания» меҳмонхонасида содир бўлади, у ерга бутун дунёдан маҳлуқлар одамлардан дам олиш учун келишади. Шу қаторга «Клуб анонимных монстров» комиксларини ҳам қўйиш мумкин, улар қўрқитишдан кўра кўпроқ кулдиради.

Бу китобларнинг қаҳрамонлари — шахсий, лекин мутлақо одамларга хос муаммолари бўлган маҳлуқлардир.

Уларнинг ҳаммаси турли дунё ва замонларда яшайди, бизнинг реаллигимизга эса қўллаб-қувватлаш гуруҳининг йиғилишлари учун мўралаб туришади, у ерда юракдаги дардларини баҳам кўришади ва бир-бирларига ёрдам беришади. Тил ғови уларга халақит бермайди.

Биринчи жузда биз Клуб қандай тузилганини билиб оламиз. Бу ошхонаси, гиламлари ва ўсимликлари бор зали, ваннаси бўлган оддий хонадон — ҳаммаси одамларникидек. Парда ортида ҳордиқ чиқариш хонаси бор, у ерда махфий учрашувлар иштирокчилари стол ўйинлари ва видеоўйинлар ўйнашлари ёки китоб ўқишлари мумкин.

Токчаларда эски бош суяклари, спиртланган уродлар ва одам каллаларидан иборат антиквариат коллекцияси турибди. Деворларда ниқоблар, жумладан «Крик» фильмидаги ниқоб осилган, қурол-яроғ коллекциясида эса Ривиялик Геральтнинг кумуш қиличини топиш мумкин.

Комикснинг ажойиб томонларидан бири — сюжетда бевосита иштирок этмайдиган маданий ҳаволалардир.

Уларни атроф-муҳитни кузатган ҳолда мустақил равишда излаш мумкин.

Ёдхона учрашувлар ташкилотчиси томонидан эффектли пайдо бўлишларни хуш кўрадиган Дьяволнинг ўзини чақириш учун пентаграмма чизишда фойдаланилади. Айтганча, у даҳшатли даражада рашкчи қадимги мисрли мумия (эҳтимол, Клеопатра VII) билан учрашиб туради.

Бизга таниш бўлган граф Дракула Клубга биринчи бўлиб келади ва учрашувларнинг ноқулай вақтидан шикоят қилади — улар кундузи бўлиб ўтади. Кейин маълум бўлишича, унинг қозиқ тиши тушиб кетган. Вампир учун бу ҳақиқий фожиа: у стилга риоя қилади ва ҳамиша мукаммал кўринишни хоҳлайди. Тиш эса унда кальций олишга жой йўқлиги сабабли тушиб кетган, ахир «атроф тўла ўсимлик сути» — шунчаки «оқ» шайтонларнинг муаммоси.

«Звонок» фильми қаҳрамони бўлган қизча ўйин консоли симларига ўралашиб, плазма панелидан чиқиб келади. Кейинроқ маълум бўлишича, унда танишувлар билан боғлиқ муаммолар бор. Клуб шарофати билан у донаторларни чўчитмаслик учун ёқимтой вайфунинг виртуал аватарларидан фойдаланиб, интернетда стрим қила бошлайди.

Энг кулунчли персонажлардан бири — бўри-одам Валя. У ўз оиласида «заиф бўғин»: иккала ота-онаси ва ака-укалари — ҳақиқий бўрилар, Валя эса — тортинчоқ ва эмоционал кўзойнакли йигитча бўлиб, унга алабайлардан кўра кўпроқ чихуахуалар ёқади. Уни кутилмаган муаммоси иккинчи жузда очиб берилади, у кўпроқ романтик муносабатларга бағишланган.

Иккинчи китоб маҳлуқона кеча билан бошланади, у ерда биринчи қисм қаҳрамонларидан ташқари клоун Пеннивайз, Ўзга (Чужой), Пирамидабошли, Slipknot гуруҳи иштирокчилари, дўзахдан тирилган Пинхед, Фредди Крюгер ва бошқа кўплаб персонажларни — епизодларда бўлса ҳам — кўриш мумкин.

Бутун оқшом давомида қаҳрамонлар мулоқот қилишади, янги персонажлар билан танишишади ва ўз сюжет аркаларини ёпишади. Дьявол Мумияни ўзининг ақлни оладиган синглиси — суккуб билан таништиради. Валя исмли бўри-одамни ким сталкерлик қилаётгани маълум бўлади. Баба Яга сеҳрли дамламани ичиб, йигитларни замонавий инстаграмчи ялмағизлардан тортиб олади. Дилогларда китобхон ўз муносабатларини ва шахсий фронтдаги таниш муаммоларини таниб олади.

Ростини айтганда, сюжетни ажойиб деб бўлмайди, лекин қаҳрамонларнинг аксарият муаммолари ўсмирларга таниш ва тушунарли бўлиши аниқ.

Энг муҳими, комикс одатдаги персонажларга бошқа ракурсдан қараш имконини беради, шунингдек, фантазия ва ғаройиб тафаккурни ривожлантиради.

Маҳлуқлар тарихини НИУ ВШЭ Дизайн мактаби битирувчиси, рассом Глаша Лаптева ўйлаб топган. Унинг расмларини минималистик ва чизиқли деб аташ мумкин. Бурчакли шакллар бизнинг маҳлуқларга ғайритабиий ва хавфли нарсадек бўлган муносабатимизни яхши таъкидлайди.

Иккала жуз ҳам асосан пушти ва яшил рангларда ишланган. Бу умумий стильни белгилайди ва мураккаб фонларга чалғимаслик имконини беради, айниқса иккала қисм устида бир киши ишлаганини ҳисобга олсак, ваҳоланки мураккаб сюжетли тўлиқ рангли комикслар устида кўпинча бутун бошли жамоалар меҳнат қилади.

Янада муҳимроғи, расмлар стили ўқишдан завқ олишга халақит бермайди, чунки у комиксларнинг асосий вазифасини тўлиқ ҳал қилади — маиший муаммоларга асосланган енгил юмор орқали маҳлуқларни биз ўрганганга нисбатан бир оз одамсимонроқ қилиб кўрсатади.

Комикслар даҳшатли нарсаларни яхши кўрадиган, лекин одатдан ташқари нарсаларни ўқишга тайёр бўлган 12 ёшдан ошган ўсмирларга мос келади.

Муаллиф:

Нил Гейман

Иллюстратор:

Крис Ридделл

ИСБН:

978-5-17-085548-3

«История с кладбищем» («Қабристон тарихи») — тўпламдаги энг адабий ва мураккаб китобдир. Унда готик роман ва улғайиш тарихи чизгилари бор. Уни Нил Гейман ёзган, сиз уни эҳтимол «Американские боги», «Благие знамения», «Коралина» романлари ва «Песочный человек» комикси орқали биларсиз. Тўқ афсона (тёмное фэнтези)нинг энг яхши ўнта муаллифи орасида унинг номи Джордж Мартин, Глен Кук, Анджей Сапковский ва Джо Аберкромби кабилар билан бир қаторда туради. Ҳамкасбларидан фарқли ўлароқ, Гейман ўсмирлар учун ҳам китоблар ёзади.

«История с кладбищем» ҳали 1985 йилда «Қабристондаги жунгли китоби» сифатида ўйланган эди, лекин фақат 2008 йилда якунланди ва нашр этилди. У бир нечта нуфузли мукофотларни, жумладан энг яхши роман учун «Хьюго» ва «Локус» мукофотларини ҳамда Америка болалар адабиётига қўшган муносиб ҳиссаси учун Ньюбери медалини олди.

Қотилдан фақат кичкина болача қочиб қутулишга муваффақ бўлади. У ташландиқ қабристонга етиб олади, у ерда уни Оуэнсларнинг арвоҳлар оиласи қабул қилади. Болага Никт Оуэнс, ёки қисқача — Никт деб исм қўйишади.

Никт қабр тошлари, эски черков харобалари, оилавий склеплар ва ҳатто фиръавнлар мақбаралари стилидаги иншоотлари бўлган Миср аллеяси орасида ўсади. Унга асосан васийси Сайлас тарбия беради, у кимлиги номаълум, лекин эҳтимол вампир бўлган. Арвоҳлар қабристон ҳудудини тарк эта олмаслиги ва жисмонан болани боқиш ёки кийинтиришга қодир эмаслиги сабабли, Сайлас буни ўз зиммасига олади. У Никтга тириклар дунёсидан егулик, кийим ва китоблар келтирарди — бола ўқишни қабр тошларидаги ёзувлардан ўрганган.

Никтнинг қўшнилари турли даврларда вафот этган одамларнинг руҳлари бўлди. Бундай арвоҳларнинг ҳар бири ўз ҳаёти ҳақидаги хотираларни ва ўзи яшаган ҳамда вафот этган даврнинг хусусиятларини сақлаб қолган эди. Бола дўстлашиб оладиган ялмағиз Лиза 500 йил муқаддам қабр тошисиз, ёритилган ердан ташқарида кўмилган эди. Энг эски руҳлардан бири бўлган римлик легионер Гай Помпей ҳарбий хизмат давридан бери шу ерда ором топган. Шундай қилиб, қабристон ўз кўзлари билан кўрган нарсалари ҳақида сўзлаб бера оладиган назоратчилари бўлган ўзига хос тарих музейига айланади.

Қабристон сокинлари орасидаги ўз мавқеи шарофати билан Никт деворлардан ўтиб кетиш, кўринмас бўлиш ва ўзгаларнинг тушларига кириш каби арвоҳларнинг фойдали қобилиятларини эгаллайди.

Болалигининг катта қисмини бола қабристон девори ортида ўтказади, чунки бутун шу вақт давомида уни — аниқроғи, шунчаки унинг қаердадир пайдо бўлишини кутиб — Джек исмли одам овлаб юради. Ҳатто одамлар деярли бормай қўйган бу жойда ҳам у Скарлетт исмли қизча билан дўстлашади. Кўп йиллар ўтиб, у шаҳарга аллақачон катта бўлиб қайтади.

Никт ҳам улғаяди ва улғайгани сайин у билан турли воқеалар содир бўлади. Гоҳ у ғарт-ғарт (упырь)лар чангалига тушиб қолади, у ердан болани ёмон кўрган ўқитувчиси мисс Лупеску қутқаради. Бошқа сафар у тақиқланган ерга жўнаб, ялмағиз Лизанинг олдига тушиб қолади. Ниҳоят, у оддий мактабда ўқишга ҳаракат қилади — ва ўзига муаммо орттиради (ким ҳам шубҳа қиларди). Бутун китоб давомида Джек исмли одамнинг қайтиши хавфи сақланиб қолади, у эса ўзини узоқ куттирмайди.

Кўплаб шайтоний нарсалар, эски қабристоннинг жумбоқлари ва умумий готик кайфиятга қарамай, китобда қора юмор кўп, даҳшат эса меъёрида берилади. Яъни, у мурдалар, арвоҳлар, ғарт-ғартлар ёки ялмағизлардан қўрқмай қўйган болани даҳшатга солиши даргумон.

Лекин таъкидлаш жоизки, бу ерда ўлим ҳақида биз, тириклар хоҳлаганимиздан кўра тез-тез эсланади.

Баъзан тарихни иқтибосларга бўлиб ташлагинг келади. Биринчи навбатда, ўлимдан қўрқиши шарт бўлмаганлар нуқтаи назаридан донолик билан ўртоқлашадиган вафот этган персонажлар шарофати билан. Уларга, агар бир-бирларидан эшитишганда тириклар қадрламайдиган нарсаларни гапиришга рухсат берилган.

Гейман ўз қаҳрамонини ҳақиқий ҳаётга олиб чиқишга, уни қадрлашга ўргатишга ҳаракат қилади, чунки қабристонникиларнинг вақти ўтиб бўлган, тирик болада эса ҳали қизиқарли ҳаёт кечириш имконияти бор.

Улар ўлик. Ва бу дунёда уларнинг бошқа қиладиган иши йўқ. Лекин сенинг бор. Сен тириксан, Никт. Бу сенинг салоҳиятинг чексиз эканини англатади. Сен ҳар қандай нарсага эришишинг, ҳар қандай кашфиёт қилишинг, янги нарса топишинг мумкин. Агар дунёни ўзгартиришни хоҳласанг, у ўзгаради. Салоҳият. Ўлишинг билан ҳамма нарса тугайди. Ҳамма нарса.

— «История с кладбищем» китобидан.

Ўқиш давомида ким қачон вафот этгани ҳақидаги гурунгларга шунчалик ўрганиб қоласизки, ундан қўрқмай қўймасангиз ҳам, қабристонларнинг ғариб атмосферасига тинчроқ муносабатда бўла бошлайсиз. Улар деярли сайр қилиш учун хиёбондек қабул қилинади.

Арвоҳлар билан — жисмоний шакли йўқлигига қарамай, одамларга хос муаммолари сақланиб қолган — бундай машғулот учрашуви худди улар мутлақо йўқ ва бўлиши мумкин эмас деган фикрга ўргатаётгандек.

Яна бир қўрқув камайди.

Китобга Крис Ридделл иллюстрация чизган. У китоб иллюстрациясидаги ютуқлари учун уч марта нуфузли Кейт Гринауэй медали лауреати бўлган. Унинг услуби арвоҳлар дунёси ҳақидаги тарихга жуда мос келади.

Барча персонажлар готик соборларнинг чўққисимон равоқларидек чўзилган ва майда ғаразли кўзлар шингиллари билан қопланган. Қўллар, оёқлар ва бармоқлар худди ўргимчак оёқларидек буришган, эгилган ва бўртиб чиққан. Қаҳрамонлар — ҳатто ижобийлари ҳам — кунсткамерадаги мум ҳайкалларни эслатади, худди фақат суяклардан йиғилгандек, гўё қабристон дунёси ўз сокинларининг барчасини шундай характерли ташқи кўриниш билан яратаётгандек.

Гейманнинг китобида менга етишмаган ягона нарса — ким қаерга боришини тушуниш учун қабристон харитаси эди. Уни ИИ чизиб бериши мумкин — чиройли сўрашнинг ўзи кифоя.

Агар болаларингиз қабристонлар, қотилликлар, вампирлар, арвоҳлар, у дунё ҳақида ниманидир ўқиб бўлишган бўлса ва умуман олганда ўзларини яхши ҳис қилишаётган бўлса, унда бу китобни 12 ёшдан мустақил ўқиш учун тавсия қилиш мумкин.

Агар ҳаёт шароитлари уларни ҳали бунга олиб келмаган бўлса, унда шарҳларимизда бошқа кўплаб яхши китоблар бор.