Ҳарбий полицияга САС қотиллиги бўйича суриштирувда далилларни кузатишга халақит берилган, демоқда суриштирув комиссияси

**САС томонидан содир этилган қотилликлар бўйича суриштирувда ҳарбий полицияга далилларни тўплашга тўсқинлик қилингани суриштирув комиссиясида маълум қилинди**

Ҳарбий полиция терговчиси САС элита бўлинмаси томонидан содир этилгани айтилаётган қотилликлар бўйича олиб борилган терговни танқид қилиб, юқори мартабали офицерлар унинг гуруҳига далиллар ортидан боришга халақит берганини айтди.

САС бўлинмаларидан бирига қарши айбловларни ўрганган Делме Уильямс жамоатчилик суриштирув комиссиясига шундай деди: "Бу терговчилар далиллар қаерга етакласа, шунга қараб қарор қабул қиладиган стандарт тергов бўлмаган."

Унинг таъкидлашича, у ҳали ҳам Британия махсус кучлари аъзолари жиноий жавобгарликка тортилиши керак эди, деб ҳисоблайди.

САС Афғонистонда қотилликлар содир этгани ва кейинчалик уларни яширгани ҳақидаги айбловларни ўрганаётган суриштирув комиссияси илк бор махсус кучлар операциялари бўйича ҳарбий полиция терговларида қатнашган шахсларнинг кўргазмаларини эшитмоқда.

САСнинг 11 та операциясини ўрганган Operation Northmoor суриштирув гуруҳи раҳбари ўринбосари бўлган Уильямс душанба куни комиссияга тергов йўналиши унинг гуруҳига юқоридан "мажбуран сингдирилганини" айтди.

У шунингдек, Қироллик ҳарбий полициясининг масъул юқори мартабали офицери (Gold commander сифатида танилган) "терговни ёпиш учун таъсир остига олинганмикин", деб ўйлаб қолганини билдирди.

Уильямс Operation Northmoor давомида терговчилар гумон қилинган қотиллик бўйича ўрганилаётган 11 та САС операциясидан бирида олинган фотосуратларни муҳокама қилган вазиятни тасвирлаб берди.

Операция 2011 йил февраль ойида Ҳилманд вилоятининг Над Али туманидаги хонадонда тўққиз кишининг отиб ўлдирилиши билан боғлиқ эди. Ўлдирилган энг ёш шахс 14 ёшда бўлган.

Уильямс комиссияга жиноят жойини кўздан кечириш бўйича тажрибали терговчи сифатидаги тажрибасига таяниб, ушбу тасвирларни криминалист экспертга кўрсатмоқчи бўлганини айтди.

Operation Northmoor терговчилари отилган одамлар ноқонуний равишда ўлдирилган деб гумон қилишган, фотосуратларда эса ерга яқин жойда ўқ излари кўринган. Бу ҳолат ўлдирилганлар ўрнидан туриб, биринчи бўлиб Британия кучларига қарата ўт очгани, шундан сўнг САС жавоб ўти очгани ҳақидаги САС талқинига зиддек туюларди.

Уильямс оммавий суриштирув комиссиясига: "Битта сурат мингта сўздан афзал - фотосуратлар энг яхши далилдир", деди.

Ҳарбий полиция офицерининг айтишича, Gold commander уни "қатъий равишда тезда тўхтатиб қўйган" ва у эътироз билдиришга уринганида, юқори мартабали офицер ўз унвони ва мавқеини ишга солган, шундан сўнг ишни давом эттириш "бўйсунмаслик" бўлиб туюлар эди.

У фотосуратлар барибир эксперт томонидан текширилиши керак эди, деб ҳисоблашини айтди.

BBC Panorama кўрсатуви ҳам худди шу ҳодисани суриштириб, отишма содир бўлган жойга ташриф буюриш учун Ҳилмандга борган эди.

Қироллик ҳарбий полицияси (RMP) терговчиси BBC'га жиноят жойидан олинган фотосуратларни кўришганини ва ўқ изларининг жойлашуви Operation Northmoor гуруҳида хавотир уйғотганини айтди.

"Нима учун хавотирга тушганимизни тушунишингиз мумкин", деди терговчи. "Деворлардаги ерга жуда яқин жойлашган ўқ излари махсус кучларнинг воқеалар талқинини пучга чиқараётгандек туюларди."

Panorama гуруҳи рейддан қолган ва ҳали ҳам деворларда, ерга яқин жойда тўпланиб турган ўқ тешикларини кўздан кечирди.

BBC воқеа жойидан олинган фотосуратларни криминалистика ва баллистика экспертларига кўрсатди. Экспертларнинг таъкидлашича, ўқларнинг тўпланиб жойлашгани юқоридан пастга қараб кўплаб ўқлар узилганини кўрсатади ва бу отишма бўлганидан далолат бермайди.

Бу ҳалок бўлганлардан баъзиларининг яқинлари берган кўргазмаларни тасдиқлади. Ушбу қариндошлар BBC'га ўлганларнинг ҳаммаси ўз тўшагида отиб ўлдирилган қуролсиз тинч аҳоли вакиллари бўлганини айтишган ва бу RMP терговчиларининг гумонларини тасдиқлаётгандек туюлади.

ББС 2022 йилда Оператион Нортҳмоор'нинг бошқа бир терговчиси берган кўргазмаларни хабар қилди, у Panorama'га шундай деган эди: "Мен терговни ёпиш учун юқоридан босим бўлган деб ҳисоблайман. Менга шу нарса тобора аён бўлиб бордики, биз қандай далил йиғишга муваффақ бўлишимиздан қатъи назар, бу ишларнинг судга оширилишига ҳеч қачон йўл қўйилмас эди."

Ўша пайтда Мудофаа вазирлиги ҳодисалар RMP томонидан "атрофлича ва мустақил равишда суриштирилганини" ва ҳеч қандай жиноий таъқиб амалга оширилмаганини билдирган эди.

РМП'нинг оғир жиноятларни суриштириш гуруҳи томонидан ташкил этилган Operation Northmoor 2011 йилда Афғонистондаги бир марталик хизмат сафари давомида САС эскадрони томонидан содир этилган 45 та қотилликни ўрганаётган эди.

Ҳарбий полиция офицери комиссияга тергов гуруҳи операция фотосуратлари муҳим далил бўлиши мумкин деб ҳисоблаганини ва уларни "жуда батафсил" ўрганиб чиққанини, бу далилларнинг рад этилиши эса тергов қандай олиб борилганини кўрсатишини айтди.

Уильямс комиссияга тергов йўналишини бошқараётгандай туюлган "ташқи кучлар" мавжуд бўлганини айтди.

"Сўроқлар жуда эрта тўхтатилаётгани ва ҳамма суриштирув йўналишларини охиригача етказиш ёки кимнидир жиноий жавобгарликка тортиш учун юборишга ҳеч қандай хоҳиш йўқлиги ҳақидаги умумий ҳис-туйғуни яхши эслайман."

Қасамёд остида берилган кўргазмаси давомида Уильямсга комиссия юристлари томонидан бир нечта ички ҳарбий ҳужжатлар кўрсатилди.

Ушбу ёзувлар 2017 йил сентябрь ойида RMP юқори мартабали ходимларининг йиғилишида, унинг гуруҳи ҳали ҳам далиллар тўплаётган бир пайтда, "Op NORTHMOOR тугатилиши кераклиги тасдиқланганини" кўрсатди.

Уильямс бундан "ҳайрон бўлмаганини", аммо жиноий терговлар ҳеч қачон юқоридан қўйилган "якуний сана билан бошқарилмаслиги кераклигини" айтди.

Ҳарбий полиция умумий қуролли кучлардан мустақил бўлиши керак, аммо Уильямсга 2017 йил охирида юқори мартабали ҳарбий полиция офицерлари ва Армия қўмондони ўринбосари ўртасидаги учрашув учун тайёрланган ахборот хати кўрсатилгани, унда Northmoor'ни ёпиш нияти баён қилинганини айтди.

У бунинг "қоғозга туширилганини кўриб ҳайрон бўлганини", аммо бу тергов бошдан кечирган ва ўзи ҳис қилган "босимни" тушунтириб берганини айтди.

Уильямс топилган далиллар асосида шахслар жиноий жавобгарликка тортилиши керак эди, деб ҳали ҳам ишонишини таъкидлади.

Суриштирув давомида, шунингдек, Британия армиясининг собиқ раҳбари сэр Ник Картер RMP'дан қотиллик суриштирувида ишлаётган ходимлар сонини 25 кишигача камайтиришни сўрагани маълум бўлди. Бу 2016 йилда Operation Northmoor'да ишлаган гуруҳнинг тўртдан бир қисмидан ҳам камроқ деганидир.

Комиссиянинг етакчи барристерига кўра, ўша пайтдаги масъул офицер, подполковник Джон МакАллистер буни терговга зарар етказмасдан амалга оширишнинг имкони йўқ деб ҳисоблаган.

Operation Northmoor Қироллик ҳарбий полицияси тарихидаги энг йирик қотиллик тергови бўлган, аммо ҳеч қандай айбловга олиб келмаган.

Жамоатчилик суриштируви эксперти Алан Пугсли Operation Northmoor'га етарли ресурслар ажратилмаганини кескин танқид қилди ва ишни ёпиш ҳақидаги қарорни "бевақт ва ноўрин" деб атади.

Мустақил жамоатчилик суриштируви 2022 йилда, BBC Panorama репортажи САС эскадронларидан бирини Афғонистондаги олти ойлик битта хизмат сафари давомида 54 та шубҳали ўлимга боғлаганидан сўнг ташкил этилган.

Panorama САС аъзолари қўллари кишанланган ҳибсга олинганларни ва болаларни қатл этганини кўрсатувчи далилларни топди.

Афғонистон бўйича мустақил суриштирув комиссияси САС 2010 ва 2013 йиллар оралиғида Афғонистондаги ҳибсга олиш операциялари пайтида одамларни ўлдиргани ва юқори мартабали мулозимлар қотилликларнинг ҳақиқий ҳолатларини яширишга урингани ҳақидаги айбловларни ўрганмоқда.

У шунингдек, Қироллик ҳарбий полициясининг бундай қотилликлар бўйича ўтказган терговлари етарли даражада бўлган-бўлмаганини ҳам кўриб чиқмоқда.

RMP далиллари оммавий суриштирув комиссияси ишига сирли бир назар солиш имконини беради, чунки далилларнинг аксарияти ёпиқ эшиклар ортидаги мажлисларда эшитилмоқда.

Ўтган йилнинг январь ойида, охирги очиқ кўргазма бериш сессияларида комиссия ўз эксперти Алан Пугслининг кўргазмаларини эшитди. У Кент полициясининг собиқ шерифи ва тажрибали қотиллик терговчисидир.

У жуда мураккаб бўлган ушбу терговни "бошидан охиригача" тубдан ресурслар билан таъминланмаганини, юқори мартабали офицерларнинг "иккиланиши ва бепарволиги", шунингдек, Буюк Британия Махсус кучлари қўмондонлиги томонидан ҳамкорликнинг йўқлиги туфайли тўсқинликларга учраганини тасвирлади.

Пугсли, айниқса, асосий тергов йўналишлари ҳали ҳал қилинмай турганда, терговни ҳеч қачон ёпмаган бўлишини аниқ ва равшан айтди.