Газ конларини öрганиşни арзонлаşтириş йöли топилди
Россиядаги Губкин номидаги нефт ва газ университети олимлари газ конларини öрганиş харажатларини камайтириşга қаратилган ёндаşувни таклиф қилди. Муаллифлар ҳисоб-китобига кöра, «торнадо» деб аталувçи математик таҳлил усули бир конда йилига 30 миллиондан 300 миллион рублгаçа тежаş имконини бериşи мумкин.
Газ конларини ўрганишни арзонлаштириш йўли топилди
Кондан қанча газ қазиб олиш мумкинлигини баҳолаш учун муҳандислар компютер моделларини тузади. Бундай моделларга тоғ жинсларининг ғоваклиги, ўтказувчанлиги, қатлам босими, сув хусусиятлари каби юзлаб кўрсаткичлар керак бўлади.
Уларни аниқлаш эса қудуқ бурғилаш, тоғ жинсларидан намуна олиш ва лаборатория таҳлилларини талаб қилади. Бу ишлар вақт ва маблағ билан боғлиқ. Тадқиқотчилар ҳар бир конда барча кўрсаткичларни бирдек чуқур ўрганиш зарурми, деган саволга жавоб излаган.
Олимлар Ғарбий Сибирдаги 66 та газ уюмига оид маълумотларни таҳлил қилган. Бунинг учун «торнадо-экспериментлар» усули қўлланган: моделда ҳар бир геологик кўрсаткич навбатма-навбат ўзгартирилиб, унинг қазиб олиш прогнозига таъсири қайд этилган.
Усулнинг номи табиий торнадо билан тажриба ўтказилганини англатмайди. Таҳлил натижалари гирдоб шаклига ўхшаш диаграммаларда кўрсатилади: прогнозга энг кучли таъсир қилувчи омиллар энг кенг тасмалар билан белгиланади. Бу муҳим кўрсаткичларни иккинчи даражалилардан ажратишга ёрдам беради.
Тадқиқотда турли геологик қатламлар учун устувор омиллар ҳам фарқ қилиши аниқланган.
Лойиҳа иштирокчиси Артём Елисеевнинг тушунтиришича, нисбатан саёз, бўш ва ғовак жинслардан иборат сеноман қатламларида пастдан босим берувчи сувнинг хусусиятлари ҳамда газ ва сувнинг жинслар орасидан қандай ҳаракатланиши муҳим. Бундай конларда қудуқларга кутилганидан эрта сув кириб келиши, газнинг бир қисми эса қатламда қолиб кетиши мумкин.
Чуқурроқ жойлашган, жинслари зичроқ готерив қатламларида бошқа масалалар устувор: газ ҳажмини тўғри баҳолаш ва қайси қатламлар қазиб олишда амалда иштирок этаётганини аниқлаш.
Шу натижалар асосида олимлар ҳар бир конда қайси ўлчовларни албатта ўтказиш, қайсиларини эса қисқартириш ёки улардан воз кечиш мумкинлигини белгиловчи алгоритм таклиф қилган. Масалан, айрим конларда босим мониторингини кучайтириш ва кўпроқ жинс намуналари олиш зарур бўлса, бошқаларида қудуқларда суюқлик ва газ ҳаракатини ўрганувчи гидродинамик тадқиқотларга эътибор қаратиш керак.
Тежам, аввало, конни ўрганиш дастурини аниқроқ режалаштириш ҳисобига эришилиши кўзда тутилган. Муаллифлар бундай ёндашув прогноз аниқлигини пасайтирмасдан, ортиқча тадқиқот харажатларини камайтиришини таъкидламоқда.
Тадқиқотда Россияда ишлаб чиқилган дастурлар ҳам синовдан ўтказилган. Олимларнинг айтишича, юзлаб ҳисоблаш вариантларида уларнинг тезлиги ва аниқлиги хорижий муқобиллар билан таққосланган ҳамда улардан қолишмаслиги қайд этилган.