"Гана жиноят жойи эди" - қуллик учун компенсация талабида етакчи мамлакат

Гана, қуллик учун компенсация тарафдори бо'лган давлат, трансатлантик қул савдоси учун марказий жой бо'либ хизмат қилди, асирлар Кейп-Кост қал'асида ушлаб турилди ва кейин Атлантика океани орқали мажбуран олиб о'тилди.

Бу йил трансатлантик қул савдоси атрофидаги глобал мунозарада сезиларли о'згаришни қайд этди, қулликдан фойда ко'рган давлатлар ва муассасалардан расмий узр со'раш, қарзлардан халос бо'лиш ва молиявий компенсация талаблари тобора ко'проқ овозга чиқди. Март ойида Бирлашган Миллатлар Ташкилоти қулликни "инсониятга қарши энг катта жиноят" деб тан олган резолюцияни қабул қилди, гарчи Қо'шма Штатлар бунга қарши овоз берган ва барча Европа давлатлари бетараф қолган.

Португалия билан бир қаторда трансатлантик қул савдосида доминант куч бо'лган Буюк Британия, зарар ко'рган давлатларга то'ланиши керак бо'лган тахминий зарар триллионлаб фунт стерлингга етганини ҳисобга олсак, бу тушунарли бо'лиши мумкин бо'лган компенсация концепциясини доимий равишда рад этди. Бироқ, бу қаршилик Ганани то'ловлар бо'йича етакчи овозга айланганини то'хтатмади.

Гана БМТ резолюциясини ташаббускори бо'лди ва июн ойида пойтахти Аккрада тахминан 80 мамлакатдан делегатлар иштирок этган компенсация саммитига мезбонлик қилди. Умумий фикр шуки, компенсация узоқ вақтдан бери кутилмоқда. Ташқи ишлар вазири Самуел Окузето Аблаква шундай деди: "Гана ҳар доим пан-Африка етакчиси бо'либ келган. Биз Саҳрои Кабирдан жанубий Африкада мустақилликка эришган ва империя қудратига қарши курашиш ва г'алаба қозониш мумкинлигини исботлаган биринчи давлатмиз."

Африка Иттифоқи Ганага "репаратив адолат чемпиони" бо'лишнинг махсус мас'улиятини ишониб топширди, бу ролни унинг сиёсий раҳбарияти жиддий қабул қилмоқда. Бу мажбурият қисман о'з уйларидан мажбуран олиб чиқилган ва инсонийликдан маҳрум қилинган 12 миллион африкаликнинг тахминан 10-15% ҳозирги Гана ҳудудидан эканлигидан келиб чиқади. Бундан ҳам ко'проқ одамлар унинг қирг'оқларидан жо'натилган.

"Гана бу ваҳшийликлар содир бо'лган жиноят жойи эди, шунинг учун Гана жиноятчиларни жавобгарликка тортишимизни та'минлаш ҳақида жим туришга қодир эмас", деб та'кидлади Аблаква. Вазир та'лим грантларини, ёш африкалик тадбиркорлар учун венчур капитални ва ог'ир то'йиб овқатланмаслик ва г'айриинсоний қуллик шароитлари билан бог'лиқ бо'лиши мумкин бо'лган доимий сог'лиқни сақлаш муаммоларини тадқиқ қилишни молиялаштирадиган репаратив адолат тизимини таклиф қилди.

Аблаква бу Африка етакчилари учун то'г'ридан-то'г'ри молиявий фойда ҳақида эмаслигини та'кидласа-да, яқинда бо'либ о'тган репарация саммитида қарзларни енгиллаштириш ва қарзларни бекор қилиш талаблари аниқ ко'рсатилган эди. Шунингдек, у Англия черкови каби қул савдосидан фойда ко'рган алоҳида муассасаларни жавобгарликка тортиш ва компенсация то'лашни қо'ллаб-қувватлади.

18-асрда Англия черковининг миссионерлик тармог'и плантацияларни бошқарган ва юзлаб қулларга эгалик қилган, бу эса унинг Америка ва ундан ташқаридаги фаолиятини молиялаштиришга ёрдам берган. Англия черковининг ко'плаб руҳонийлари мустақил равишда қулларга эгалик қилишган ва черковнинг хайрия жамг'армасининг яқинда э'лон қилинган ҳисоботида қул савдосига катта миқдордаги инвестициялар киритилгани ва катта фойда келтиргани аниқланган.

Июл ойида Кентербери архиепископи Даме Сара Муллаллй о'з ролидаги биринчи халқаро тадбирларидан бири сифатида Ганага ташриф буюрди. У Америкага шафқациз "О'рта ё'лак"ни бошдан кечиришдан олдин қуллар ушлаб турилган Британия томонидан бошқариладиган қирг'оқ қал'аси бо'лган Кейп-Кост қал'асини айланиб чиқди. У зиндонларни о'рганиб, "қайтиб бо'лмайдиган эшик"дан о'таётганда, Даме Сара сезиларли даражада та'сирланган ко'ринарди ва ибодат қилиш учун то'хтади.

"Мен трансатлантик қул савдосининг қанчалик чуқур ёвузлик эканлигини ҳис қилдим. Одамларнинг даҳшатли шароитларда сақланганидан чуқур та'сирланмасдан иложингиз ё'қ", деди архиепископ. У шунингдек, зиндонларнинг тепасида жойлашган 17-аср ибодатхонасида ибодат қилди. "Мен учун бу черковнинг қул савдосига аралашганининг ёрқин намунасидир", деди у. "Черков қандай қилиб пастда содир бо'лаётган даҳшатлардан юқорида о'тириши мумкин эди?"

Архиепископ Сара шундай деб тан олди: "Англия черкови бизнинг трансатлантик қул савдосида о'йнаган ролимиз учун узр со'ради, аммо биз бунга алоқадор чоралар ко'риш кераклигини ҳам айтдик". Черков қул савдосининг узоқ давом этадиган меросини ҳали ҳам бошдан кечираётган жамоаларга фойда келтиришга қаратилган 100 миллион фунт стерлинг (135 миллион доллар) миқдоридаги ижтимоий та'сир жамг'армасини ташкил этди.

Бироқ, жамг'арманинг ташкил этилиши черков ичида ички қаршиликка дуч келди, бу эса давлатларнинг репарация то'лашига қарши глобал қаршиликни акс эттиради. Асосий қарши аргумент ба'зи африкаликларнинг о'з халқини қо'лга олиш ва сотишда иштирок этганини та'кидлайди. Ташқи ишлар вазири Аблаква бу ривоятни қат'иян рад этиб, "Менимча, бо'линиш ва босиб олиш ҳамда жуда уйдирма чалкашлик яратиш стратегияси мавжуд", деб та'кидлайди.

У қулликнинг бутун доираси Г'арбнинг қул эгалари томонидан уюштирилганини та'кидлайди, улар шунчаки о'з режаларини амалга ошириш учун маҳаллий актёрлардан фойдаланганлар. Ташқи ишлар вазири қонунлар, суг'урта полислари ва савдонинг молиявий тузилмалари ишлаб чиқилаётган пайтда "столда африкалик ё'қ эди" деб та'кидлайди. "Биз африкаликлар бу ваҳшийликни уюштирганлар каби айбдор ва шерик эканлиги ҳақидаги да'воларни қоралаймиз ва бутунлай рад этамиз", деди у.

Шунга қарамай, Гана ичида африкаликларнинг иштироки билан бог'лиқ мунозаралар янада нозикроқ. Ба'зи ан'анавий раҳбарлар учун о'тмишни тан олиш шифо топиш ё'лидаги муҳим қадамдир. Га Манце ва Гана халқининг етакчиси қирол Таки Тейко Цуру ИИ яқинда аждодларининг қул савдосига алоқадорлиги учун оммавий равишда узр со'ради.

"Менимча, трансатлантик қул савдоси инсониятга қарши энг катта жиноят бо'лган ва аждодлар ҳам бу савдода иштирок этганлар", деди қирол. Га халқи воситачи сифатида иш тутган, европаликлар билан савдо қилган, олтин, фил суяги ва охир-оқибат қул бо'лган африкаликларни - ко'пинча маҳаллий можароларда қо'лга олинганларни - асосан Британия ва Голландияликлардан ишлаб чиқарилган товарлар, жумладан, то'қимачилик, спиртли ичимликлар ва қуроллар эвазига сотган.

Қирол нафақат о'з халқининг, балки бошқа африкаликларнинг ҳам иштироки учун узр со'рашга мажбур бо'лди. "Мен барча ан'анавий ҳокимиятлар ва аждодларим ва аждодларим номидан уларнинг ака-ука ва опа-сингилларимизнинг қуллигида о'йнаган роли учун узр со'раш нуқтаи назаридан бир хил фикрдаман. Бу ҳозирги кунгача ҳаёт ва жамиятларга та'сир ко'рсатди ва олдинга силжиш учун о'тмишингиздан сабоқ олишингиз керак. Бизга о'з айбимизни тан олиш ва уни тузатиш керак", деб тушунтирди у.

Қирол қул савдосидан фойда ко'рганларнинг компенсация то'лаши зарурлигига қат'ий ишонади ва молиявий товон пули то'лашга бо'лган о'з мажбуриятини тан олади. "Менимча, бу ахлоқий жасорат ва ишончлилик ҳолатини қо'ллаб-қувватлайди." Га Манце учун айбни тан олиш Европа империяларининг айбини камайтирмайди; аксинча, у Африканинг ахлоқий мавқеини мустаҳкамлайди ва олдинга силжиш учун намуна бо'либ хизмат қилади.

Гана шунингдек, Африка диаспорасини, хусусан, афро-америкаликларни қит'ага ташриф буюришга таклиф қилувчи юқори даражадаги кампания орқали қул савдоси келтириб чиқарган зарарни қоплаш бо'йича са'й-ҳаракатларга раҳбарлик қилмоқда. Ушбу ташаббус одамларни уларнинг умумий травматик о'тмиши орқали бирлаштириш усули сифатида тарг'иб қилинган, "товон пули" эса чуқур инсоний даражада "та'мирлаш"га қаратилган.

Ҳовард университетининг ганалик докторанти Яв Асаре илгари кампанияни бошқарган Гана Президентининг Диаспора идорасида ишлаган. У дастлаб бутун дунёдан қора танли одамларнинг йиг'илишини "капиталистик ниятлардан холи го'зал, чуқур тажриба" деб топди. Бироқ, у ташаббус тез орада ривожланганини та'кидлади.

"Гана Туризм Бошқармаси ҳам бунга ёпишиб олди ва кейин уни о'з туризм лойиҳасини такомиллаштириш учун ишлатди", деб тушунтирди Асаре, ташаббус "та'мирлаш" ҳақида эмас, балки туризм мақсадларига эришиш ҳақида ко'проқ бо'лганини та'кидлади. Асаренинг та'кидлашича, кампания ко'пинча қайтиб келган диаспорани асосан хорижий валюта манбаи сифатида ко'риб чиқмоқда, бу эса нархларнинг ошишига ва маҳаллий иқтисодиётга салбий та'сир ко'рсатишига олиб келди.

"Энди (маҳаллий) одамлар асосий нарсаларни сотиб олишга қодир эмасликларини англамоқдалар", деди Асаре маҳаллий ганаликлар иқтисодий жиҳатдан четлаштирилганини тасвирлаб. Энг муҳими, у ташаббуснинг тижоратлаштирилиши маҳаллий аҳоли ва "қайтиб келган" диаспора а'золари учун зарур бо'лган муҳим психологик ишларни соя қилди, деб ҳисоблайди.

"Биз одамлар билан ишлаяпмиз, биз одамлар билан ишлаяпмиз. Биз уларни "бу жойни ко'ринг, бу кириш то'ловини то'ланг" деб қисқартира олмаймиз", деб та'кидлади Асаре. У шунингдек, қисман диаспорадаги африкаликларнинг травмасини ҳал қилишга қаратилган ташаббусда улар қуллар савдоси қилинган қирг'оқ қал'алари каби жойларда европалик сайёҳлар билан бир хил кириш то'ловларини то'лашлари шарт бо'лганлигининг сабабини со'ради.

Асаре бу чуқур илдиз отган травмани ҳал қилиш учун қо'лдан бой берилган имконият деб ҳисоблайди, унинг фикрича, уларнинг ба'зилари замонавий Гана географияси ва психологиясига сингиб кетган. "Жаместовнга (Аккрада) боринг, одамлар бир-бирига ёпишиб олишган, чунки "агар мен узоқда яшасам, мени олиб кетишлари мумкин" деган қо'рқув бор", деди Асаре, асрлар давомидаги ташвишлар уйларнинг яқинлигига қандай та'сир қилганини та'кидлаб.

Аккранинг энг қадимги туманларидан бири бо'лган Жаместовн дастлаб Британия қирг'оқ қал'аси атрофида қурилган бо'либ, у ерда қуллар олиб келинган, сотилган ва кейин Америкага жо'натилган. Асаре учун ҳақиқий репаратив адолат молиявий битимлардан ко'ра инсоний алоқа ва даволанишни устуворлаштириши керак.

"Биз тасмасимон бог'ични олиб ташлашимиз ва кейин мавжуд бо'лган ярага, очиқ ярага қарашимиз керак", деди Асаре ҳақиқий "репарациялар" деб ҳисоблаган нарса ҳақида. "Ва қандай қилиб уни бог'лаб, парвариш қилиб, даволашимиз мумкинлигини ко'ринг."