Ғарбий Африкада Россия душманларига қарши курашишдан кўра, дўстларини ҳимоя қилишни яхшироқ уддалаётганини исботламоқдами?
Жиҳодчиларга қарши курашда ёрдам бериш учун Россия кучлари жалб қилинди, бироқ улар Нигердаги ҳарбий раҳбариятни ҳам ҳимоя қилади.
Россия Ғарбий Африкада душманларни мағлуб этишдан кўра, иттифоқчиларини ҳимоя қилишда самаралироқ эканини исботламоқдами?
Нигернинг, Саҳелнинг бошқа давлатлари қатори, Россия билан яқинлашиши постколониал Ғарб давлатларига рад жавоби сифатида талқин қилинди.
Ўтган шанба куни исёнчи аскарлар Нигер пойтахтидаги муҳим ҳарбий базани эгаллаб олганида, мамлакатдаги ҳукмрон хунта ҳокимиятга келганидан бери тобора кўпроқ боғланиб қолаётган хорижий шеригига — Россияга мурожаат қилди.
Ниамейдаги шиддатли тўқнашувлардан сўнг, Россиянинг «Африка корпуси» Нигер ҳукуматига содиқ кучларга Диори Ҳамани халқаро аэропортидаги 101-авиабазани қайтариб олишда ёрдам берди.
«Африка корпуси» ўзидан олдинги «Вагнер» гуруҳидан фарқли ўлароқ, бевосита Москва Мудофаа вазирлиги томонидан назорат қилинади. У жанговар ёрдам ва ҳарбий тайёргарликни таклиф этади ва Нигерда унинг 200 дан 300 гача ходими бор деб ишонилади.
Россиянинг Нигердаги элчиси Виктор Воропаев дам олиш кунларидаги аралашувни очиқ тасдиқлаб, ўз мамлакати кучлари «исённи бостиришга» ёрдам берганини айтди.
«Бу рамзий ғалаба сифатида кўрилмоқда», деди Control Risks катта таҳлилчиси Беверли Очиенг. «[Бу] уларни нафақат исёнчиларга қарши кураш кампаниясининг марказида ушлаб туришда, балки ҳарбий бошқарувни ҳимоя қилиш ва узайтиришда ҳам давом этади».
Тўнтаришга бўлган уриниш «Африка корпуси»нинг Саҳелнинг учта давлатидаги фаолияти ҳукуматларга жиҳодчилар исёнига қарши курашишда ёрдам бериш каби эълон қилинган мақсадларидан анча четга чиқишининг энг аниқ белгиси бўлиши мумкин.
Россия Нигер, Мали ва Буркина-Фасо ҳарбий раҳбарларига бундан ҳам қимматлироқ нарсани — ҳукуматларнинг ўзларини ҳимоя қилишни таклиф қила олишини тобора кўпроқ кўрсатмоқда.
Исён бостирилгандан сўнг, давлат телевидениеси баъзи аскарларнинг ҳибсга олиниши тасвирларини намойиш этди.
«Бу барқарорликни таъминлаш учун етарли эмас эди, — деди Очиенг, — лекин бу ҳарбий ҳукуматларга сиёсий жиҳатдан жон сақлаб қолиш имконини бериш учун кифоя қилади».
Муваффақиятсиз тугаган исён хунта тан олишни истамаслиги мумкин бўлган яна бир ҳақиқатни — хавфсизлик масаласида Москвага қанчалик қарам бўлиб қолганини фош қилади.
Январь ойида ҳам «Африка корпуси» ходимлари худди шу аэропортдаги ҳужумни қайтаришда муҳим рол ўйнаган эди.
«Биз жиҳодчиларнинг аэропорт атрофида деярли ҳеч қандай тўсиқсиз юргани тасвирланган видеоларни кўрдик», деди Би-би-сининг ОАВ мониторинги хизмати учун жиҳодчилар фаолиятини кузатувчи хавфсизлик таҳлилчиси Жейкоб Босуолл.
«Эҳтимол, ўша вазиятда [январь ойида] „Африка корпуси“ ҳокимиятни тиклашга муваффақ бўлгани ҳақидаги даъвода жон бордир. Ва менимча, бу сафар ҳам ушбу аралашув жуда муҳим аҳамиятга эга бўлди».
Нигер ҳарбийларининг 2023 йил июль ойида генерал Абдураҳмон Чиани ҳокимиятни қўлга киритган тўнтаришни оқлаш учун келтирган асосий далилларидан бири хавфсизлик вазиятининг ёмонлашуви ва Нигернинг сайланган президент Муҳаммад Базум бошчилигидаги фуқаролик ҳукумати бу муаммони ҳал қила олмагани эди.
Улар ўша пайтда Ғарб ҳамкорларини ҳам жиҳодчилар зўравонлигини жиловлай олмаганликда айблашган эди.
Шунга қарамай, уч йил ўтгач ҳам исён ҳалигача бартараф этилмаган.
«Ал-Қоида» ва «Исломий давлат» билан алоқадор жангарилар, жумладан, Тиллабери ва Доссо минтақаларида ҳужумлар уюштиришда давом этмоқда, уларнинг баъзилари хавфсизлик кучлари учун катта йўқотишларга олиб келди.
Очиенгнинг айтишича, бу галги исён Нигер ҳарбийлари ичидаги узоқ вақтдан бери мавжуд бўлган норозиликларни кўрсатди, бу аскарлар дуч келаётган босим туфайли янада кучайган.
«Исёнчиларга қарши курашувчи кучлар ҳарбий ҳукумат томонидан етарлича қўллаб-қувватланаётганини ҳис қилмаяпти», деди у. «Ускуналар ва захираларни етказиб беришда қийинчиликлар мавжуд».
Чоршанба куни аскарлар пойтахт Ниамейда хунтани қўллаб-қувватловчи митингда пайдо бўлишди.
Нигер ҳукумати икки томонлама босим остида қолмоқда: давлатга ҳужум қилаётган экстремистик жангари гуруҳлар ва уларга қарши курашиш вазифаси юкланган қуролли кучлар ичидаги норозиликлар. «Африка корпуси» ўтган дам олиш кунлари иккинчи таҳдидни жиловлашга ёрдам берган бўлиши мумкин, аммо у биринчисини ҳал қилгани йўқ.
Хусусий ҳарбий компания мақоми Москвага улар билан алоқасини инкор этиш имконини берган «Вагнер» ёлланма аскарларидан фарқли ўлароқ, «Африка корпуси» Россия давлатининг анча аниқроқ қуролидир.
«„Африка корпуси“дан кўзланган асосий мақсад — кучни Россия Мудофаа вазирлиги назоратига қайтаришдир», деди Босуолл.
Расман, унинг қўшинлари Саҳел ҳукуматларига исломий жангари гуруҳларга қарши курашишда ёрдам бериш учун жойлаштирилган.
Аммо Саҳелнинг бошқа ҳудудларида ҳарбий ҳукуматларга қарши ҳаракатларни режалаштираётган мухолифлар энди Россия кучларини ҳам ҳисобга олишлари керак бўлади.
Жиҳодчиларга қарши кураш давом этаётганига қарамай, ҳеч ким «Африка корпуси» яқин орада Саҳелни тарк этишини кутмаяпти. Ушбу ҳукуматларни ҳокимиятда ушлаб туриш Россиянинг инвестицияларини ҳимоя қилади.
«„Вагнер“ ва ҳозирда „Африка корпуси“ ҳар доим Африкада жуда манфаатпарастликка асосланган қизиқишларга эга бўлган», деди Босуолл.
«Агар улар ҳимоя ва мудофаа эвазига минерал ресурсларни қўлга кирита олсалар, буни албатта қиладилар. Биз буни Малида олтин билан кўрмоқдамиз... Нигерда эса, афтидан, „Африка корпуси“ ҳимоя қилаётган асосий ресурс урандир».
Таҳлилчиларнинг фикрича, Россия халқаро форумларда уни қўллаб-қувватлай оладиган дўстона ҳукуматларга эга бўлишдан ҳам манфаатдор.
«Россия бундай қўллаб-қувватловчи мамлакатлар гуруҳига эга бўлишни ўзига халқаро миқёсда обрў — дипломатик обрў бағишлайди деб ҳисоблайди», деб тушунтирди Босуолл.
Мали ва Буркина-Фасо каби, Чиани ҳукумати ҳам ўз легитимлигининг катта қисмини суверенитет, пан-африканизм ва собиқ мустамлакачи давлатлардан озод бўлиш ғояси атрофида қурган.
Уччала ҳукумат ҳам француз қўшинларини мамлакатдан чиқиб кетишни талаб қилди. Улар шунингдек, Саҳел давлатлари альянсини (AES) туздилар ва кейинроқ Ғарбий Африка минтақавий блоки Ecowas таркибидан чиқиб, янги иттифоқни минтақавий мустақиллик рамзи сифатида тақдим этдилар.
Баъзи таҳлилчилар буни уларнинг «Африка корпуси»га тобора ортиб бораётган қарамлигига зид деб ҳисоблашади.
«Ҳарбий ҳукуматлар Россияни ўз шартлари асосида танлаганликларини даъво қилмоқдалар», деди Очиенг.
«Россия Франция ёки ҳатто ИИ ва маълум даражада АҚШ билан бўлган аввалги шерикликлардан фарқли ўлароқ, ушбу суверенитетни ҳурмат қиладиган ҳамкор сифатида кўрилмоқда».
Нигер генерали Абдураҳмон Чиани (ўртада), Мали генерали Ассими Гоита (чапда) ва Буркина-Фасо капитани Иброҳим Траоре (ўнгда) 2024 йилда AESнинг биринчи давлат раҳбарлари саммитига йиғилдилар.
Нигер давлат телевидениесида чиқиш қилган армия капитани ўтган дам олиш кунларидаги тартибсизликларда хорижий давлатларни, жумладан Франция ва Чадни айблади, Россия Ташқи ишлар вазирлиги эса исёнчиларни «Европанинг собиқ мустамлакачи давлатлари томонидан гижгижланган экстремистлар» деб атади.
Франция Нигерни беқарорлаштиришга уринаётгани ҳақидаги даъволарни бир неча бор рад этган. Чад ҳукумати Би-би-сининг изоҳ бериш ҳақидаги сўровига жавоб бермади.
«[Нигер] „Африка корпуси“нинг ушбу мамлакатлардаги ролини камситмоқда ва ресурс миллатчилиги ҳақидаги ривоятни — ҳукумат назоратни қўлда ушлаб тургани ва жиҳодчиларга қарши курашаётгани ҳақидаги ғояни ҳаддан ташқари бўрттирмоқда», деди Босуолл.
«Саҳелда ушбу мавзу атрофидаги ривоятларни назорат қилиш учун улкан медиа уруши кетмоқда».
Россиянинг Украина билан уруши унинг Саҳел стратегиясини шакллантирувчи яна бир муҳим омилдир.
Конфликт Россия ходимлари ва ҳарбий техникасини жалб қилишда давом этмоқда, бу эса Москванинг Африкада кенгайиш имкониятларини чеклайди.
«Бу Россия учун жуда нозик вазият, чунки пировардида унинг устувор йўналиши ҳамиша Украина бўлиб қолади», деди Очиенг.
«У Саҳелдаги ҳарбий ҳукуматларни ишончли ҳамкор бўлиб қолаётганига ишонтириш учун ҳеч бўлмаганда етарли миқдордаги кучларни сақлаб қолади. Улар „Африка корпуси“ни қўллаб-қувватлашда давом этиш учун етарли миқдорда қурол-яроғ, таъминот ва логистикани етказиб беришда давом этадилар».
Аммо бу қўллаб-қувватлаш эриша оладиган натижаларнинг чегараси бор. «Россия Саҳелнинг ҳеч бир жойида узоқ давом этадиган қарши ҳужумни молиялаштира олмайди», деди Очиенг.
Бу нима учун иттифоқчи ҳукуматларни ҳимоя қилиш Россиянинг минтақавий ёндашувининг марказий қисмига айланганини тушунтиришга ёрдам бериши мумкин.
Пойтахтни ҳимоя қилиш ёки содиқ кучларга исённи бостиришда ёрдам бериш исёнчилар таъсири остидаги улкан ҳудудларни қайтариб олиш ва хавфсизлигини таъминлашдан кўра камроқ ресурс талаб қилади.
«Булар жуда чекланган аралашувлар, аммо уларнинг таъсири жуда катта», деди Босуолл.
«Менимча, улар Украинадаги урушга қарамай, яқин келажакда бу даражани сақлаб қола оладилар».
Россия Чианига ушбу хавфсизлик синовидан омон чиқишга ёрдам берган бўлиши мумкин, аммо у кейинги исёнга олиб келиши мумкин бўлган шароитларни бартараф этгани йўқ.
Ғарбий Африканинг учта хунтаси Россияга юз бурди. Энди АҚШ улар билан алоқа ўрнатмоқчи
Тўнтаришдан кейин Нигер қандай ўзгарди?
Нигер маҳаллий қаҳрамонларни шарафлаш учун французча жой номларидан воз кечмоқда
Уруш «тури», футбол ва граффити: Россия Африкага қандай таъсир ўтказишга ҳаракат қилмоқда
Россия Нигерда ядровий энергетика соҳасидаги қадами билан Францияни ортда қолдирди